១. នាគសមាលត្ថេរគាថាវណ្ណនា

អលង្កតាតិអាទិកា អាយស្មតោ នាគសមាលត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ គិម្ហសមយេ សូរិយាតបសន្តត្តាយ ភូមិយា គច្ឆន្តំ សត្ថារំ ទិស្វា បសន្នមានសោ ឆត្តំ អទាសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សក្យរាជកុលេ និព្ពត្តិត្វា នាគសមាលោតិ លទ្ធនាមោ វយប្បត្តោ ញាតិសមាគមេ បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា កិញ្ចិ កាលំ ភគវតោ ឧបដ្ឋាកោ អហោសិ. សោ ឯកទិវសំ នគរំ បិណ្ឌាយ បវិដ្ឋោ អលង្កតបដិយត្តំ អញ្ញតរំ នច្ចកិំ មហាបថេ តូរិយេសុ វជ្ជន្តេសុ នច្ចន្តិំ ទិស្វា, ‘‘អយំ ចិត្តកិរិយវាយោធាតុវិប្ផារវសេន ករជកាយស្ស តថា តថា បរិវត្តិ, អហោ អនិច្ចា សង្ខារា’’តិ ខយវយំ បដ្ឋបេត្វា វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៤៦.៣៧-៤៨) –

‘‘អង្គារជាតា បថវី, កុក្កុឡានុគតា មហី;

បទុមុត្តរោ ភគវា, អព្ភោកាសម្ហិ ចង្កមិ.

‘‘បណ្ឌរំ ឆត្តមាទាយ, អទ្ធានំ បដិបជ្ជហំ;

តត្ថ ទិស្វាន សម្ពុទ្ធំ, វិត្តិ មេ ឧបបជ្ជថ.

‘‘មរីចិយោត្ថដា ភូមិ, អង្គារាវ មហី អយំ;

ឧបហន្តិ មហាវាតា, សរីរស្សាសុខេបនា.

‘‘សីតំ ឧណ្ហំ វិហនន្តំ, វាតាតបនិវារណំ;

បដិគ្គណ្ហ ឥមំ ឆត្តំ, ផស្សយិស្សាមិ និព្ពុតិំ.

‘‘អនុកម្បកោ ការុណិកោ, បទុមុត្តរោ មហាយសោ;

មម សង្កប្បមញ្ញាយ, បដិគ្គណ្ហិ តទា ជិនោ.

‘‘តិំសកប្បានិ ទេវិន្ទោ, ទេវរជ្ជមការយិំ;

សតានំ បញ្ចក្ខត្តុញ្ច, ចក្កវត្តី អហោសហំ.

‘‘បទេសរជ្ជំ វិបុលំ, គណនាតោ អសង្ខិយំ;

អនុភោមិ សកំ កម្មំ, បុព្ពេ សុកតមត្តនោ.

‘‘អយំ មេ បច្ឆិមា ជាតិ, ចរិមោ វត្តតេ ភវោ;

អជ្ជាបិ សេតច្ឆត្តំ មេ, សព្ពកាលំ ធរីយតិ.

‘‘សតសហស្សិតោ កប្បេ, យំ ឆត្តមទទិំ តទា;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ឆត្តទានស្សិទំ ផលំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា –

២៦៧. ‘‘អលង្កតា សុវសនា, មាលិនី ចន្ទនុស្សទា;

មជ្ឈេ មហាបថេ នារី, តូរិយេ នច្ចតិ នដ្ដកី.

២៦៨. ‘‘បិណ្ឌិកាយ បវិដ្ឋោហំ, គច្ឆន្តោ នំ ឧទិក្ខិសំ;

អលង្កតំ សុវសនំ, មច្ចុបាសំវ ឱឌ្ឌិតំ.

២៦៩. ‘‘តតោ មេ មនសីការោ, យោនិសោ ឧទបជ្ជថ;

អាទីនវោ បាតុរហុ, និព្ពិទា សមតិដ្ឋថ.

២៧០. ‘‘តតោ ចិត្តំ វិមុច្ចិ មេ, បស្ស ធម្មសុធម្មតំ;

តិស្សោ វិជ្ជា អនុប្បត្តា, កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ. –

ចតូហិ គាថាហិ អត្តនោ បដិបត្តិកិត្តនមុខេន អញ្ញំ ព្យាកាសិ.

តត្ថ អលង្កតាតិ ហត្ថូបគាទិអាភរណេហិ អលង្កតគត្តា. សុវសនាតិ សុន្ទរវសនា សោភនវត្ថនិវត្ថា. មាលិនីតិ មាលាធារិនី បិឡន្ធិតបុប្ផមាលា. ចន្ទនុស្សទាតិ ចន្ទនានុលេបលិត្តសរីរា. មជ្ឈេ មហាបថេ នារី, តូរិយេ នច្ចតិ នដ្ដកីតិ យថាវុត្តដ្ឋានេ ឯកា នារី នដ្ដកី នាដកិត្ថី នគរវីថិយា មជ្ឈេ បញ្ចង្គិកេ តូរិយេ វជ្ជន្តេ នច្ចតិ, យថាបដ្ឋបិតំ នច្ចំ ករោតិ.

បិណ្ឌិកាយាតិ ភិក្ខាយ. បវិដ្ឋោហន្តិ នគរំ បវិដ្ឋោ អហំ. គច្ឆន្តោ នំ ឧទិក្ខិសន្តិ នគរវីថិយំ គច្ឆន្តោ បរិស្សយបរិហរណត្ថំ វីថិំ ឱលោកេន្តោ តំ នដ្ដកិំ ឱលោកេសិំ. កិំ វិយ? មច្ចុបាសំវ ឱឌ្ឌិតន្តិ យថា មច្ចុស្ស មច្ចុរាជស្ស បាសភូតោ រូបាទិកោ ឱឌ្ឌិតោ លោកេ អនុវិចរិត្វា ឋិតោ ឯកំសេន សត្តានំ អនត្ថាវហោ, ឯវំ សាបិ អប្បដិសង្ខានេ ឋិតានំ អន្ធបុថុជ្ជនានំ ឯកំសតោ អនត្ថាវហាតិ មច្ចុបាសសទិសី វុត្តា.

តតោតិ តស្មា មច្ចុបាសសទិសត្តា. មេតិ មយ្ហំ. មនសីការោ យោនិសោ ឧទបជ្ជថាតិ ‘‘អយំ អដ្ឋិសង្ឃាតោ ន្ហារុសម្ពន្ធោ មំសេន អនុបលិត្តោ ឆវិយា បដិច្ឆន្នោ អសុចិទុគ្គន្ធជេគុច្ឆបដិក្កូលោ អនិច្ចុច្ឆាទនបរិមទ្ទនភេទនវិទ្ធំសនធម្មោ ឦទិសេ វិការេ ទស្សេតី’’តិ ឯវំ យោនិសោ មនសិការោ ឧប្បជ្ជិ. អាទីនវោ បាតុរហូតិ ឯវំ កាយស្ស សភាវូបធារណមុខេន តស្ស ច តំនិស្សិតានញ្ច ចិត្តចេតសិកានំ ឧទយព្ពយំ សរសបភង្គុតញ្ច មនសិ ករោតោ តេសុ ច យក្ខរក្ខសាទីសុ វិយ ភយតោ ឧបដ្ឋហន្តេសុ តត្ថ មេ អនេកាការអាទីនវោ ទោសោ បាតុរហោសិ. តប្បដិបក្ខតោ ច និព្ពានេ អានិសំសោ. និព្ពិទា សមតិដ្ឋថាតិ និព្ពិន្ទនំ អាទីនវានុបស្សនានុភាវសិទ្ធំ និព្ពិទាញាណំ មម ហទយេ សណ្ឋាសិ, មុហុត្តម្បិ តេសំ រូបារូបធម្មានំ គហណេ ចិត្តំ នាហោសិ, អញ្ញទត្ថុ មុញ្ចិតុកាមតាទិវសេន តត្ថ ឧទាសីនមេវ ជាតន្តិ អត្ថោ.

តតោតិ វិបស្សនាញាណតោ បរំ. ចិត្តំ វិមុច្ចិ មេតិ លោកុត្តរភាវនាយ វត្តមានាយ មគ្គបដិបាដិយា សព្ពកិលេសេហិ មម ចិត្តំ វិមុត្តំ អហោសិ. ឯតេន ផលុប្បត្តិំ ទស្សេតិ. មគ្គក្ខណេ ហិ កិលេសា វិមុច្ចន្តិ នាម, ផលក្ខណេ វិមុត្តាតិ. សេសំ វុត្តនយមេវ.

នាគសមាលត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.