១. រាជទត្តត្ថេរគាថាវណ្ណនា

បញ្ចកនិបាតេ ភិក្ខុ សិវថិកំ គន្ត្វាតិអាទិកា អាយស្មតោ រាជទត្តត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ, តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយំ បុញ្ញំ ឧបចិនន្តោ, ឥតោ ចតុទ្ទសេ កប្បេ ពុទ្ធសុញ្ញេ លោកេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ, ឯកទិវសំ កេនចិទេវ ករណីយេន វនន្តំ ឧបគតោ តត្ថ អញ្ញតរំ បច្ចេកពុទ្ធំ រុក្ខមូលេ និសិន្នំ ទិស្វា បសន្នមានសោ សុបរិសុទ្ធំ អម្ពាដកផលំ អទាសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាវត្ថិយំ សត្ថវាហកុលេ និព្ពត្តិ. តស្ស មហារាជំ វេស្សវណំ អារាធេត្វា បដិលទ្ធភាវតោ មាតាបិតរោ រាជទត្តោតិ នាមំ អកំសុ. សោ វយប្បត្តោ បញ្ចហិ សកដសតេហិ ភណ្ឌំ អាទាយ វាណិជ្ជវសេន រាជគហំ អគមាសិ. តេន ច សមយេន រាជគហេ អញ្ញតរា គណិកា អភិរូបា ទស្សនីយា បរមសោភគ្គយោគតោ ទិវសេ ទិវសេ សហស្សំ លភតិ. អថ សោ សត្ថវាហបុត្តោ ទិវសេ ទិវសេ តស្សា គណិកាយ សហស្សំ ទត្វា សំវាសំ កប្បេន្តោ នចិរស្សេវ សព្ពំ ធនំ ខេបេត្វា ទុគ្គតោ ហុត្វា ឃាសច្ឆាទនមត្តម្បិ អលភន្តោ ឥតោ ចិតោ ច បរិព្ភមន្តោ សំវេគប្បត្តោ អហោសិ. សោ ឯកទិវសំ ឧបាសកេហិ សទ្ធិំ វេឡុវនំ អគមាសិ.

តេន ច សមយេន សត្ថា មហតិយា បរិសាយ បរិវុតោ ធម្មំ ទេសេន្តោ និសិន្នោ ហោតិ. សោ បរិសបរិយន្តេ និសីទិត្វា សត្ថុ សន្តិកេ ធម្មំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា ធុតង្គានិ សមាទិយិត្វា សុសានេ វសតិ. តទា អញ្ញតរោបិ សត្ថវាហបុត្តោ សហស្សំ ទត្វា តាយ គណិកាយ សហ វសតិ. សា ច គណិកា តស្ស ហត្ថេ មហគ្ឃរតនំ ទិស្វា លោភំ ឧប្បាទេត្វា អញ្ញេហិ ធុត្តបុរិសេហិ តំ មារាបេត្វា តំ រតនំ គណ្ហិ. អថ តស្ស សត្ថវាហបុត្តស្ស មនុស្សា តំ បវត្តិំ សុត្វា ឱចរកមនុស្សេ បេសេសុំ. តេ រត្តិយំ តស្សា គណិកាយ ឃរំ បវិសិត្វា ឆវិអាទីនិ អនុបហច្ចេវ តំ មារេត្វា សិវថិកាយ ឆឌ្ឌេសុំ. រាជទត្តត្ថេរោ អសុភនិមិត្តំ គហេតុំ សុសានេ វិចរន្តោ តស្សា គណិកាយ កឡេវរំ បដិក្កុលតោ មនសិ កាតុំ ឧបគតោ កតិបយវារេ យោនិសោ មនសិ កត្វា អចិរមតភាវតោ សោណសិង្គាលាទីហិ អនុបហតឆវិតាយ វិសភាគវត្ថុតាយ ច អយោនិសោ មនសិករោន្តោ, តត្ថ កាមរាគំ ឧប្បាទេត្វា សំវិគ្គតរមានសោ អត្តនោ ចិត្តំ បរិភាសិត្វា មុហុត្តំ ឯកមន្តំ អបសក្កិត្វា អាទិតោ ឧបដ្ឋិតំ អសុភនិមិត្តមេវ គហេត្វា យោនិសោ មនសិករោន្តោ ឈានំ ឧប្បាទេត្វា តំ ឈានំ បាទកំ កត្វា វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា តាវទេវ អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៤៤.៥៥-៥៩) –

‘‘វិបិនេ ពុទ្ធំ ទិស្វាន, សយម្ភុំ អបរាជិតំ;

អម្ពាដកំ គហេត្វាន, សយម្ភុស្ស អទាសហំ.

‘‘ឯកតិំសេ ឥតោ កប្បេ, យំ ផលមទទិំ តទា;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ផលទានស្សិទំ ផលំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា អត្តនោ បដិបត្តិំ បច្ចវេក្ខិត្វា បីតិសោមនស្សជាតោ –

៣១៥. ‘‘ភិក្ខុ សិវថិកំ គន្ត្វា, អទ្ទស ឥត្ថិមុជ្ឈិតំ;

អបវិទ្ធំ សុសានស្មិំ, ខជ្ជន្តិំ កិមិហី ផុដំ.

៣១៦. ‘‘យញ្ហិ ឯកេ ជិគុច្ឆន្តិ, មតំ ទិស្វាន បាបកំ;

កាមរាគោ បាតុរហុ, អន្ធោវ សវតី អហុំ.

៣១៧. ‘‘ឱរំ ឱទនបាកម្ហា, តម្ហា ឋានា អបក្កមិំ;

សតិមា សម្បជានោហំ, ឯកមន្តំ ឧបាវិសិំ.

៣១៨. ‘‘តតោ មេ មនសីការោ, យោនិសោ ឧទបជ្ជថ;

អាទីនវោ បាតុរហុ, និព្ពិទា សមតិដ្ឋថ.

៣១៩. ‘‘តតោ ចិត្តំ វិមុច្ចិ មេ, បស្ស ធម្មសុធម្មតំ;

តិស្សោ វិជ្ជា អនុប្បត្តា, កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ. –

ឥមា បញ្ច គាថា អភាសិ.

តត្ថ ភិក្ខុ សិវថិកំ គន្ត្វាតិ សំសារេ ភយស្ស ឥក្ខនតោ ភិក្ខុ, អសុភកម្មដ្ឋានត្ថំ អាមកសុសានំ ឧបគន្ត្វា. ‘‘ភិក្ខូ’’តិ ចេតំ អត្តានំ សន្ធាយ ថេរោ សយំ វទតិ. ឥត្ថិន្តិ ថីយតិ ឯត្ថ សុក្កសោណិតំ សត្តសន្តានភាវេន សំហញ្ញតីតិ ថី, មាតុគាមោ. ឯវញ្ច សភាវនិរុត្តិវសេន ‘‘ឥត្ថី’’តិបិ វុច្ចតិ. វញ្ឈាទីសុ បន តំសទិសតាយ តំសភាវានតិវត្តនតោ ច តព្ពោហារោ. ‘‘ឥត្ថី’’តិ ឥត្ថិកឡេវរំ វទតិ. ឧជ្ឈិតន្តិ បរិច្ចត្តំ ឧជ្ឈនិយត្តា ឯវ អបវិទ្ធំ អនបេក្ខភាវេន ខិត្តំ. ខជ្ជន្តិំ កិមិហី ផុដន្តិ កិមីហិ បូរិតំ ហុត្វា ខជ្ជមានំ.

យញ្ហិ ឯកេ ជិគុច្ឆន្តិ, មតំ ទិស្វាន បាបកន្តិ យំ អបគតាយុឧស្មាវិញ្ញាណតាយ មតំ កឡេវរំ បាបកំ និហីនំ លាមកំ ឯកេ ចោក្ខជាតិកា ជិគុច្ឆន្តិ, ឱលោកេតុម្បិ ន ឥច្ឆន្តិ. កាមរាគោ បាតុរហូតិ តស្មិំ កុណបេ អយោនិសោមនសិការស្ស ពលវតាយ កាមរាគោ មយ្ហំ បាតុរហោសិ ឧប្បជ្ជិ. អន្ធោវ សវតី អហុន្តិ តស្មិំ កឡេវរេ នវហិ ទ្វារេហិ អសុចិំ សវតិ សន្ទន្តេ អសុចិភាវស្ស អទស្សនេន អន្ធោ វិយ អហោសិំ. តេនាហ –

‘‘រត្តោ អត្ថំ ន ជានាតិ, រត្តោ ធម្មំ ន បស្សតិ;

អន្ធតមំ តទា ហោតិ, យំ រាគោ សហតេ នរ’’ន្តិ ច.

‘‘កាមច្ឆន្ទោ ខោ, ព្រាហ្មណ, អន្ធករណោ អចក្ខុករណោ’’តិ ច អាទិ. កេចិ បនេត្ថ តការាគមំ កត្វា ‘‘កិលេសបរិយុដ្ឋានេន អវសវត្តិ កិលេសស្ស វា វសវត្តី’’តិ អត្ថំ វទន្តិ. អបរេ ‘‘អន្ធោវ អសតិ អហុ’’ន្តិ បាឡិំ វត្វា ‘‘កាមរាគេន អន្ធោ ឯវ ហុត្វា សតិរហិតោ អហោសិ’’ន្តិ អត្ថំ វទន្តិ. តទុភយំ បន បាឡិយំ នត្ថិ.

ឱរំ ឱទនបាកម្ហាតិ ឱទនបាកតោ ឱរំ, យាវតា កាលេន សុបរិធោតតិន្តតណ្ឌុលនាឡិយា ឱទនំ បចតិ, តតោ ឱរមេវ កាលំ, តតោបិ លហុកាលេន រាគំ វិនោទេន្តោ, តម្ហា ឋានា អបក្កមិំ យស្មិំ ឋានេ ឋិតស្ស មេ រាគោ ឧប្បជ្ជិ, តម្ហា ឋានា អបក្កមិំ អបសក្កិំ. អបក្កន្តោវ សតិមា សម្បជានោហំ សមណសញ្ញំ ឧបដ្ឋបេត្វា សតិបដ្ឋានមនសិការវសេន សតិមា, សម្មទេវ ធម្មសភាវជាននេន សម្បជានោ ច ហុត្វា ឯកមន្តំ ឧបាវិសិំ, បល្លង្កំ អាភុជិត្វា និសីទិំ. និសិន្នស្ស ច តតោ មេ មនសីការោ, យោនិសោ ឧទបជ្ជថាតិអាទិ សព្ពំ ហេដ្ឋា វុត្តនយមេវាតិ.

រាជទត្តត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.