៥. ជម្ពុកត្ថេរគាថាវណ្ណនា

បញ្ចបញ្ញាសាតិអាទិកា អាយស្មតោ ជម្ពុកត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ តិស្សស្ស ភគវតោ កាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ សត្ថុ សម្មាសម្ពោធិំ សទ្ទហន្តោ ពោធិរុក្ខំ វន្ទិត្វា ពីជនេន បូជេសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ កស្សបស្ស ភគវតោ កាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ សាសនេ បព្ពជិត្វា អញ្ញតរេន ឧបាសកេន ការិតេ អារាមេ អាវាសិកោ ហុត្វា វិហរតិ តេន ឧបដ្ឋីយមានោ. អថេកទិវសំ ឯកោ ខីណាសវត្ថេរោ លូខចីវរធរោ កេសោហរណត្ថំ អរញ្ញតោ គាមាភិមុខោ អាគច្ឆតិ, តំ ទិស្វា សោ ឧបាសកោ ឥរិយាបថេ បសីទិត្វា កប្បកេន កេសមស្សូនិ ឱហារាបេត្វា បណីតភោជនំ ភោជេត្វា សុន្ទរានិ ចីវរានិ ទត្វា ‘‘ឥធេវ, ភន្តេ, វសថា’’តិ វសាបេតិ. តំ ទិស្វា អាវាសិកោ ឥស្សាមច្ឆេរបកតោ ខីណាសវត្ថេរំ អាហ – ‘‘វរំ តេ, ភិក្ខុ, ឥមិនា បាបុបាសកេន ឧបដ្ឋីយមានស្ស ឯវំ ឥធ វសនតោ អង្គុលីហិ កេសេ លុញ្ចិត្វា អចេលស្ស សតោ គូថមុត្តាហារជីវន’’ន្តិ. ឯវញ្ច បន វត្វា តាវទេវ វច្ចកុដិំ បវិសិត្វា បាយាសំ វឌ្ឍេន្តោ វិយ ហត្ថេន គូថំ វឌ្ឍេត្វា វឌ្ឍេត្វា យាវទត្ថំ ខាទិ, មុត្តញ្ច បិវិ. ឥមិនា និយាមេន យាវតាយុកំ ឋត្វា កាលង្កត្វា និរយេ បច្ចិត្វា បុន គូថមុត្តាហារោ វសិត្វា តស្សេវ កម្មស្ស វិបាកាវសេសេន មនុស្សេសុ ឧប្បន្នោបិ បញ្ច ជាតិសតានិ និគណ្ឋោ ហុត្វា គូថភក្ខោ អហោសិ.

បុន ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ មនុស្សយោនិយំ និព្ពត្តមានោបិ អរិយូបវាទពលេន ទុគ្គតកូលេ និព្ពត្តិត្វា ថញ្ញំ វា ខីរំ វា សប្បិំ វា បាយមានោ, តំ ឆឌ្ឌេត្វា មុត្តមេវ បិវតិ, ឱទនំ ភោជិយមានោ, តំ ឆឌ្ឌេត្វា គូថមេវ ខាទតិ, ឯវំ គូថមុត្តបរិភោគេន វឌ្ឍន្តោ វយប្បត្តោបិ តទេវ បរិភុញ្ជតិ. មនុស្សា តតោ វារេតុំ អសក្កោន្តា បរិច្ចជិំសុ. សោ ញាតកេហិ បរិច្ចត្តោ នគ្គបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា ន ន្ហាយតិ, រជោជល្លធរោ កេសមស្សូនិ លុញ្ចិត្វា អញ្ញេ ឥរិយាបថេ បដិក្ខិបិត្វា ឯកបាទេន តិដ្ឋតិ, និមន្តនំ ន សាទិយតិ, មាសោបវាសំ អធិដ្ឋាយ បុញ្ញត្ថិកេហិ ទិន្នំ ភោជនំ មាសេ មាសេ ឯកវារំ កុសគ្គេន គហេត្វា ទិវា ជិវ្ហគ្គេន លេហតិ, រត្តិយំ បន ‘‘អល្លគូថំ សប្បាណក’’ន្តិ អខាទិត្វា សុក្ខគូថមេវ ខាទតិ, ឯវំ ករោន្តស្ស បញ្ចបញ្ញាសវស្សានិ វីតិវត្តានិ មហាជនោ ‘‘មហាតបោ បរមប្បិច្ឆោ’’តិ មញ្ញមានោ តន្និន្នោ តប្បោណោ អហោសិ.

អថ ភគវា តស្ស ហទយព្ភន្តរេ ឃដេ បទីបំ វិយ អរហត្តូបនិស្សយំ បជ្ជលន្តំ ទិស្វា សយមេវ តត្ថ គន្ត្វា ធម្មំ ទេសេត្វា សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាបេត្វា, ឯហិភិក្ខូបសម្បទាយ លទ្ធូបសម្បទំ វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា អរហត្តេ បតិដ្ឋាបេសិ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ. វិត្ថារោ បន ធម្មបទេ ‘‘មាសេ មាសេ កុសគ្គេនា’’តិ គាថាវណ្ណនាយ (ធ. ប. អដ្ឋ. ១.ជម្ពុកត្ថេរវត្ថុ) វុត្តនយេន វេទិតព្ពោ. អរហត្តេ បន បតិដ្ឋិតោ បរិនិព្ពានកាលេ ‘‘អាទិតោ មិច្ឆា បដិបជ្ជិត្វាបិ សម្មាសម្ពុទ្ធំ និស្សាយ សាវកេន អធិគន្តព្ពំ មយា អធិគត’’ន្តិ ទស្សេន្តោ –

២៨៣. ‘‘បញ្ចបញ្ញាសវស្សានិ, រជោជល្លមធារយិំ;

ភុញ្ជន្តោ មាសិកំ ភត្តំ, កេសមស្សុំ អលោចយិំ.

២៨៤. ‘‘ឯកបាទេន អដ្ឋាសិំ, អាសនំ បរិវជ្ជយិំ;

សុក្ខគូថានិ ច ខាទិំ, ឧទ្ទេសញ្ច ន សាទិយិំ.

២៨៥. ‘‘ឯតាទិសំ ករិត្វាន, ពហុំ ទុគ្គតិគាមិនំ;

វុយ្ហមានោ មហោឃេន, ពុទ្ធំ សរណមាគមំ.

២៨៦. ‘‘សរណគមនំ បស្ស, បស្ស ធម្មសុធម្មតំ;

តិស្សោ វិជ្ជា អនុប្បត្តា, កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ. –

ឥមា ចតស្សោ គាថា អភាសិ.

តត្ថ បញ្ចបញ្ញាសវស្សានិ, រជោជល្លមធារយិន្តិ នគ្គបព្ពជ្ជូបគមនេន ន្ហានបដិក្ខេបតោ បញ្ចាធិកានិ បញ្ញាសវស្សានិ សរីរេ លគ្គំ អាគន្តុករេណុសង្ខាតំ រជោ, សរីរមលសង្ខាតំ ជល្លញ្ច កាយេន ធារេសិំ. ភុញ្ជន្តោ មាសិកំ ភត្តន្តិ រត្តិយំ គូថំ ខាទន្តោ លោកវញ្ចនត្ថំ មាសោបវាសិកោ នាម ហុត្វា បុញ្ញត្ថិកេហិ ទិន្នំ ភោជនំ មាសេ មាសេ ឯកវារំ ជិវ្ហគ្គេ បឋនវសេន ភុញ្ជន្តោ អលោចយិន្តិ តាទិសច្ឆារិកាបក្ខេបេន សិថិលមូលំ កេសមស្សុំ អង្គុលីហិ លុញ្ចាបេសិំ.

ឯកបាទេន អដ្ឋាសិំ, អាសនំ បរិវជ្ជយិន្តិ សព្ពេន សព្ពំ អាសនំ និសជ្ជំ បរិវជ្ជេសិំ, តិដ្ឋន្តោ ច ឧភោ ហត្ថេ ឧក្ខិបិត្វា ឯកេនេវ បាទេន អដ្ឋាសិំ. ឧទ្ទេសន្តិ និមន្តនំ. ឧទិស្សកតន្តិ កេចិ. ន សាទិយិន្តិ ន សម្បដិច្ឆិំ បដិក្ខិបិន្តិ អត្ថោ.

ឯតាទិសំ ករិត្វាន, ពហុំ ទុគ្គតិគាមិនន្តិ ឯតាទិសំ ឯវរូបំ វិបាកនិព្ពត្តនកំ ទុគ្គតិគាមិនំ ពហុំ បាបកម្មំ បុរិមជាតីសុ ឥធ ច កត្វា ឧប្បាទេត្វា. វុយ្ហមានោ មហោឃេនាតិ កាមោឃាទិនា មហតា ឱឃេន វិសេសតោ ទិដ្ឋោឃេន អបាយសមុទ្ទំ បតិអាកឌ្ឍិយមានោ, ពុទ្ធំ សរណមាគមន្តិ តាទិសេន បុញ្ញកម្មច្ឆិទ្ទេន កិច្ឆេន មនុស្សត្តភាវំ លភិត្វា ឥទានិ បុញ្ញពលេន ពុទ្ធំ ‘‘សរណ’’ន្តិ អាគមាសិំ, ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ ភគវា’’តិ អវេច្ចបសាទេន សត្ថរិ បសីទិំ. សរណគមនំ បស្ស, បស្ស ធម្មសុធម្មតន្តិ អាយតនគតំ មម សរណគមនំ បស្ស, បស្ស សាសនធម្មស្ស ច សុធម្មតំ យោហំ តថាមិច្ឆាបដិបន្នោបិ ឯកោវាទេនេវ សត្ថារា ឯទិសំ សម្បត្តិំ សម្បាបិតោ. ‘‘តិស្សោ វិជ្ជា’’តិអាទិនា តំ សម្បត្តិំ ទស្សេតិ តេនាហ (អប. ថេរ ២.៤៦.១៧-២១) –

‘‘តិស្សស្សាហំ ភគវតោ, ពោធិរុក្ខមវន្ទិយំ;

បគ្គយ្ហ ពីជនិំ តត្ថ, សីហាសនមពីជហំ.

‘‘ទ្វេនវុតេ ឥតោ កប្បេ, សីហាសនមពីជហំ;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ពីជនាយ ឥទំ ផលំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

ជម្ពុកត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.