១០. យសទត្តត្ថេរគាថាវណ្ណនា

ឧបារម្ភចិត្តោតិអាទិកា អាយស្មតោ យសទត្តត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយំ កុសលំ ឧបចិនិ. តថា ហេស បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា ព្រាហ្មណានំ វិជ្ជាសិប្បេសុ និប្ផត្តិំ គតោ កាមេ បហាយ ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា អរញ្ញេ វិហរន្តោ ឯកទិវសំ សត្ថារំ ទិស្វា បសន្នមានសោ អញ្ជលិំ បគ្គយ្ហ អភិត្ថវិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ មល្លរដ្ឋេ មល្លរាជកុលេ និព្ពត្តិត្វា យសទត្តោតិ លទ្ធនាមោ, វយប្បត្តោ តក្កសិលំ គន្ត្វា សព្ពសិប្បានិ សិក្ខិត្វា សភិយេន បរិព្ពាជកេន សទ្ធិំយេវ ចារិកំ ចរមានោ, អនុបុព្ពេន សាវត្ថិយំ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា សភិយេន បុដ្ឋបញ្ហេសុ វិស្សជ្ជិយមានេសុ សយំ ឱតារាបេក្ខោ សុណន្តោ និសីទិ ‘‘សមណស្ស គោតមស្ស វាទេ ទោសំ ទស្សាមី’’តិ. អថស្ស ភគវា ចិត្តាចារំ ញត្វា សភិយសុត្តទេសនាវសានេ (សុ. និ. សភិយសុត្ត) ឱវាទំ ទេន្តោ –

៣៦០. ‘‘ឧបារម្ភចិត្តោ ទុម្មេធោ, សុណាតិ ជិនសាសនំ;

អារកា ហោតិ សទ្ធម្មា, នភសោ បថវី យថា.

៣៦១. ‘‘ឧបារម្ភចិត្តោ ទុម្មេធោ, សុណាតិ ជិនសាសនំ;

បរិហាយតិ សទ្ធម្មា, កាឡបក្ខេវ ចន្ទិមា.

៣៦២. ‘‘ឧបារម្ភចិត្តោ ទុម្មេធោ, សុណាតិ ជិនសាសនំ;

បរិសុស្សតិ សទ្ធម្មេ, មច្ឆោ អប្បោទកេ យថា.

៣៦៣. ‘‘ឧបារម្ភចិត្តោ ទុម្មេធោ, សុណាតិ ជិនសាសនំ;

ន វិរូហតិ សទ្ធម្មេ, ខេត្តេ ពីជំវ បូតិកំ.

៣៦៤. ‘‘យោ ច តុដ្ឋេន ចិត្តេន, សុណាតិ ជិនសាសនំ;

ខេបេត្វា អាសវេ សព្ពេ, សច្ឆិកត្វា អកុប្បតំ;

បប្បុយ្យ បរមំ សន្តិំ, បរិនិព្ពាតិនាសវោ’’តិ. –

ឥមា បញ្ច គាថា អភាសិ.

តត្ថ ឧបារម្ភចិត្តោតិ សារម្ភចិត្តោ, ទោសារោបនាធិប្បាយោតិ អត្ថោ. ទុម្មេធោតិ និប្បញ្ញោ. អារកា ហោតិ សទ្ធម្មាតិ សោ តាទិសោ បុគ្គលោ នភសោ វិយ បថវី បដិបត្តិសទ្ធម្មតោបិ ទូរេ ហោតិ, បគេវ បដិវេធសទ្ធម្មតោ. ‘‘ន ត្វំ ឥមំ ធម្មវិនយំ អាជានាសី’’តិអាទិនា (ទី. និ. ១.១៨) វិគ្គាហិកកថំ អនុយុត្តស្ស កុតោ សន្តនិបុណោ បដិបត្តិសទ្ធម្មោ.

បរិហាយតិ សទ្ធម្មាតិ នវវិធលោកុត្តរធម្មតោ បុព្ពភាគិយសទ្ធាទិសទ្ធម្មតោបិ និហីយតិ. បរិសុស្សតីតិ វិសុស្សតិ កាយចិត្តានំ បីណនរសស្ស បីតិបាមោជ្ជាទិកុសលធម្មស្សាភាវតោ. ន វិរូហតីតិ វិរូឡ្ហិំ វុទ្ធិំ ន បាបុណាតិ. បូតិកន្តិ គោមយលេបទានាទិអភាវេន បូតិភាវំ បត្តំ.

តុដ្ឋេន ចិត្តេនាតិ ឥត្ថម្ភូតលក្ខណេ ករណវចនំ, អត្តមនោ បមុទិតោ ហុត្វាតិ អត្ថោ. ខេបេត្វាតិ សមុច្ឆិន្ទិត្វា. អកុប្បតន្តិ អរហត្តំ. បប្បុយ្យាតិ បាបុណិត្វា. បរមំ សន្តិន្តិ អនុបាទិសេសំ និព្ពានំ. តទធិគមោ ចស្ស កេវលំ កាលាគមនមេវ, ន កោចិវិធោតិ តំ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘បរិនិព្ពាតិនាសវោ’’តិ.

ឯវំ សត្ថារា ឱវទិតោ សំវេគជាតោ បព្ពជិត្វា វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា នចិរស្សេវ អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៤៤.៣៥-៤៣) –

‘‘កណិការំវ ជលិតំ, ទីបរុក្ខំវ ជោតិតំ;

កញ្ចនំវ វិរោចន្តំ, អទ្ទសំ ទ្វិបទុត្តមំ.

‘‘កមណ្ឌលុំ ឋបេត្វាន, វាកចីរញ្ច កុណ្ឌិកំ;

ឯកំសំ អជិនំ កត្វា, ពុទ្ធសេដ្ឋំ ថវិំ អហំ.

‘‘តមន្ធការំ វិធមំ, មោហជាលសមាកុលំ;

ញាណាលោកំ ទស្សេត្វាន, និត្តិណ្ណោសិ មហាមុនិ.

‘‘សមុទ្ធរសិមំ លោកំ, សព្ពាវន្តមនុត្តរំ;

ញាណេ តេ ឧបមា នត្ថិ, យាវតា ជគតោ គតិ.

‘‘តេន ញាណេន សព្ពញ្ញូ, ឥតិ ពុទ្ធោ បវុច្ចតិ;

វន្ទាមិ តំ មហាវីរំ, សព្ពញ្ញុតមនាវរំ.

‘‘សតសហស្សិតោ កប្បេ, ពុទ្ធសេដ្ឋំ ថវិំ អហំ;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ញាណត្ថវាយិទំ ផលំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា អញ្ញំ ព្យាករោន្តោបិ ថេរោ ឥមា ឯវ គាថា អភាសិ.

យសទត្តត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.