១២. កោសិយត្ថេរគាថាវណ្ណនា

យោ ឯវ គរូនន្តិអាទិកា អាយស្មតោ កោសិយត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយំ កុសលំ ឧបចិនន្តោ វិបស្សិស្ស ភគវតោ កាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ ឯកទិវសំ សត្ថារំ ទិស្វា បសន្នចិត្តោ ឧច្ឆុខណ្ឌិកំ អទាសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ មគធរដ្ឋេ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិ, កោសិយោតិស្ស គោត្តវសេន នាមំ អកាសិ. សោ វិញ្ញុតំ បត្តោ អាយស្មន្តំ ធម្មសេនាបតិំ អភិណ្ហំ ឧបសង្កមតិ, តស្ស សន្តិកេ ធម្មំ សុណាតិ. សោ តេន សាសនេ បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា កម្មដ្ឋានំ អនុយុញ្ជន្តោ នចិរស្សេវ អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៤៤.៤៤-៤៩) –

‘‘នគរេ ពន្ធុមតិយា, ទ្វារបាលោ អហោសហំ;

អទ្ទសំ វិរជំ ពុទ្ធំ, សព្ពធម្មាន បារគុំ.

‘‘ឧច្ឆុខណ្ឌិកមាទាយ ពុទ្ធសេដ្ឋស្សទាសហំ;

បសន្នចិត្តោ សុមនោ, វិបស្សិស្ស មហេសិនោ.

‘‘ឯកនវុតិតោ កប្បេ, យំ ឧច្ឆុមទទិំ តទា;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ឧច្ឆុខណ្ឌស្សិទំ ផលំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា អត្តនោ បដិបត្តិំ បច្ចវេក្ខិត្វា គរុវាសំ សប្បុរិសូបនិស្សយញ្ច បសំសន្តោ –

៣៧០. ‘‘យោ វេ គរូនំ វចនញ្ញុ ធីរោ, វសេ ច តម្ហិ ជនយេថ បេមំ;

សោ ភត្តិមា នាម ច ហោតិ បណ្ឌិតោ, ញត្វា ច ធម្មេសុ វិសេសិ អស្ស.

៣៧១. ‘‘យំ អាបទា ឧប្បតិតា ឧឡារា, នក្ខម្ភយន្តេ បដិសង្ខយន្តំ;

សោ ថាមវា នាម ច ហោតិ បណ្ឌិតោ, ញត្វា ច ធម្មេសុ វិសេសិ អស្ស.

៣៧២. ‘‘យោ វេ សមុទ្ទោវ ឋិតោ អនេជោ, គម្ភីរបញ្ញោ និបុណត្ថទស្សី;

អសំហារិយោ នាម ច ហោតិ បណ្ឌិតោ, ញត្វា ច ធម្មេសុ វិសេសិ អស្ស.

៣៧៣. ‘‘ពហុស្សុតោ ធម្មធរោ ច ហោតិ, ធម្មស្ស ហោតិ អនុធម្មចារី;

សោ តាទិសោ នាម ច ហោតិ បណ្ឌិតោ, ញត្វា ច ធម្មេសុ វិសេសិ អស្ស.

៣៧៤. ‘‘អត្ថញ្ច យោ ជានាតិ ភាសិតស្ស,

អត្ថញ្ច ញត្វាន តថា ករោតិ;

អត្ថន្តរោ នាម ស ហោតិ បណ្ឌិតោ,

ញត្វា ច ធម្មេសុ វិសេសិ អស្សា’’តិ. –

ឥមា បញ្ច គាថា អភាសិ.

តត្ថ យោតិ ខត្តិយាទីសុ ចតូសុ បរិសាសុ យោ កោចិ. វេតិ ព្យត្តំ. គរូនន្តិ សីលាទិគរុគុណយុត្តានំ បណ្ឌិតានំ. វចនញ្ញូតិ តេសំ អនុសាសនីវចនំ ជានន្តោ, យថានុសិដ្ឋំ បដិបជ្ជមានោ បដិបជ្ជិត្វា ច តស្ស ផលំ ជានន្តោតិ អត្ថោ. ធីរោតិ ធិតិសម្បន្នោ. វសេ ច តម្ហិ ជនយេថ បេមន្តិ តស្មិំ គរូនំ វចនេ ឱវាទេ វសេយ្យ យថានុសិដ្ឋំ បដិបជ្ជេយ្យ, បដិបជ្ជិត្វា ‘‘ឥមិនា វតាហំ ឱវាទេន ឥមំ ជាតិអាទិទុក្ខំ វីតិវត្តោ’’តិ តត្ថ ជនយេថ បេមំ គារវំ ឧប្បាទេយ្យ. ឥទញ្ហិ ទ្វយំ ‘‘គរូនំ វចនញ្ញុ ធីរោ’’តិ បទទ្វយេន វុត្តស្សេវត្ថស្ស បាកដករណំ. សោតិ យោ គរូនំ វចនញ្ញូ ធីរោ, សោ យថានុសិដ្ឋំ បដិបត្តិយា តត្ថ ភត្តិមា ច នាម ហោតិ, ជីវិតហេតុបិ តស្ស អនតិក្កមនតោ បណ្ឌិតោ ច នាម ហោតិ. ញត្វា ច ធម្មេសុ វិសេសិ អស្សាតិ តថា បដិបជ្ជន្តោ ច តាយ ឯវ បដិបត្តិយា ចតុន្នំ អរិយសច្ចានំ ជាននហេតុ លោកិយលោកុត្តរធម្មេសុ វិជ្ជាត្តយាទិវសេន ‘‘តេវិជ្ជោ, ឆឡភិញ្ញោ, បដិសម្ភិទាបត្តោ’’តិ វិសេសិ វិសេសវា សិយាតិ អត្ថោ.

យន្តិ យំ បុគ្គលំ បដិបត្តិយា អន្តរាយករណតោ ‘‘អាបទា’’តិ លទ្ធវោហារា សោតុណ្ហខុប្បិបាសាទិបាកដបរិស្សយា ចេវ រាគាទិបដិច្ឆន្នបរិស្សយា ច ឧប្បតិតា ឧប្បន្នា, ឧឡារា ពលវន្តោបិ នក្ខម្ភយន្តេ ន កិញ្ចិ ចាលេន្តិ. កស្មា? បដិសង្ខយន្តន្តិ បដិសង្ខាយមានំ បដិសង្ខានពលេ ឋិតន្តិ អត្ថោ. សោតិ យោ ទឡ្ហតរាហិ អាបទាហិបិ អក្ខម្ភនីយោ, សោ ថាមវា ធិតិមា ទឡ្ហបរក្កមោ នាម ហោតិ. អនវសេសសំកិលេសបក្ខស្ស អភិភវនកបញ្ញាពលសមង្គិតាយ បណ្ឌិតោ ច នាម ហោតិ. តថាភូតោ ច ញត្វា ច ធម្មេសុ វិសេសិ អស្សាតិ តំ វុត្តត្ថមេវ.

សមុទ្ទោវ ឋិតោតិ សមុទ្ទោ វិយ ឋិតសភាវោ. យថា ហិ ចតុរាសីតិយោជនសហស្សគម្ភីរេ សិនេរុបាទសមីបេ មហាសមុទ្ទោ អដ្ឋហិបិ ទិសាហិ ឧដ្ឋិតេហិ បកតិវាតេហិ អនិញ្ជនតោ ឋិតោ អនេជោ គម្ភីរោ ច, ឯវំ កិលេសវាតេហិ តិត្ថិយវាទវាតេហិ ច អកម្បនីយតោ ឋិតោ អនេជោ. គម្ភីរស្ស អនុបចិតញាណសម្ភារេហិ អលទ្ធគាធស្ស និបុណស្ស សុខុមស្ស បដិច្ចសមុប្បាទាទិអត្ថស្ស បដិវិជ្ឈនេន គម្ភីរបញ្ញោ និបុណត្ថទស្សី. អសំហារិយោ នាម ច ហោតិ បណ្ឌិតោ សោ តាទិសោ បុគ្គលោ កិលេសេហិ ទេវបុត្តមារាទីសុ វា កេនចិ អសំហារិយតាយ អសំហារិយោ នាម ហោតិ, យថាវុត្តេន អត្ថេន បណ្ឌិតោ ច នាម ហោតិ. សេសំ វុត្តនយមេវ.

ពហុស្សុតោតិ បរិយត្តិពាហុសច្ចវសេន ពហុស្សុតោ, សុត្តគេយ្យាទិ ពហុំ សុតំ ឯតស្សាតិ ពហុស្សុតោ. តមេវ ធម្មំ សុវណ្ណភាជនេ បក្ខិត្តសីហវសំ វិយ អវិនស្សន្តមេវ ធារេតីតិ ធម្មធរោ ច ហោតិ. ធម្មស្ស ហោតិ អនុធម្មចារីតិ យថាសុតស្ស យថាបរិយត្តស្ស ធម្មស្ស អត្ថមញ្ញាយ ធម្មមញ្ញាយ នវលោកុត្តរធម្មស្ស អនុរូបំ ធម្មំ បុព្ពភាគបដិបទាសង្ខាតំ ចតុបារិសុទ្ធិសីលធុតង្គអសុភកម្មដ្ឋានាទិភេទំ ចរតិ បដិបជ្ជតីតិ អនុធម្មចារី ហោតិ, ‘‘អជ្ជ អជ្ជេវា’’តិ បដិវេធំ អាកង្ខន្តោ វិចរតិ. សោ តាទិសោ នាម ច ហោតិ បណ្ឌិតោតិ យោ បុគ្គលោ យំ គរុំ និស្សាយ ពហុស្សុតោ ធម្មធរោ ធម្មស្ស ច អនុធម្មចារី ហោតិ. សោ ច តាទិសោ តេន គរុនា សទិសោ បណ្ឌិតោ នាម ហោតិ បដិបត្តិយា សទិសភាវតោ. តថាភូតោ បន សោ ញត្វា ច ធម្មេសុ វិសេសិ អស្ស, តំ វុត្តត្ថំវ.

អត្ថញ្ច យោ ជានាតិ ភាសិតស្សាតិ យោ បុគ្គលោ សម្មាសម្ពុទ្ធេន ភាសិតស្ស បរិយត្តិធម្មស្ស អត្ថំ ជានាតិ. ជានន្តោ បន ‘‘ឥធ សីលំ វុត្តំ, ឥធ សមាធិ, ឥធ បញ្ញា’’តិ តត្ថ តត្ថ យថាវុត្តំ អត្ថញ្ច ញត្វាន តថា ករោតិ យថា សត្ថារា អនុសិដ្ឋំ, តថា បដិបជ្ជតិ. អត្ថន្តរោ នាម ស ហោតិ បណ្ឌិតោតិ សោ ឯវរូបោ បុគ្គលោ អត្ថន្តរោ អត្ថការណា សីលាទិអត្ថជាននមត្តមេវ ឧបនិស្សយំ កត្វា បណ្ឌិតោ ហោតិ. សេសំ វុត្តនយមេវ.

ឯត្ថ ច បឋមគាថាយ ‘‘យោ វេ គរូន’’ន្តិអាទិនា សទ្ធូបនិស្សយោ វិសេសភាវោ វុត្តោ, ទុតិយគាថាយ ‘‘យំ អាបទា’’តិ អាទិនា វីរិយូបនិស្សយោ, តតិយគាថាយ ‘‘យោ វេ សមុទ្ទោវ ឋិតោ’’តិអាទិនា សមាធូបនិស្សយោ, ចតុត្ថគាថាយ ‘‘ពហុស្សុតោ’’តិអាទិនា សតូបនិស្សយោ, បញ្ចមគាថាយ ‘‘អត្ថញ្ច យោ ជានាតី’’តិអាទិនា បញ្ញូបនិស្សយោ វិសេសភាវោ វុត្តោតិ វេទិតព្ពោ.

កោសិយត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បញ្ចកនិបាតវណ្ណនា និដ្ឋិតា.