៤. ចតុក្កនិបាតោ

១. នាគសមាលត្ថេរគាថាវណ្ណនា

អលង្កតាតិអាទិកា អាយស្មតោ នាគសមាលត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ គិម្ហសមយេ សូរិយាតបសន្តត្តាយ ភូមិយា គច្ឆន្តំ សត្ថារំ ទិស្វា បសន្នមានសោ ឆត្តំ អទាសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សក្យរាជកុលេ និព្ពត្តិត្វា នាគសមាលោតិ លទ្ធនាមោ វយប្បត្តោ ញាតិសមាគមេ បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា កិញ្ចិ កាលំ ភគវតោ ឧបដ្ឋាកោ អហោសិ. សោ ឯកទិវសំ នគរំ បិណ្ឌាយ បវិដ្ឋោ អលង្កតបដិយត្តំ អញ្ញតរំ នច្ចកិំ មហាបថេ តូរិយេសុ វជ្ជន្តេសុ នច្ចន្តិំ ទិស្វា, ‘‘អយំ ចិត្តកិរិយវាយោធាតុវិប្ផារវសេន ករជកាយស្ស តថា តថា បរិវត្តិ, អហោ អនិច្ចា សង្ខារា’’តិ ខយវយំ បដ្ឋបេត្វា វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៤៦.៣៧-៤៨) –

‘‘អង្គារជាតា បថវី, កុក្កុឡានុគតា មហី;

បទុមុត្តរោ ភគវា, អព្ភោកាសម្ហិ ចង្កមិ.

‘‘បណ្ឌរំ ឆត្តមាទាយ, អទ្ធានំ បដិបជ្ជហំ;

តត្ថ ទិស្វាន សម្ពុទ្ធំ, វិត្តិ មេ ឧបបជ្ជថ.

‘‘មរីចិយោត្ថដា ភូមិ, អង្គារាវ មហី អយំ;

ឧបហន្តិ មហាវាតា, សរីរស្សាសុខេបនា.

‘‘សីតំ ឧណ្ហំ វិហនន្តំ, វាតាតបនិវារណំ;

បដិគ្គណ្ហ ឥមំ ឆត្តំ, ផស្សយិស្សាមិ និព្ពុតិំ.

‘‘អនុកម្បកោ ការុណិកោ, បទុមុត្តរោ មហាយសោ;

មម សង្កប្បមញ្ញាយ, បដិគ្គណ្ហិ តទា ជិនោ.

‘‘តិំសកប្បានិ ទេវិន្ទោ, ទេវរជ្ជមការយិំ;

សតានំ បញ្ចក្ខត្តុញ្ច, ចក្កវត្តី អហោសហំ.

‘‘បទេសរជ្ជំ វិបុលំ, គណនាតោ អសង្ខិយំ;

អនុភោមិ សកំ កម្មំ, បុព្ពេ សុកតមត្តនោ.

‘‘អយំ មេ បច្ឆិមា ជាតិ, ចរិមោ វត្តតេ ភវោ;

អជ្ជាបិ សេតច្ឆត្តំ មេ, សព្ពកាលំ ធរីយតិ.

‘‘សតសហស្សិតោ កប្បេ, យំ ឆត្តមទទិំ តទា;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ឆត្តទានស្សិទំ ផលំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា –

២៦៧. ‘‘អលង្កតា សុវសនា, មាលិនី ចន្ទនុស្សទា;

មជ្ឈេ មហាបថេ នារី, តូរិយេ នច្ចតិ នដ្ដកី.

២៦៨. ‘‘បិណ្ឌិកាយ បវិដ្ឋោហំ, គច្ឆន្តោ នំ ឧទិក្ខិសំ;

អលង្កតំ សុវសនំ, មច្ចុបាសំវ ឱឌ្ឌិតំ.

២៦៩. ‘‘តតោ មេ មនសីការោ, យោនិសោ ឧទបជ្ជថ;

អាទីនវោ បាតុរហុ, និព្ពិទា សមតិដ្ឋថ.

២៧០. ‘‘តតោ ចិត្តំ វិមុច្ចិ មេ, បស្ស ធម្មសុធម្មតំ;

តិស្សោ វិជ្ជា អនុប្បត្តា, កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ. –

ចតូហិ គាថាហិ អត្តនោ បដិបត្តិកិត្តនមុខេន អញ្ញំ ព្យាកាសិ.

តត្ថ អលង្កតាតិ ហត្ថូបគាទិអាភរណេហិ អលង្កតគត្តា. សុវសនាតិ សុន្ទរវសនា សោភនវត្ថនិវត្ថា. មាលិនីតិ មាលាធារិនី បិឡន្ធិតបុប្ផមាលា. ចន្ទនុស្សទាតិ ចន្ទនានុលេបលិត្តសរីរា. មជ្ឈេ មហាបថេ នារី, តូរិយេ នច្ចតិ នដ្ដកីតិ យថាវុត្តដ្ឋានេ ឯកា នារី នដ្ដកី នាដកិត្ថី នគរវីថិយា មជ្ឈេ បញ្ចង្គិកេ តូរិយេ វជ្ជន្តេ នច្ចតិ, យថាបដ្ឋបិតំ នច្ចំ ករោតិ.

បិណ្ឌិកាយាតិ ភិក្ខាយ. បវិដ្ឋោហន្តិ នគរំ បវិដ្ឋោ អហំ. គច្ឆន្តោ នំ ឧទិក្ខិសន្តិ នគរវីថិយំ គច្ឆន្តោ បរិស្សយបរិហរណត្ថំ វីថិំ ឱលោកេន្តោ តំ នដ្ដកិំ ឱលោកេសិំ. កិំ វិយ? មច្ចុបាសំវ ឱឌ្ឌិតន្តិ យថា មច្ចុស្ស មច្ចុរាជស្ស បាសភូតោ រូបាទិកោ ឱឌ្ឌិតោ លោកេ អនុវិចរិត្វា ឋិតោ ឯកំសេន សត្តានំ អនត្ថាវហោ, ឯវំ សាបិ អប្បដិសង្ខានេ ឋិតានំ អន្ធបុថុជ្ជនានំ ឯកំសតោ អនត្ថាវហាតិ មច្ចុបាសសទិសី វុត្តា.

តតោតិ តស្មា មច្ចុបាសសទិសត្តា. មេតិ មយ្ហំ. មនសីការោ យោនិសោ ឧទបជ្ជថាតិ ‘‘អយំ អដ្ឋិសង្ឃាតោ ន្ហារុសម្ពន្ធោ មំសេន អនុបលិត្តោ ឆវិយា បដិច្ឆន្នោ អសុចិទុគ្គន្ធជេគុច្ឆបដិក្កូលោ អនិច្ចុច្ឆាទនបរិមទ្ទនភេទនវិទ្ធំសនធម្មោ ឦទិសេ វិការេ ទស្សេតី’’តិ ឯវំ យោនិសោ មនសិការោ ឧប្បជ្ជិ. អាទីនវោ បាតុរហូតិ ឯវំ កាយស្ស សភាវូបធារណមុខេន តស្ស ច តំនិស្សិតានញ្ច ចិត្តចេតសិកានំ ឧទយព្ពយំ សរសបភង្គុតញ្ច មនសិ ករោតោ តេសុ ច យក្ខរក្ខសាទីសុ វិយ ភយតោ ឧបដ្ឋហន្តេសុ តត្ថ មេ អនេកាការអាទីនវោ ទោសោ បាតុរហោសិ. តប្បដិបក្ខតោ ច និព្ពានេ អានិសំសោ. និព្ពិទា សមតិដ្ឋថាតិ និព្ពិន្ទនំ អាទីនវានុបស្សនានុភាវសិទ្ធំ និព្ពិទាញាណំ មម ហទយេ សណ្ឋាសិ, មុហុត្តម្បិ តេសំ រូបារូបធម្មានំ គហណេ ចិត្តំ នាហោសិ, អញ្ញទត្ថុ មុញ្ចិតុកាមតាទិវសេន តត្ថ ឧទាសីនមេវ ជាតន្តិ អត្ថោ.

តតោតិ វិបស្សនាញាណតោ បរំ. ចិត្តំ វិមុច្ចិ មេតិ លោកុត្តរភាវនាយ វត្តមានាយ មគ្គបដិបាដិយា សព្ពកិលេសេហិ មម ចិត្តំ វិមុត្តំ អហោសិ. ឯតេន ផលុប្បត្តិំ ទស្សេតិ. មគ្គក្ខណេ ហិ កិលេសា វិមុច្ចន្តិ នាម, ផលក្ខណេ វិមុត្តាតិ. សេសំ វុត្តនយមេវ.

នាគសមាលត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ភគុត្ថេរគាថាវណ្ណនា

អហំ មិទ្ធេនាតិអាទិកា អាយស្មតោ ភគុត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយំ កិរ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ សត្ថរិ បរិនិព្ពុតេ តស្ស ធាតុយោ បុប្ផេហិ បូជេសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន និម្មានរតីសុ និព្ពត្តិត្វា អបរាបរំ ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សក្យរាជកុលេ និព្ពត្តិត្វា ភគូតិ លទ្ធនាមោ វយប្បត្តោ អនុរុទ្ធកិមិលេហិ សទ្ធិំ និក្ខមិត្វា បព្ពជិត្វា ពាលកលោណកគាមេ វសន្តោ ឯកទិវសំ ថិនមិទ្ធាភិភវំ វិនោទេតុំ វិហារតោ និក្ខម្ម ចង្កមំ អភិរុហន្តោ បបតិត្វា តទេវ អង្កុសំ កត្វា ថិនមិទ្ធំ វិនោទេត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៤៦.៤៩-៥៧) –

‘‘បរិនិព្ពុតេ ភគវតិ, បទុមុត្តរេ មហាយសេ;

បុប្ផវដំសកេ កត្វា, សរីរមភិរោបយិំ.

‘‘តត្ថ ចិត្តំ បសាទេត្វា, និម្មានំ អគមាសហំ;

ទេវលោកគតោ សន្តោ, បុញ្ញកម្មំ សរាមហំ.

‘‘អម្ពរា បុប្ផវស្សោ មេ, សព្ពកាលំ បវស្សតិ;

សំសរាមិ មនុស្សេ ចេ, រាជា ហោមិ មហាយសោ.

‘‘តហិំ កុសុមវស្សោ មេ, អភិវស្សតិ សព្ពទា;

តស្សេវ បុប្ផបូជាយ, វាហសា សព្ពទស្សិនោ.

‘‘អយំ បច្ឆិមកោ មយ្ហំ, ចរិមោ វត្តតេ ភវោ;

អជ្ជាបិ បុប្ផវស្សោ មេ, អភិវស្សតិ សព្ពទា.

‘‘សតសហស្សិតោ កប្បេ, យំ បុប្ផមភិរោបយិំ;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ទេហបូជាយិទំ ផលំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា ផលសុខេន និព្ពានសុខេន ច វីតិនាមេន្តោ សត្ថារា ឯកវិហារំ អនុមោទិតុំ ឧបគតេន – ‘‘កច្ចិ ត្វំ, ភិក្ខុ, អប្បមត្តោ វិហរសី’’តិ បុដ្ឋោ អត្តនោ អប្បមាទវិហារំ និវេទេន្តោ –

២៧១. ‘‘អហំ មិទ្ធេន បកតោ, វិហារា ឧបនិក្ខមិំ;

ចង្កមំ អភិរុហន្តោ, តត្ថេវ បបតិំ ឆមា.

២៧២. ‘‘គត្តានិ បរិមជ្ជិត្វា, បុនបារុយ្ហ ចង្កមំ;

ចង្កមេ ចង្កមិំ សោហំ, អជ្ឈត្តំ សុសមាហិតោ.

២៧៣. ‘‘តតោ មេ មនសីការោ, យោនិសោ ឧទបជ្ជថ;

អាទីនវោ បាតុរហុ, និព្ពិទា សមតិដ្ឋថ.

២៧៤. ‘‘តតោ ចិត្តំ វិមុច្ចិ មេ, បស្ស ធម្មសុធម្មតំ;

តិស្សោ វិជ្ជា អនុប្បត្តា, កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ. –

ឥមា ចតស្សោ គាថា អភាសិ.

តត្ថ មិទ្ធេន បកតោតិ កាយាលសិយសង្ខាតេន អសត្តិវិឃាតសភាវេន មិទ្ធេន អភិភូតោ. វិហារាតិ សេនាសនតោ. ឧបនិក្ខមិន្តិ ចង្កមិតុំ និក្ខមិំ. តត្ថេវ បបតិំ ឆមាតិ តត្ថេវ ចង្កមសោបានេ និទ្ទាភិភូតតាយ ភូមិយំ និបតិំ. គត្តានិ បរិមជ្ជិត្វាតិ ភូមិយំ បតនេន បំសុកិតានិ អត្តនោ សរីរាវយវានិ អនុមជ្ជិត្វា. បុនបារុយ្ហ ចង្កមន្តិ ‘‘បតិតោ ទានាហ’’ន្តិ សង្កោចំ អនាបជ្ជិត្វា បុនបិ ចង្កមដ្ឋានំ អារុហិត្វា. អជ្ឈត្តំ សុសមាហិតោតិ គោចរជ្ឈត្តេ កម្មដ្ឋានេ នីវរណវិក្ខម្ភនេន សុដ្ឋុ សមាហិតោ ឯកគ្គចិត្តោ ហុត្វា ចង្កមិន្តិ យោជនា. សេសំ វុត្តនយមេវ. ឥទមេវ ច ថេរស្ស អញ្ញាព្យាករណំ អហោសិ.

ភគុត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. សភិយត្ថេរគាថាវណ្ណនា

បរេ ចាតិអាទិកា អាយស្មតោ សភិយត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ កកុសន្ធស្ស ភគវតោ កាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ ឯកទិវសំ សត្ថារំ ទិវាវិហារាយ គច្ឆន្តំ ទិស្វា បសន្នមានសោ ឧបាហនំ អទាសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ កស្សបេ ភគវតិ បរិនិព្ពុតេ បតិដ្ឋិតេ សុវណ្ណចេតិយេ ឆហិ កុលបុត្តេហិ សទ្ធិំ អត្តសត្តមោ សាសនេ បព្ពជិត្វា កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា អរញ្ញេ វិហរន្តោ វិសេសំ និព្ពត្តេតុំ អសក្កោន្តោ ឥតរេ អាហ – ‘‘មយំ បិណ្ឌបាតាយ គច្ឆន្តោ ជីវិតេ សាបេក្ខា ហោម, ជីវិតេ សាបេក្ខេន ច ន សក្កា លោកុត្តរធម្មំ អធិគន្តុំ, បុថុជ្ជនកាលង្កិរិយា ច ទុក្ខា. ហន្ទ, មយំ និស្សេណិំ ពន្ធិត្វា បព្ពតំ អភិរុយ្ហ កាយេ ច ជីវិតេ ច អនបេក្ខា សមណធម្មំ ករោមា’’តិ. តេ តថា អកំសុ.

អថ នេសំ មហាថេរោ ឧបនិស្សយសម្បន្នត្តា តទហេវ ឆឡភិញ្ញោ ហុត្វា ឧត្តរកុរុតោ បិណ្ឌបាតំ ឧបនេសិ. ឥតរេ – ‘‘តុម្ហេ, ភន្តេ, កតកិច្ចា តុម្ហេហិ សទ្ធិំ សល្លាបមត្តម្បិ បបញ្ចោ, សមណធម្មមេវ មយំ ករិស្សាម, តុម្ហេ អត្តនា ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារមនុយុញ្ជថា’’តិ វត្វា បិណ្ឌបាតំ បដិក្ខិបិំសុ. ថេរោ នេ សម្បដិច្ឆាបេតុំ អសក្កោន្តោ អគមាសិ.

តតោ នេសំ ឯកោ ទ្វីហតីហច្ចយេន អភិញ្ញាបរិវារំ អនាគាមិផលំ សច្ឆិកត្វា តថេវ វត្វា តេហិ បដិក្ខិត្តោ អគមាសិ. តេសុ ខីណាសវត្ថេរោ បរិនិព្ពាយិ, អនាគាមី សុទ្ធាវាសេសុ ឧប្បជ្ជិ. ឥតរេ បុថុជ្ជនកាលង្កិរិយមេវ កត្វា ឆសុ កាមសគ្គេសុ អនុលោមបដិលោមតោ ទិព្ពសម្បត្តិំ អនុភវិត្វា អម្ហាកំ ភគវតោ កាលេ ទេវលោកា ចវិត្វា ឯកោ មល្លរាជកុលេ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ, ឯកោ គន្ធាររាជកុលេ, ឯកោ ពាហិររដ្ឋេ, ឯកោ រាជគហេ ឯកិស្សា កុលទារិកាយ កុច្ឆិម្ហិ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ. ឥតរោ អញ្ញតរិស្សា បរិព្ពាជិកាយ កុច្ឆិម្ហិ បដិសន្ធិំ អគ្គហេសិ. សា កិរ អញ្ញតរស្ស ខត្តិយស្ស ធីតា, នំ មាតាបិតរោ – ‘‘អម្ហាកំ ធីតា សមយន្តរំ ជានាតូ’’តិ ឯកស្ស បរិព្ពាជកស្ស និយ្យាទយិំសុ. អថេកោ បរិព្ពាជកោ តាយ សទ្ធិំ វិប្បដិបជ្ជិ. សា តេន គព្ភំ គណ្ហិ. តំ គព្ភិនិំ ទិស្វា បរិព្ពាជកា និក្កឌ្ឍិំសុ. សា អញ្ញត្ថ គច្ឆន្តី អន្តរាមគ្គេ សភាយំ វិជាយិ. តេនស្ស សភិយោត្វេវ នាមំ អកាសិ. សោ វឌ្ឍិត្វា បរិព្ពាជកបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា នានាសត្ថានិ ឧគ្គហេត្វា មហាវាទី ហុត្វា វាទប្បសុតោ វិចរន្តោ អត្តនា សទិសំ អទិស្វា នគរទ្វារេ អស្សមំ ការេត្វា ខត្តិយកុមារាទយោ សិប្បំ សិក្ខាបេន្តោ វិហរន្តោ អត្តនោ មាតុយា ឥត្ថិភាវំ ជិគុច្ឆិត្វា ឈានំ ឧប្បាទេត្វា ព្រហ្មលោកេ ឧប្បន្នាយ អភិសង្ខរិត្វា ទិន្នេ វីសតិបញ្ហេ គហេត្វា តេ តេ សមណព្រាហ្មណេ បុច្ឆិ. តេ ចស្ស តេសំ បញ្ហានំ អត្ថំ ព្យាកាតុំ នាសក្ខិំសុ. សភិយសុត្តវណ្ណនាយំ (សុ. និ. អដ្ឋ. ២. សភិយសុត្តវណ្ណនា) បន ‘‘សុទ្ធាវាសព្រហ្មា តេ បញ្ហេ អភិសង្ខរិត្វា អទាសី’’តិ អាគតំ.

យទា បន ភគវា បវត្តវរធម្មចក្កោ អនុបុព្ពេន រាជគហំ អាគន្ត្វា វេឡុវនេ វិហាសិ, តទា សភិយោ តត្ថ គន្ត្វា សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា តេ បញ្ហេ បុច្ឆិ. សត្ថា តស្ស តេ បញ្ហេ ព្យាកាសីតិ សព្ពំ សភិយសុត្តេ (សុ. និ. សភិយសុត្តំ) អាគតនយេន វេទិតព្ពំ. សភិយោ បន ភគវតា តេសុ បញ្ហេសុ ព្យាកតេសុ បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៤៦.២៧-៣១) –

‘‘កកុសន្ធស្ស មុនិនោ, ព្រាហ្មណស្ស វុសីមតោ;

ទិវាវិហារំ វជតោ, អក្កមនមទាសហំ.

‘‘ឥមស្មិំយេវ កប្បម្ហិ, យំ ទានមទទិំ តទា;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, អក្កមនស្សិទំ ផលំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហា បន ហុត្វា ទេវទត្តេ សង្ឃភេទាយ បរក្កមន្តេ ទេវទត្តបក្ខិកានំ ភិក្ខូនំ ឱវាទំ ទេន្តោ –

២៧៥. ‘‘បរេ ច ន វិជានន្តិ, មយមេត្ថ យមាមសេ;

យេ ច តត្ថ វិជានន្តិ, តតោ សម្មន្តិ មេធគា.

២៧៦. ‘‘យទា ច អវិជានន្តា, ឥរិយន្ត្យមរា វិយ;

វិជានន្តិ ច យេ ធម្មំ, អាតុរេសុ អនាតុរា.

២៧៧. ‘‘យំ កិញ្ចិ សិថិលំ កម្មំ, សំកិលិដ្ឋញ្ច យំ វតំ;

សង្កស្សរំ ព្រហ្មចរិយំ, ន តំ ហោតិ មហប្ផលំ.

២៧៨. ‘‘យស្ស សព្រហ្មចារីសុ, គារវោ នូបលព្ភតិ;

អារកា ហោតិ សទ្ធម្មា, នភំ បុថវិយា យថា’’តិ. –

ចតូហិ គាថាហិ ធម្មំ ទេសេសិ.

តត្ថ បរេតិ បណ្ឌិតេ ឋបេត្វា តតោ អញ្ញេ – ‘‘អធម្មំ ធម្មោ’’តិ ‘‘ធម្មំ អធម្មោ’’តិអាទិភេទករវត្ថុទីបនវសេន វិវាទប្បសុតា បរេ នាម. តេ តត្ថ វិវាទំ ករោន្តា ‘‘មយំ យមាមសេ ឧបរមាម នស្សាម សតតំ សមិតំ មច្ចុសន្តិកំ គច្ឆាមា’’តិ ន ជានន្តិ. យេ ច តត្ថ វិជានន្តីតិ យេ តត្ថ បណ្ឌិតា – ‘‘មយំ មច្ចុសមីបំ គច្ឆាមា’’តិ វិជានន្តិ. តតោ សម្មន្តិ មេធគាតិ ឯវញ្ហិ តេ ជានន្តា យោនិសោមនសិការំ ឧប្បាទេត្វា មេធគានំ កលហានំ វូបសមាយ បដិបជ្ជន្តិ. អថ នេសំ តាយ បដិបត្តិយា តេ មេធគា សម្មន្តិ. អថ វា បរេ ចាតិ យេ សត្ថុ ឱវាទានុសាសនិយា អគ្គហណេន សាសនតោ ពាហិរតាយ បរេ, តេ យាវ ‘‘មយំ មិច្ឆាគាហំ គហេត្វា ឯត្ថ ឥធ លោកេ សាសនស្ស បដិនិគ្គាហេន យមាមសេ វាយមាមា’’តិ ន វិជានន្តិ, តាវ វិវាទា ន វូបសម្មន្តិ, យទា បន តស្ស គាហស្ស វិស្សជ្ជនវសេន យេ ច តត្ថ តេសុ វិវាទប្បសុតេសុ អធម្មធម្មាទិកេ អធម្មធម្មាទិតោ យថាភូតំ វិជានន្តិ, តតោ តេសំ សន្តិកា តេ បណ្ឌិតបុរិសេ និស្សាយ វិវាទសង្ខាតា មេធគា សម្មន្តីតិ ឯវម្បេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

យទាតិ យស្មិំ កាលេ. អវិជានន្តាតិ វិវាទស្ស វូបសមូបាយំ, ធម្មាធម្មេ វា យាថាវតោ អជានន្តា. ឥរិយន្ត្យមរា វិយាតិ អមរា វិយ ជរាមរណំ អតិក្កន្តា វិយ ឧទ្ធតា ឧន្នឡា ចបលា មុខរា វិប្បកិណ្ណវាចា ហុត្វា វត្តន្តិ ចរន្តិ វិចរន្តិ តទា វិវាទោ ន វូបសម្មតេវ. វិជានន្តិ ច យេ ធម្មំ, អាតុរេសុ អនាតុរាតិ យេ បន សត្ថុ សាសនធម្មំ យថាភូតំ ជានន្តិ, តេ កិលេសរោគេន អាតុរេសុ សត្តេសុ អនាតុរា និក្កិលេសា អនីឃា វិហរន្តិ, តេសំ វសេន វិវាទោ អច្ចន្តមេវ វូបសម្មតីតិ អធិប្បាយោ.

យំ កិញ្ចិ សិថិលំ កម្មន្តិ ឱលិយិត្វា ករណេន សិថិលគាហំ កត្វា សាថលិភាវេន កតំ យំ កិញ្ចិ កុសលកម្មំ. សំកិលិដ្ឋន្តិ វេសីអាទិកេ អគោចរេ ចរណេន, កុហនាទិមិច្ឆាជីវេន វា សំកិលិដ្ឋំ វតសមាទានំ. សង្កស្សរន្តិ សង្កាហិ សរិតព្ពំ, វិហារេ កិញ្ចិ អសារុប្បំ សុត្វា – ‘‘នូន អសុកេន កត’’ន្តិ បរេហិ អសង្កិតព្ពំ, ឧបោសថកិច្ចាទីសុ អញ្ញតរកិច្ចវសេន សន្និបតិតម្បិ សង្ឃំ ទិស្វា, ‘‘អទ្ធា ឥមេ មម ចរិយំ ញត្វា មំ ឧក្ខិបិតុកាមា សន្និបតិតា’’តិ ឯវំ អត្តនោ វា អាសង្កាហិ សរិតំ ឧសង្កិតំ បរិសង្កិតំ. ន តំ ហោតីតិ តំ ឯវរូបំ ព្រហ្មចរិយំ សមណធម្មករណំ តស្ស បុគ្គលស្ស មហប្ផលំ ន ហោតិ. តស្ស អមហប្ផលភាវេនេវ បច្ចយទាយកានម្បិស្ស ន មហប្ផលំ ហោតិ. តស្មា សល្លេខវុត្តិនា ភវិតព្ពំ. សល្លេខវុត្តិនោ ច វិវាទស្ស អវសរោ ឯវ នត្ថីតិ អធិប្បាយោ.

គារវោ នូបលព្ភតីតិ អនុសាសនិយា អបទក្ខិណគ្គាហិភាវេន គរុកាតព្ពេសុ សព្រហ្មចារីសុ យស្ស បុគ្គលស្ស គារវោ គរុករណំ ន វិជ្ជតិ. អារកា ហោតិ សទ្ធម្មាតិ សោ ឯវរូបោ បុគ្គលោ បដិបត្តិសទ្ធម្មតោបិ បដិវេធសទ្ធម្មតោបិ ទូរេ ហោតិ, ន ហិ តំ គរូ សិក្ខាបេន្តិ, អសិក្ខិយមានោ អនាទិយន្តោ ន បដិបជ្ជតិ, អប្បដិបជ្ជន្តោ កុតោ សច្ចានិ បដិវិជ្ឈិស្សតីតិ. តេនាហ – ‘‘អារកា ហោតិ សទ្ធម្មា’’តិ. យថា កិំ? ‘‘នភំ បុថវិយា យថា’’តិ យថា នភំ អាកាសំ បុថវិយា បថវីធាតុយា សភាវតោ ទូរេ. ន កទាចិ សម្មិស្សភាវោ. តេនេវាហ –

‘‘នភញ្ច ទូរេ បថវី ច ទូរេ, បារំ សមុទ្ទស្ស តទាហុ ទូរេ;

តតោ ហវេ ទូរតរំ វទន្តិ, សតញ្ច ធម្មោ អសតញ្ច រាជា’’តិ.(ជា. ២.២១.៤១៤);

សភិយត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. នន្ទកត្ថេរគាថាវណ្ណនា

ធិរត្ថូតិអាទិកា អាយស្មតោ នន្ទកត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ កិរ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ ហំសវតីនគរេ មហាវិភវោ សេដ្ឋិ ហុត្វា សត្ថុ សន្តិកេ ធម្មំ សុណន្តោ សត្ថារំ ឯកំ ភិក្ខុំ ភិក្ខុនោវាទកានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា តំ ឋានន្តរំ បត្ថេត្វា សតសហស្សគ្ឃនិកេន វត្ថេន ភគវន្តំ បូជេត្វា បណិធានមកាសិ, សត្ថុ ពោធិរុក្ខេ បទីបបូជញ្ច បវត្តេតិ. សោ តតោ បដ្ឋាយ ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ កកុសន្ធស្ស ភគវតោ កាលេ ករវិកសកុណោ ហុត្វា មធុរកូជិតំ កូជន្តោ សត្ថារំ បទក្ខិណំ អកាសិ. អបរភាគេ មយូរោ ហុត្វា អញ្ញតរស្ស បច្ចេកពុទ្ធស្ស វសនគុហាយ ទ្វារេ បសន្នមានសោ ទិវសេ ទិវសេ តិក្ខត្តុំ មធុរវស្សិតំ វស្សិ, ឯវំ តត្ថ តត្ថ បុញ្ញានិ កត្វា អម្ហាកំ ភគវតោ កាលេ សាវត្ថិយំ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា នន្ទកោតិ លទ្ធនាមោ វយប្បត្តោ សត្ថុ សន្តិកេ ធម្មំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៤៦.២២-២៦) –

‘‘បទុមុត្តរពុទ្ធស្ស ពោធិយា បាទបុត្តមេ;

បសន្នចិត្តោ សុមនោ, តយោ ឧក្កេ អធារយិំ.

‘‘សតសហស្សិតោ កប្បេ, សោហំ ឧក្កមធារយិំ;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ឧក្កទានស្សិទំ ផលំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហា បន ហុត្វា វិមុត្តិសុខេន វីតិនាមេន្តោ សត្ថារា ភិក្ខុនីនំ ឱវាទេ អាណត្តោ ឯកស្មិំ ឧបោសថទិវសេ បញ្ច ភិក្ខុនិសតានិ ឯកោវាទេនេវ អរហត្តំ បាបេសិ. តេន នំ ភគវា ភិក្ខុនោវាទកានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសិ. អថេកទិវសំ ថេរំ សាវត្ថិយំ បិណ្ឌាយ ចរន្តំ អញ្ញតរា បុរាណទុតិយិកា ឥត្ថី កិលេសវសេន ឱលោកេត្វា ហសិ. ថេរោ តស្សា តំ កិរិយំ ទិស្វា សរីរស្ស បដិក្កូលវិភាវនមុខេន ធម្មំ កថេន្តោ –

២៧៩. ‘‘ធិរត្ថុ បូរេ ទុគ្គន្ធេ, មារបក្ខេ អវស្សុតេ;

នវសោតានិ តេ កាយេ, យានិ សន្ទន្តិ សព្ពទា.

២៨០. ‘‘មា បុរាណំ អមញ្ញិត្ថោ, មាសាទេសិ តថាគតេ;

សគ្គេបិ តេ ន រជ្ជន្តិ, កិមង្គំ បន មានុសេ.

២៨១. ‘‘យេ ច ខោ ពាលា ទុម្មេធា, ទុម្មន្តី មោហបារុតា;

តាទិសា តត្ថ រជ្ជន្តិ, មារខិត្តម្ហិ ពន្ធនេ.

២៨២. ‘‘យេសំ រាគោ ច ទោសោ ច, អវិជ្ជា ច វិរាជិតា;

តាទី តត្ថ ន រជ្ជន្តិ, ឆិន្នសុត្តា អពន្ធនា’’តិ. – គាថា អភាសិ;

តត្ថ ធីតិ ជិគុច្ឆនត្ថេ និបាតោ, រត្ថូតិ រ-ការោ បទសន្ធិករោ, ធី អត្ថុ តំ ជិគុច្ឆាមិ តវ ធិក្ការោ ហោតូតិ អត្ថោ. បូរេតិអាទីនិ តស្សា ធិក្កាតព្ពភាវទីបនានិ អាមន្តនវចនានិ. បូរេតិ អតិវិយ ជេគុច្ឆេហិ នានាកុណបេហិ នានាវិធអសុចីហិ សម្បុណ្ណេ. ទុគ្គន្ធេតិ កុណបបូរិតត្តា ឯវ សភាវទុគ្គន្ធេ. មារបក្ខេតិ យស្មា វិសភាគវត្ថុ អន្ធបុថុជ្ជនានំ អយោនិសោមនសិការនិមិត្តតាយ កិលេសមារំ វឌ្ឍេតិ, ទេវបុត្តមារស្ស ច ឱតារំ បវិដ្ឋំ ទេតិ. តស្មា មារស្ស បក្ខោ ហោតិ. តេន វុត្តំ ‘‘មារបក្ខេ’’តិ. អវស្សុតេតិ សព្ពកាលំ កិលេសាវស្សវនេន តហិំ តហិំ អសុចិនិស្សន្ទនេន ច អវស្សុតេ. ឥទានិស្សា នវសោតានិ តេ កាយេ, យានិ សន្ទន្តិ សព្ពទាតិ ‘‘អក្ខិម្ហា អក្ខិគូថកោ’’តិអាទិនា (សុ. និ. ១៩៩) វុត្តំ អសុចិនោ អវស្សវនដ្ឋានំ ទស្សេតិ.

ឯវំ បន នវឆិទ្ទំ ធុវស្សវំ អសុចិភរិតំ កាយំ យថាភូតំ ជានន្តី មា បុរាណំ អមញ្ញិត្ថោតិ បុរាណំ អជាននកាលេ បវត្តំ ហសិតលបិតំ កីឡិតំ មា មញ្ញិ, ‘‘ឥទានិបិ ឯវំ បដិបជ្ជិស្សតី’’តិ មា ចិន្តេហិ. មាសាទេសិ តថាគតេតិ យថា ឧបនិស្សយសម្បត្តិយា បុរិមកា ពុទ្ធសាវកា អាគតា, យថា វា តេ សម្មាបដិបត្តិយា គតា បដិបន្នា, យថា ច រូបារូបធម្មានំ តថលក្ខណំ តថធម្មេ ច អរិយសច្ចានិ អាគតា អធិគតា អវពុទ្ធា, តថា ឥមេបីតិ ឯវំ តថា អាគមនាទិអត្ថេន តថាគតេ អរិយសាវកេ បកតិសត្តេ វិយ អវញ្ញាយ កិលេសវសេន ច ឧបសង្កមមានា មាសាទេសិ. អនាសាទេតព្ពតាយ ការណមាហ. សគ្គេបិ តេ ន រជ្ជន្តិ, កិមង្គំ បន មានុសេតិ សព្ពញ្ញុពុទ្ធេនាបិ អក្ខានេន បរិយោសាបេតុំ អសក្កុណេយ្យសុខេ សគ្គេបិ តេ សាវកពុទ្ធា ន រជ្ជន្តិ, សង្ខារេសុ អាទីនវស្ស សុបរិទិដ្ឋត្តា រាគំ ន ជនេន្តិ, កិមង្គំ បន មីឡ្ហរាសិសទិសេ មានុសេ កាមគុណេ, តត្ថ ន រជ្ជន្តីតិ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ.

យេ ច ខោតិ យេ បន ពាល្យប្បយោគតោ ពាលា, ធម្មោជបញ្ញាយ អភាវតោ ទុម្មេធា, អសុភេ សុភានុបស្សនេន ទុចិន្តិតចិន្តិតាយ ទុម្មន្តី, មោហេន អញ្ញាណេន សព្ពសោ បដិច្ឆាទិតចិត្តតាយ មោហបារុតា តាទិសា តថារូបា អន្ធបុថុជ្ជនា, តត្ថ តស្មិំ ឥត្ថិសញ្ញិតេ, មារខិត្តម្ហិ ពន្ធនេ មារេន ឱឌ្ឌិតេ មារបាសេ, រជ្ជន្តិ រត្តា គិទ្ធា គធិតា មុច្ឆិតា អជ្ឈោបន្នា តិដ្ឋន្តិ.

វិរាជិតាតិ យេសំ បន ខីណាសវានំ តេលញ្ជនរាគោ វិយ ទុម្មោចនីយសភាវោ រាគោ សបត្តោ វិយ លទ្ធោកាសោ ទុស្សនសភាវោ ទោសោ អញ្ញាណសភាវា អវិជ្ជា ច អរិយមគ្គវិរាគេន សព្ពសោ វិរាជិតា បហីនា សមុច្ឆិន្នា, តាទិសា អគ្គមគ្គសត្ថេន ឆិន្នភវនេត្តិសុត្តា តតោ ឯវ កត្ថចិបិ ពន្ធនាភាវតោ អពន្ធនា តត្ថ តស្មិំ យថាវុត្តេ មារបាសេ ន រជ្ជន្តិ. ឯវំ ថេរោ តស្សា ឥត្ថិយា ធម្មំ កថេត្វា គតោ.

នន្ទកត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. ជម្ពុកត្ថេរគាថាវណ្ណនា

បញ្ចបញ្ញាសាតិអាទិកា អាយស្មតោ ជម្ពុកត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ តិស្សស្ស ភគវតោ កាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ សត្ថុ សម្មាសម្ពោធិំ សទ្ទហន្តោ ពោធិរុក្ខំ វន្ទិត្វា ពីជនេន បូជេសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ កស្សបស្ស ភគវតោ កាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ សាសនេ បព្ពជិត្វា អញ្ញតរេន ឧបាសកេន ការិតេ អារាមេ អាវាសិកោ ហុត្វា វិហរតិ តេន ឧបដ្ឋីយមានោ. អថេកទិវសំ ឯកោ ខីណាសវត្ថេរោ លូខចីវរធរោ កេសោហរណត្ថំ អរញ្ញតោ គាមាភិមុខោ អាគច្ឆតិ, តំ ទិស្វា សោ ឧបាសកោ ឥរិយាបថេ បសីទិត្វា កប្បកេន កេសមស្សូនិ ឱហារាបេត្វា បណីតភោជនំ ភោជេត្វា សុន្ទរានិ ចីវរានិ ទត្វា ‘‘ឥធេវ, ភន្តេ, វសថា’’តិ វសាបេតិ. តំ ទិស្វា អាវាសិកោ ឥស្សាមច្ឆេរបកតោ ខីណាសវត្ថេរំ អាហ – ‘‘វរំ តេ, ភិក្ខុ, ឥមិនា បាបុបាសកេន ឧបដ្ឋីយមានស្ស ឯវំ ឥធ វសនតោ អង្គុលីហិ កេសេ លុញ្ចិត្វា អចេលស្ស សតោ គូថមុត្តាហារជីវន’’ន្តិ. ឯវញ្ច បន វត្វា តាវទេវ វច្ចកុដិំ បវិសិត្វា បាយាសំ វឌ្ឍេន្តោ វិយ ហត្ថេន គូថំ វឌ្ឍេត្វា វឌ្ឍេត្វា យាវទត្ថំ ខាទិ, មុត្តញ្ច បិវិ. ឥមិនា និយាមេន យាវតាយុកំ ឋត្វា កាលង្កត្វា និរយេ បច្ចិត្វា បុន គូថមុត្តាហារោ វសិត្វា តស្សេវ កម្មស្ស វិបាកាវសេសេន មនុស្សេសុ ឧប្បន្នោបិ បញ្ច ជាតិសតានិ និគណ្ឋោ ហុត្វា គូថភក្ខោ អហោសិ.

បុន ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ មនុស្សយោនិយំ និព្ពត្តមានោបិ អរិយូបវាទពលេន ទុគ្គតកូលេ និព្ពត្តិត្វា ថញ្ញំ វា ខីរំ វា សប្បិំ វា បាយមានោ, តំ ឆឌ្ឌេត្វា មុត្តមេវ បិវតិ, ឱទនំ ភោជិយមានោ, តំ ឆឌ្ឌេត្វា គូថមេវ ខាទតិ, ឯវំ គូថមុត្តបរិភោគេន វឌ្ឍន្តោ វយប្បត្តោបិ តទេវ បរិភុញ្ជតិ. មនុស្សា តតោ វារេតុំ អសក្កោន្តា បរិច្ចជិំសុ. សោ ញាតកេហិ បរិច្ចត្តោ នគ្គបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា ន ន្ហាយតិ, រជោជល្លធរោ កេសមស្សូនិ លុញ្ចិត្វា អញ្ញេ ឥរិយាបថេ បដិក្ខិបិត្វា ឯកបាទេន តិដ្ឋតិ, និមន្តនំ ន សាទិយតិ, មាសោបវាសំ អធិដ្ឋាយ បុញ្ញត្ថិកេហិ ទិន្នំ ភោជនំ មាសេ មាសេ ឯកវារំ កុសគ្គេន គហេត្វា ទិវា ជិវ្ហគ្គេន លេហតិ, រត្តិយំ បន ‘‘អល្លគូថំ សប្បាណក’’ន្តិ អខាទិត្វា សុក្ខគូថមេវ ខាទតិ, ឯវំ ករោន្តស្ស បញ្ចបញ្ញាសវស្សានិ វីតិវត្តានិ មហាជនោ ‘‘មហាតបោ បរមប្បិច្ឆោ’’តិ មញ្ញមានោ តន្និន្នោ តប្បោណោ អហោសិ.

អថ ភគវា តស្ស ហទយព្ភន្តរេ ឃដេ បទីបំ វិយ អរហត្តូបនិស្សយំ បជ្ជលន្តំ ទិស្វា សយមេវ តត្ថ គន្ត្វា ធម្មំ ទេសេត្វា សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាបេត្វា, ឯហិភិក្ខូបសម្បទាយ លទ្ធូបសម្បទំ វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា អរហត្តេ បតិដ្ឋាបេសិ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ. វិត្ថារោ បន ធម្មបទេ ‘‘មាសេ មាសេ កុសគ្គេនា’’តិ គាថាវណ្ណនាយ (ធ. ប. អដ្ឋ. ១.ជម្ពុកត្ថេរវត្ថុ) វុត្តនយេន វេទិតព្ពោ. អរហត្តេ បន បតិដ្ឋិតោ បរិនិព្ពានកាលេ ‘‘អាទិតោ មិច្ឆា បដិបជ្ជិត្វាបិ សម្មាសម្ពុទ្ធំ និស្សាយ សាវកេន អធិគន្តព្ពំ មយា អធិគត’’ន្តិ ទស្សេន្តោ –

២៨៣. ‘‘បញ្ចបញ្ញាសវស្សានិ, រជោជល្លមធារយិំ;

ភុញ្ជន្តោ មាសិកំ ភត្តំ, កេសមស្សុំ អលោចយិំ.

២៨៤. ‘‘ឯកបាទេន អដ្ឋាសិំ, អាសនំ បរិវជ្ជយិំ;

សុក្ខគូថានិ ច ខាទិំ, ឧទ្ទេសញ្ច ន សាទិយិំ.

២៨៥. ‘‘ឯតាទិសំ ករិត្វាន, ពហុំ ទុគ្គតិគាមិនំ;

វុយ្ហមានោ មហោឃេន, ពុទ្ធំ សរណមាគមំ.

២៨៦. ‘‘សរណគមនំ បស្ស, បស្ស ធម្មសុធម្មតំ;

តិស្សោ វិជ្ជា អនុប្បត្តា, កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ. –

ឥមា ចតស្សោ គាថា អភាសិ.

តត្ថ បញ្ចបញ្ញាសវស្សានិ, រជោជល្លមធារយិន្តិ នគ្គបព្ពជ្ជូបគមនេន ន្ហានបដិក្ខេបតោ បញ្ចាធិកានិ បញ្ញាសវស្សានិ សរីរេ លគ្គំ អាគន្តុករេណុសង្ខាតំ រជោ, សរីរមលសង្ខាតំ ជល្លញ្ច កាយេន ធារេសិំ. ភុញ្ជន្តោ មាសិកំ ភត្តន្តិ រត្តិយំ គូថំ ខាទន្តោ លោកវញ្ចនត្ថំ មាសោបវាសិកោ នាម ហុត្វា បុញ្ញត្ថិកេហិ ទិន្នំ ភោជនំ មាសេ មាសេ ឯកវារំ ជិវ្ហគ្គេ បឋនវសេន ភុញ្ជន្តោ អលោចយិន្តិ តាទិសច្ឆារិកាបក្ខេបេន សិថិលមូលំ កេសមស្សុំ អង្គុលីហិ លុញ្ចាបេសិំ.

ឯកបាទេន អដ្ឋាសិំ, អាសនំ បរិវជ្ជយិន្តិ សព្ពេន សព្ពំ អាសនំ និសជ្ជំ បរិវជ្ជេសិំ, តិដ្ឋន្តោ ច ឧភោ ហត្ថេ ឧក្ខិបិត្វា ឯកេនេវ បាទេន អដ្ឋាសិំ. ឧទ្ទេសន្តិ និមន្តនំ. ឧទិស្សកតន្តិ កេចិ. ន សាទិយិន្តិ ន សម្បដិច្ឆិំ បដិក្ខិបិន្តិ អត្ថោ.

ឯតាទិសំ ករិត្វាន, ពហុំ ទុគ្គតិគាមិនន្តិ ឯតាទិសំ ឯវរូបំ វិបាកនិព្ពត្តនកំ ទុគ្គតិគាមិនំ ពហុំ បាបកម្មំ បុរិមជាតីសុ ឥធ ច កត្វា ឧប្បាទេត្វា. វុយ្ហមានោ មហោឃេនាតិ កាមោឃាទិនា មហតា ឱឃេន វិសេសតោ ទិដ្ឋោឃេន អបាយសមុទ្ទំ បតិអាកឌ្ឍិយមានោ, ពុទ្ធំ សរណមាគមន្តិ តាទិសេន បុញ្ញកម្មច្ឆិទ្ទេន កិច្ឆេន មនុស្សត្តភាវំ លភិត្វា ឥទានិ បុញ្ញពលេន ពុទ្ធំ ‘‘សរណ’’ន្តិ អាគមាសិំ, ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ ភគវា’’តិ អវេច្ចបសាទេន សត្ថរិ បសីទិំ. សរណគមនំ បស្ស, បស្ស ធម្មសុធម្មតន្តិ អាយតនគតំ មម សរណគមនំ បស្ស, បស្ស សាសនធម្មស្ស ច សុធម្មតំ យោហំ តថាមិច្ឆាបដិបន្នោបិ ឯកោវាទេនេវ សត្ថារា ឯទិសំ សម្បត្តិំ សម្បាបិតោ. ‘‘តិស្សោ វិជ្ជា’’តិអាទិនា តំ សម្បត្តិំ ទស្សេតិ តេនាហ (អប. ថេរ ២.៤៦.១៧-២១) –

‘‘តិស្សស្សាហំ ភគវតោ, ពោធិរុក្ខមវន្ទិយំ;

បគ្គយ្ហ ពីជនិំ តត្ថ, សីហាសនមពីជហំ.

‘‘ទ្វេនវុតេ ឥតោ កប្បេ, សីហាសនមពីជហំ;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ពីជនាយ ឥទំ ផលំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

ជម្ពុកត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. សេនកត្ថេរគាថាវណ្ណនា

ស្វាគតំ វតាតិអាទិកា អាយស្មតោ សេនកត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ សិខិស្ស ភគវតោ កាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ ឯកទិវសំ សត្ថារំ ទិស្វា បសន្នមានសោ មោរហត្ថេន ភគវន្តំ បូជេសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា ឧរុវេលកស្សបត្ថេរស្ស ភគិនិយា កុច្ឆិម្ហិ និព្ពត្តិ, សេនកោតិស្ស នាមំ អហោសិ. សោ វយប្បត្តោ ព្រាហ្មណានំ វិជ្ជាសិប្បេសុ និប្ផត្តិំ គតោ ឃរាវាសំ វសតិ. តេន ច សមយេន មហាជនោ សំវច្ឆរេ សំវច្ឆរេ ផគ្គុនមាសេ ឧត្តរផគ្គុននក្ខត្តេ ឧស្សវំ អនុភវន្តោ គយាយំ តិត្ថាភិសេកំ ករោតិ. តេន តំ ឧស្សវំ ‘‘គយាផគ្គូ’’តិ វទន្តិ. អថ ភគវា តាទិសេ ឧស្សវទិវសេ វេនេយ្យានុកម្បាយ គយាតិត្ថសមីបេ វិហរតិ, មហាជនោបិ តិត្ថាភិសេកាធិប្បាយេន តតោ តតោ តំ ឋានំ ឧបគច្ឆតិ. តស្មិំ ខណេ សេនកោបិ តិត្ថាភិសេកត្ថំ តំ ឋានំ ឧបគតោ សត្ថារំ ធម្មំ ទេសេន្តំ ទិស្វា ឧបសង្កមិត្វា ធម្មំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា វិបស្សនាយ កម្មំ ករោន្តោ នចិរស្សេវ អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៤៦.៩-១៦) –

‘‘មោរហត្ថំ គហេត្វាន, ឧបេសិំ លោកនាយកំ;

បសន្នចិត្តោ សុមនោ, មោរហត្ថមទាសហំ.

‘‘ឥមិនា មោរហត្ថេន, ចេតនាបណិធីហិ ច;

និព្ពាយិំសុ តយោ អគ្គី, លភាមិ វិបុលំ សុខំ.

‘‘អហោ ពុទ្ធោ អហោ ធម្មោ, អហោ នោ សត្ថុសម្បទា;

ទត្វានហំ មោរហត្ថំ, លភាមិ វិបុលំ សុខំ.

‘‘តិយគ្គី និព្ពុតា មយ្ហំ, ភវា សព្ពេ សមូហតា;

សព្ពាសវា បរិក្ខីណា, នត្ថិ ទានិ បុនព្ភវោ.

‘‘ឯកតិំសេ ឥតោ កប្បេ, យំ ទានមទទិំ តទា;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, មោរហត្ថស្សិទំ ផលំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា អត្តនោ បដិបត្តិំ បច្ចវេក្ខិត្វា សញ្ជាតសោមនស្សោ ឧទានវសេន –

២៨៧. ‘‘ស្វាគតំ វត មេ អាសិ, គយាយំ គយផគ្គុយា;

យំ អទ្ទសាសិំ សម្ពុទ្ធំ, ទេសេន្តំ ធម្មមុត្តមំ.