១១. សោណកុដិកណ្ណត្ថេរគាថាវណ្ណនា

ឧបសម្បទា ច មេ លទ្ធាតិអាទិកា អាយស្មតោ សោណស្ស កុដិកណ្ណស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយំ កិរ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ ហំសវតីនគរេ វិភវសម្បន្នោ សេដ្ឋិ ហុត្វា ឧឡារាយ ឥស្សរិយសម្បត្តិយា ឋិតោ ឯកទិវសំ សត្ថារំ សតសហស្សខីណាសវបរិវុតំ មហតិយា ពុទ្ធលីឡាយ មហន្តេន ពុទ្ធានុភាវេន នគរំ បវិសន្តំ ទិស្វា បសន្នមានសោ វន្ទិត្វា អញ្ជលិំ កត្វា អដ្ឋាសិ. សោ បច្ឆាភត្តំ ឧបាសកេហិ សទ្ធិំ វិហារំ គន្ត្វា ភគវតោ សន្តិកេ ធម្មំ សុណន្តោ សត្ថារំ ឯកំ ភិក្ខុំ កល្យាណវាក្ករណានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា សយម្បិ តំ ឋានំ បត្ថេត្វា មហាទានំ ទត្វា បណិធានំ អកាសិ. សត្ថា តស្ស អនន្តរាយតំ ទិស្វា ‘‘អនាគតេ គោតមស្ស នាម សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស សាសនេ កល្យាណវាក្ករណានំ អគ្គោ ភវិស្សតី’’តិ ព្យាកាសិ.

សោ តត្ថ យាវជីវំ បុញ្ញានិ កត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ វិបស្សិស្ស ភគវតោ កាលេ សាសនេ បព្ពជិត្វា វត្តបដិវត្តានិ បូរេន្តោ ឯកស្ស ភិក្ខុនោ ចីវរំ សិព្ពិត្វា អទាសិ. បុន ពុទ្ធសុញ្ញេ លោកេ ពារាណសិយំ តុន្នវាយោ ហុត្វា ឯកស្ស បច្ចេកពុទ្ធស្ស ចីវរកោដិំ ឆិន្នំ ឃដេត្វា អទាសិ. ឯវំ តត្ថ តត្ថ បុញ្ញានិ កត្វា ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ អវន្តិរដ្ឋេ កុររឃរេ មហាវិភវស្ស សេដ្ឋិនោ បុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តិ. សោណោតិស្ស នាមំ អកំសុ. កោដិអគ្ឃនកស្ស កណ្ណបិឡន្ធនស្ស ធារណេន ‘‘កោដិកណ្ណោ’’តិ វត្តព្ពេ កុដិកណ្ណោតិ បញ្ញាយិត្ថ.

សោ អនុក្កមេន វឌ្ឍិត្វា កុដុម្ពំ សណ្ឋបេន្តោ អាយស្មន្តេ មហាកច្ចានេ កុលឃរំ និស្សាយ បវត្តបព្ពតេ វិហរន្តេ តស្ស សន្តិកេ ធម្មំ សុត្វា សរណេសុ ច សីលេសុ ច បតិដ្ឋាយ តំ ចតូហិ បច្ចយេហិ ឧបដ្ឋហិ. សោ អបរភាគេ សំសារេ សញ្ជាតសំវេគោ ថេរស្ស សន្តិកេ បព្ពជិត្វា កិច្ឆេន កសិរេន ទសវគ្គំ សង្ឃំ សន្និបាតេត្វា ឧបសម្បជ្ជិត្វា កតិបយកាលំ ថេរស្ស សន្តិកេ វសិត្វា, ថេរំ អាបុច្ឆិត្វា សត្ថារំ វន្ទិតុំ សាវត្ថិំ ឧបគតោ, សត្ថារា ឯកគន្ធកុដិយំ វាសំ លភិត្វា បច្ចូសសមយេ អជ្ឈិដ្ឋោ សោឡសអដ្ឋកវគ្គិយានំ ឧស្សារណេន សាធុការំ ទត្វា ភាសិតាយ ‘‘ទិស្វា អាទីនវំ លោកេ’’តិ (ឧទា. ៤៦; មហាវ. ២៥៨) ឧទានគាថាយ បរិយោសានេ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៤៤.២៦-៣៤) –

‘‘បទុមុត្តរោ នាម ជិនោ, អាហុតីនំ បដិគ្គហោ;

វសីសតសហស្សេហិ, នគរំ បាវិសី តទា.

‘‘នគរំ បវិសន្តស្ស, ឧបសន្តស្ស តាទិនោ;

រតនានិ បជ្ជោតិំសុ, និគ្ឃោសោ អាសិ តាវទេ.

‘‘ពុទ្ធស្ស អានុភាវេន, ភេរី វជ្ជុមឃដ្ដិតា;

សយំ វីណា បវជ្ជន្តិ, ពុទ្ធស្ស បវិសតោ បុរំ.

‘‘ពុទ្ធសេដ្ឋំ នមស្សាមិ, បទុមុត្តរមហាមុនិំ;

បាដិហីរញ្ច បស្សិត្វា, តត្ថ ចិត្តំ បសាទយិំ.

‘‘អហោ ពុទ្ធោ អហោ ធម្មោ, អហោ នោ សត្ថុ សម្បទា;

អចេតនាបិ តូរិយា, សយមេវ បវជ្ជរេ.

‘‘សតសហស្សិតោ កប្បេ, យំ សញ្ញមលភិំ តទា;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ពុទ្ធសញ្ញាយិទំ ផលំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តេ បន បតិដ្ឋិតោ អត្តនោ ឧបជ្ឈាយេន អាចិក្ខិតនិយាមេន បច្ចន្តិមេសុ ជនបទេសុ វិនយធរបញ្ចមេន គណេន ឧបសម្បទា, ធុវន្ហានំ, ចម្មត្ថរណំ, គុណង្គុណូបាហនំ, ចីវរវិប្បវាសោតិ បញ្ច វរេ យាចិត្វា តេ សត្ថុ សន្តិកា លភិត្វា បុនទេវ អត្តនោ វសិតដ្ឋានំ គន្ត្វា ឧបជ្ឈាយស្ស តមត្ថំ អារោចេសិ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ. វិត្ថារោ បន ឧទានដ្ឋកថាយំ អាគតនយេន វេទិតព្ពោ. អង្គុត្តរដ្ឋកថាយំ (អ. និ. អដ្ឋ. ១.១.២០៦) បន ‘‘ឧបសម្បន្នោ ហុត្វា អត្តនោ ឧបជ្ឈាយស្ស សន្តិកេ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ បាបុណី’’តិ វុត្តំ.

សោ អបរភាគេ វិមុត្តិសុខេន វិហរន្តោ អត្តនោ បដិបត្តិំ បច្ចវេក្ខិត្វា សោមនស្សជាតោ ឧទានវសេន –

៣៦៥. ‘‘ឧបសម្បទា ច មេ លទ្ធា, វិមុត្តោ ចម្ហិ អនាសវោ;

សោ ច មេ ភគវា ទិដ្ឋោ, វិហារេ ច សហាវសិំ.

៣៦៦. ‘‘ពហុទេវ រត្តិំ ភគវា, អព្ភោកាសេតិនាមយិ;

វិហារកុសលោ សត្ថា, វិហារំ បាវិសី តទា.

៣៦៧. ‘‘សន្ថរិត្វាន សង្ឃាដិំ, សេយ្យំ កប្បេសិ គោតមោ;

សីហោ សេលគុហាយំវ, បហីនភយភេរវោ.

៣៦៨. ‘‘តតោ កល្យាណវាក្ករណោ, សម្មាសម្ពុទ្ធសាវកោ;

សោណោ អភាសិ សទ្ធម្មំ, ពុទ្ធសេដ្ឋស្ស សម្មុខា.

៣៦៩. ‘‘បញ្ចក្ខន្ធេ បរិញ្ញាយ, ភាវយិត្វាន អញ្ជសំ;

បប្បុយ្យ បរមំ សន្តិំ, បរិនិព្ពិស្សត្យនាសវោ’’តិ. –

ឥមា បញ្ច គាថា អភាសិ.

តត្ថ ឧបសម្បទា ច មេ លទ្ធាតិ យា សា កិច្ឆេន ទសវគ្គំ ភិក្ខុសង្ឃំ សន្និបាតេត្វា អត្តនា លទ្ធា ឧបសម្បទា. យា ច បន វរទានវសេន សព្ពបច្ចន្តិមេសុ ជនបទេសុ វិនយធរបញ្ចមេន គណេន សត្ថារា អនុញ្ញាតា ឧបសម្បទា, តទុភយំ សន្ធាយាហ. ច-សទ្ទោ សមុច្ចយត្ថោ, តេន ឥតរេបិ សត្ថុ សន្តិកា លទ្ធវរេ សង្គណ្ហាតិ. វិមុត្តោ ចម្ហិ អនាសវោតិ អគ្គមគ្គេន សកលកិលេសវត្ថុវិមុត្តិយា វិមុត្តោ ច អម្ហិ. តតោ ឯវ កាមាសវាទីហិ អនាសវោ អម្ហីតិ យោជនា. សោ ច មេ ភគវា ទិដ្ឋោតិ យទត្ថំ អហំ អវន្តិរដ្ឋតោ សាវត្ថិំ គតោ, សោ ច ភគវា មយា អទិដ្ឋបុព្ពោ ទិដ្ឋោ. វិហារេ ច សហាវសិន្តិ ន កេវលំ តស្ស ភគវតោ ទស្សនមេវ មយា លទ្ធំ, អថ ខោ វិហារេ សត្ថុ គន្ធកុដិយំ សត្ថារា ការណំ សល្លក្ខេត្វា វាសេន្តេន សហ អវសិំ. ‘‘វិហារេតិ វិហារសមីបេ’’តិ កេចិ.

ពហុទេវ រត្តិន្តិ បឋមំ យាមំ ភិក្ខូនំ ធម្មទេសនាវសេន កម្មដ្ឋានសោធនវសេន ច, មជ្ឈិមំ យាមំ ទេវានំ ព្រហ្មូនញ្ច កង្ខច្ឆេទនវសេន ភគវា ពហុទេវ រត្តិំ អព្ភោកាសេ អតិនាមយិ វីតិនាមេសិ. វិហារកុសលោតិ ទិព្ពព្រហ្មអានេញ្ជអរិយវិហារេសុ កុសលោ. វិហារំ បាវិសីតិ អតិវេលំ និសជ្ជចង្កមេហិ ឧប្បន្នបរិស្សមវិនោទនត្ថំ គន្ធកុដិំ បាវិសិ.

សន្ថរិត្វាន សង្ឃាដិំ, សេយ្យំ កប្បេសីតិ ចតុគ្គុណំ សង្ឃាដិំ បញ្ញាបេត្វា សីហសេយ្យំ កប្បេសិ. តេនាហ ‘‘គោតមោ សីហោ សេលគុហាយំវ បហីនភយភេរវោ’’តិ. តត្ថ គោតមោតិ ភគវន្តំ គោត្តេន កិត្តេតិ. សីហោ សេលគុហាយំវាតិ សេលស្ស បព្ពតស្ស គុហាយំ. យថា សីហោ មិគរាជា តេជុស្សទតាយ បហីនភយភេរវោ ទក្ខិណេន បស្សេន បាទេ បាទំ អច្ចាធាយ សេយ្យំ កប្បេសិ, ឯវំ ចិត្តុត្រាសលោមហំសនឆម្ភិតត្តហេតូនំ កិលេសានំ សមុច្ឆិន្នត្តា បហីនភយភេរវោ គោតមោ ភគវា សេយ្យំ កប្បេសីតិ អត្ថោ.

តតោតិ បច្ឆា, សីហសេយ្យំ កប្បេត្វា តតោ វុដ្ឋហិត្វា ‘‘បដិភាតុ តំ ភិក្ខុ ធម្មោ ភាសិតុ’’ន្តិ (ឧទា. ៤៦) សត្ថារា អជ្ឈេសិតោតិ អត្ថោ. កល្យាណវាក្ករណោតិ សុន្ទរវចីករណោ, លក្ខណសម្បន្នវចនក្កមោតិ អត្ថោ. សោណោ អភាសិ សទ្ធម្មន្តិ សោឡស អដ្ឋកវគ្គិយសុត្តានិ សោណោ កុដិកណ្ណោ, ពុទ្ធសេដ្ឋស្ស សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស សម្មុខា, បច្ចក្ខតោ អភាសីតិ ថេរោ អត្តានមេវ បរំ វិយ អវោច.

បញ្ចក្ខន្ធេ បរិញ្ញាយាតិ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធេ តីហិបិ បរិញ្ញាហិ បរិជានិត្វា តេ បរិជានន្តោយេវ, អញ្ជសំ អរិយំ អដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ ភាវយិត្វា, បរមំ សន្តិំ និព្ពានំ បប្បុយ្យ បាបុណិត្វា ឋិតោ អនាសវោ. តតោ ឯវ ឥទានិ បរិនិព្ពិស្សតិ អនុបាទិសេសនិព្ពានវសេន និព្ពាយិស្សតីតិ.

សោណកុដិកណ្ណត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.