៣. សភិយត្ថេរគាថាវណ្ណនា

បរេ ចាតិអាទិកា អាយស្មតោ សភិយត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ កកុសន្ធស្ស ភគវតោ កាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ ឯកទិវសំ សត្ថារំ ទិវាវិហារាយ គច្ឆន្តំ ទិស្វា បសន្នមានសោ ឧបាហនំ អទាសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ កស្សបេ ភគវតិ បរិនិព្ពុតេ បតិដ្ឋិតេ សុវណ្ណចេតិយេ ឆហិ កុលបុត្តេហិ សទ្ធិំ អត្តសត្តមោ សាសនេ បព្ពជិត្វា កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា អរញ្ញេ វិហរន្តោ វិសេសំ និព្ពត្តេតុំ អសក្កោន្តោ ឥតរេ អាហ – ‘‘មយំ បិណ្ឌបាតាយ គច្ឆន្តោ ជីវិតេ សាបេក្ខា ហោម, ជីវិតេ សាបេក្ខេន ច ន សក្កា លោកុត្តរធម្មំ អធិគន្តុំ, បុថុជ្ជនកាលង្កិរិយា ច ទុក្ខា. ហន្ទ, មយំ និស្សេណិំ ពន្ធិត្វា បព្ពតំ អភិរុយ្ហ កាយេ ច ជីវិតេ ច អនបេក្ខា សមណធម្មំ ករោមា’’តិ. តេ តថា អកំសុ.

អថ នេសំ មហាថេរោ ឧបនិស្សយសម្បន្នត្តា តទហេវ ឆឡភិញ្ញោ ហុត្វា ឧត្តរកុរុតោ បិណ្ឌបាតំ ឧបនេសិ. ឥតរេ – ‘‘តុម្ហេ, ភន្តេ, កតកិច្ចា តុម្ហេហិ សទ្ធិំ សល្លាបមត្តម្បិ បបញ្ចោ, សមណធម្មមេវ មយំ ករិស្សាម, តុម្ហេ អត្តនា ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារមនុយុញ្ជថា’’តិ វត្វា បិណ្ឌបាតំ បដិក្ខិបិំសុ. ថេរោ នេ សម្បដិច្ឆាបេតុំ អសក្កោន្តោ អគមាសិ.

តតោ នេសំ ឯកោ ទ្វីហតីហច្ចយេន អភិញ្ញាបរិវារំ អនាគាមិផលំ សច្ឆិកត្វា តថេវ វត្វា តេហិ បដិក្ខិត្តោ អគមាសិ. តេសុ ខីណាសវត្ថេរោ បរិនិព្ពាយិ, អនាគាមី សុទ្ធាវាសេសុ ឧប្បជ្ជិ. ឥតរេ បុថុជ្ជនកាលង្កិរិយមេវ កត្វា ឆសុ កាមសគ្គេសុ អនុលោមបដិលោមតោ ទិព្ពសម្បត្តិំ អនុភវិត្វា អម្ហាកំ ភគវតោ កាលេ ទេវលោកា ចវិត្វា ឯកោ មល្លរាជកុលេ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ, ឯកោ គន្ធាររាជកុលេ, ឯកោ ពាហិររដ្ឋេ, ឯកោ រាជគហេ ឯកិស្សា កុលទារិកាយ កុច្ឆិម្ហិ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ. ឥតរោ អញ្ញតរិស្សា បរិព្ពាជិកាយ កុច្ឆិម្ហិ បដិសន្ធិំ អគ្គហេសិ. សា កិរ អញ្ញតរស្ស ខត្តិយស្ស ធីតា, នំ មាតាបិតរោ – ‘‘អម្ហាកំ ធីតា សមយន្តរំ ជានាតូ’’តិ ឯកស្ស បរិព្ពាជកស្ស និយ្យាទយិំសុ. អថេកោ បរិព្ពាជកោ តាយ សទ្ធិំ វិប្បដិបជ្ជិ. សា តេន គព្ភំ គណ្ហិ. តំ គព្ភិនិំ ទិស្វា បរិព្ពាជកា និក្កឌ្ឍិំសុ. សា អញ្ញត្ថ គច្ឆន្តី អន្តរាមគ្គេ សភាយំ វិជាយិ. តេនស្ស សភិយោត្វេវ នាមំ អកាសិ. សោ វឌ្ឍិត្វា បរិព្ពាជកបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា នានាសត្ថានិ ឧគ្គហេត្វា មហាវាទី ហុត្វា វាទប្បសុតោ វិចរន្តោ អត្តនា សទិសំ អទិស្វា នគរទ្វារេ អស្សមំ ការេត្វា ខត្តិយកុមារាទយោ សិប្បំ សិក្ខាបេន្តោ វិហរន្តោ អត្តនោ មាតុយា ឥត្ថិភាវំ ជិគុច្ឆិត្វា ឈានំ ឧប្បាទេត្វា ព្រហ្មលោកេ ឧប្បន្នាយ អភិសង្ខរិត្វា ទិន្នេ វីសតិបញ្ហេ គហេត្វា តេ តេ សមណព្រាហ្មណេ បុច្ឆិ. តេ ចស្ស តេសំ បញ្ហានំ អត្ថំ ព្យាកាតុំ នាសក្ខិំសុ. សភិយសុត្តវណ្ណនាយំ (សុ. និ. អដ្ឋ. ២. សភិយសុត្តវណ្ណនា) បន ‘‘សុទ្ធាវាសព្រហ្មា តេ បញ្ហេ អភិសង្ខរិត្វា អទាសី’’តិ អាគតំ.

យទា បន ភគវា បវត្តវរធម្មចក្កោ អនុបុព្ពេន រាជគហំ អាគន្ត្វា វេឡុវនេ វិហាសិ, តទា សភិយោ តត្ថ គន្ត្វា សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា តេ បញ្ហេ បុច្ឆិ. សត្ថា តស្ស តេ បញ្ហេ ព្យាកាសីតិ សព្ពំ សភិយសុត្តេ (សុ. និ. សភិយសុត្តំ) អាគតនយេន វេទិតព្ពំ. សភិយោ បន ភគវតា តេសុ បញ្ហេសុ ព្យាកតេសុ បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៤៦.២៧-៣១) –

‘‘កកុសន្ធស្ស មុនិនោ, ព្រាហ្មណស្ស វុសីមតោ;

ទិវាវិហារំ វជតោ, អក្កមនមទាសហំ.

‘‘ឥមស្មិំយេវ កប្បម្ហិ, យំ ទានមទទិំ តទា;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, អក្កមនស្សិទំ ផលំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហា បន ហុត្វា ទេវទត្តេ សង្ឃភេទាយ បរក្កមន្តេ ទេវទត្តបក្ខិកានំ ភិក្ខូនំ ឱវាទំ ទេន្តោ –

២៧៥. ‘‘បរេ ច ន វិជានន្តិ, មយមេត្ថ យមាមសេ;

យេ ច តត្ថ វិជានន្តិ, តតោ សម្មន្តិ មេធគា.

២៧៦. ‘‘យទា ច អវិជានន្តា, ឥរិយន្ត្យមរា វិយ;

វិជានន្តិ ច យេ ធម្មំ, អាតុរេសុ អនាតុរា.

២៧៧. ‘‘យំ កិញ្ចិ សិថិលំ កម្មំ, សំកិលិដ្ឋញ្ច យំ វតំ;

សង្កស្សរំ ព្រហ្មចរិយំ, ន តំ ហោតិ មហប្ផលំ.

២៧៨. ‘‘យស្ស សព្រហ្មចារីសុ, គារវោ នូបលព្ភតិ;

អារកា ហោតិ សទ្ធម្មា, នភំ បុថវិយា យថា’’តិ. –

ចតូហិ គាថាហិ ធម្មំ ទេសេសិ.

តត្ថ បរេតិ បណ្ឌិតេ ឋបេត្វា តតោ អញ្ញេ – ‘‘អធម្មំ ធម្មោ’’តិ ‘‘ធម្មំ អធម្មោ’’តិអាទិភេទករវត្ថុទីបនវសេន វិវាទប្បសុតា បរេ នាម. តេ តត្ថ វិវាទំ ករោន្តា ‘‘មយំ យមាមសេ ឧបរមាម នស្សាម សតតំ សមិតំ មច្ចុសន្តិកំ គច្ឆាមា’’តិ ន ជានន្តិ. យេ ច តត្ថ វិជានន្តីតិ យេ តត្ថ បណ្ឌិតា – ‘‘មយំ មច្ចុសមីបំ គច្ឆាមា’’តិ វិជានន្តិ. តតោ សម្មន្តិ មេធគាតិ ឯវញ្ហិ តេ ជានន្តា យោនិសោមនសិការំ ឧប្បាទេត្វា មេធគានំ កលហានំ វូបសមាយ បដិបជ្ជន្តិ. អថ នេសំ តាយ បដិបត្តិយា តេ មេធគា សម្មន្តិ. អថ វា បរេ ចាតិ យេ សត្ថុ ឱវាទានុសាសនិយា អគ្គហណេន សាសនតោ ពាហិរតាយ បរេ, តេ យាវ ‘‘មយំ មិច្ឆាគាហំ គហេត្វា ឯត្ថ ឥធ លោកេ សាសនស្ស បដិនិគ្គាហេន យមាមសេ វាយមាមា’’តិ ន វិជានន្តិ, តាវ វិវាទា ន វូបសម្មន្តិ, យទា បន តស្ស គាហស្ស វិស្សជ្ជនវសេន យេ ច តត្ថ តេសុ វិវាទប្បសុតេសុ អធម្មធម្មាទិកេ អធម្មធម្មាទិតោ យថាភូតំ វិជានន្តិ, តតោ តេសំ សន្តិកា តេ បណ្ឌិតបុរិសេ និស្សាយ វិវាទសង្ខាតា មេធគា សម្មន្តីតិ ឯវម្បេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

យទាតិ យស្មិំ កាលេ. អវិជានន្តាតិ វិវាទស្ស វូបសមូបាយំ, ធម្មាធម្មេ វា យាថាវតោ អជានន្តា. ឥរិយន្ត្យមរា វិយាតិ អមរា វិយ ជរាមរណំ អតិក្កន្តា វិយ ឧទ្ធតា ឧន្នឡា ចបលា មុខរា វិប្បកិណ្ណវាចា ហុត្វា វត្តន្តិ ចរន្តិ វិចរន្តិ តទា វិវាទោ ន វូបសម្មតេវ. វិជានន្តិ ច យេ ធម្មំ, អាតុរេសុ អនាតុរាតិ យេ បន សត្ថុ សាសនធម្មំ យថាភូតំ ជានន្តិ, តេ កិលេសរោគេន អាតុរេសុ សត្តេសុ អនាតុរា និក្កិលេសា អនីឃា វិហរន្តិ, តេសំ វសេន វិវាទោ អច្ចន្តមេវ វូបសម្មតីតិ អធិប្បាយោ.

យំ កិញ្ចិ សិថិលំ កម្មន្តិ ឱលិយិត្វា ករណេន សិថិលគាហំ កត្វា សាថលិភាវេន កតំ យំ កិញ្ចិ កុសលកម្មំ. សំកិលិដ្ឋន្តិ វេសីអាទិកេ អគោចរេ ចរណេន, កុហនាទិមិច្ឆាជីវេន វា សំកិលិដ្ឋំ វតសមាទានំ. សង្កស្សរន្តិ សង្កាហិ សរិតព្ពំ, វិហារេ កិញ្ចិ អសារុប្បំ សុត្វា – ‘‘នូន អសុកេន កត’’ន្តិ បរេហិ អសង្កិតព្ពំ, ឧបោសថកិច្ចាទីសុ អញ្ញតរកិច្ចវសេន សន្និបតិតម្បិ សង្ឃំ ទិស្វា, ‘‘អទ្ធា ឥមេ មម ចរិយំ ញត្វា មំ ឧក្ខិបិតុកាមា សន្និបតិតា’’តិ ឯវំ អត្តនោ វា អាសង្កាហិ សរិតំ ឧសង្កិតំ បរិសង្កិតំ. ន តំ ហោតីតិ តំ ឯវរូបំ ព្រហ្មចរិយំ សមណធម្មករណំ តស្ស បុគ្គលស្ស មហប្ផលំ ន ហោតិ. តស្ស អមហប្ផលភាវេនេវ បច្ចយទាយកានម្បិស្ស ន មហប្ផលំ ហោតិ. តស្មា សល្លេខវុត្តិនា ភវិតព្ពំ. សល្លេខវុត្តិនោ ច វិវាទស្ស អវសរោ ឯវ នត្ថីតិ អធិប្បាយោ.

គារវោ នូបលព្ភតីតិ អនុសាសនិយា អបទក្ខិណគ្គាហិភាវេន គរុកាតព្ពេសុ សព្រហ្មចារីសុ យស្ស បុគ្គលស្ស គារវោ គរុករណំ ន វិជ្ជតិ. អារកា ហោតិ សទ្ធម្មាតិ សោ ឯវរូបោ បុគ្គលោ បដិបត្តិសទ្ធម្មតោបិ បដិវេធសទ្ធម្មតោបិ ទូរេ ហោតិ, ន ហិ តំ គរូ សិក្ខាបេន្តិ, អសិក្ខិយមានោ អនាទិយន្តោ ន បដិបជ្ជតិ, អប្បដិបជ្ជន្តោ កុតោ សច្ចានិ បដិវិជ្ឈិស្សតីតិ. តេនាហ – ‘‘អារកា ហោតិ សទ្ធម្មា’’តិ. យថា កិំ? ‘‘នភំ បុថវិយា យថា’’តិ យថា នភំ អាកាសំ បុថវិយា បថវីធាតុយា សភាវតោ ទូរេ. ន កទាចិ សម្មិស្សភាវោ. តេនេវាហ –

‘‘នភញ្ច ទូរេ បថវី ច ទូរេ, បារំ សមុទ្ទស្ស តទាហុ ទូរេ;

តតោ ហវេ ទូរតរំ វទន្តិ, សតញ្ច ធម្មោ អសតញ្ច រាជា’’តិ.(ជា. ២.២១.៤១៤);

សភិយត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.