៩. យសោជត្ថេរគាថាវណ្ណនា

កាលបព្ពង្គសង្កាសោតិ អាយស្មតោ យសោជត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ វិបស្សិស្ស ភគវតោ កាលេ អារាមគោបកកុលេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ ឯកទិវសំ វិបស្សិំ ភគវន្តំ អាកាសេន គច្ឆន្តំ ទិស្វា បសន្នមានសោ លពុជផលំ អទាសិ.

សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាវត្ថិនគរទ្វារេ កេវដ្ដគាមេ បញ្ចកុលសតជេដ្ឋកស្ស កេវដ្ដស្ស បុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តិ, យសោជោតិស្ស នាមំ អកំសុ. សោ វយប្បត្តោ អត្តនោ សហាយេហិ កេវដ្ដបុត្តេហិ សទ្ធិំ មច្ឆគហណត្ថំ អចិរវតិយំ នទិយំ ជាលំ ខិបិ. តត្ថេកោ សុវណ្ណវណ្ណោ មហាមច្ឆោ អន្តោជាលំ បាវិសិ. តំ តេ រញ្ញោ បសេនទិស្ស ទស្សេសុំ. រាជា ‘‘ឥមស្ស សុវណ្ណវណ្ណស្ស មច្ឆស្ស វណ្ណការណំ ភគវា ជានាតី’’តិ មច្ឆំ គាហាបេត្វា ភគវតោ ទស្សេសិ. ភគវា ‘‘អយំ កស្សបស្ស សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស សាសនេ ឱសក្កមានេ បព្ពជិត្វា មិច្ឆា បដិបជ្ជន្តោ សាសនំ ឱសក្កាបេត្វា និរយេ និព្ពត្តោ ឯកំ ពុទ្ធន្តរំ និរយេ បច្ចិត្វា តតោ ចុតោ អចិរវតិយំ មច្ឆោ ហុត្វា និព្ពត្តោ’’តិ វត្វា តស្ស ភគិនីនញ្ច និរយេ និព្ពត្តភាវំ, តស្ស ភាតិកត្ថេរស្ស បរិនិព្ពុតភាវញ្ច តេនេវ កថាបេត្វា ឥមិស្សា អដ្ឋុប្បត្តិយា កបិលសុត្តំ ទេសេសិ.

សត្ថុ ទេសនំ សុត្វា យសោជោ សំវេគជាតោ សទ្ធិំ អត្តនោ សហាយេហិ ភគវតោ សន្តិកេ បព្ពជិត្វា បតិរូបេ ឋានេ វសន្តោ ឯកទិវសំ សបរិសោ ភគវន្តំ វន្ទិតុំ ជេតវនំ អគមាសិ. តស្ស អាគមនេ សេនាសនបញ្ញាបនាទិនា វិហារេ ឧច្ចាសទ្ទមហាសទ្ទោ អហោសិ. តំ សុត្វា ‘‘ភគវា សបរិសំ យសោជំ បណាមេសី’’តិ (ឧទា. ២៣) សព្ពំ ឧទានេ អាគតនយេន វេទិតព្ពំ. បណាមិតោ បន អាយស្មា យសោជោ កសាភិហតោ ភទ្ទោ អស្សាជានីយោ វិយ សំវិគ្គមានសោ សទ្ធិំ បរិសាយ វគ្គុមុទាយ នទិយា តីរេ វសន្តោ ឃដេន្តោ វាយមន្តោ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អន្តោវស្សេយេវ ឆឡភិញ្ញោ អហោសិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៤៧.៣២-៣៩) –

‘‘នគរេ ពន្ធុមតិយា, អារាមិកោ អហំ តទា;

អទ្ទសំ វិរជំ ពុទ្ធំ, គច្ឆន្តំ អនិលញ្ជសេ.

‘‘លពុជំ ផលមាទាយ, ពុទ្ធសេដ្ឋស្សទាសហំ;

អាកាសេវ ឋិតោ សន្តោ, បដិគ្គណ្ហិ មហាយសោ.

‘‘វិត្តិសញ្ជាននោ មយ្ហំ, ទិដ្ឋធម្មសុខាវហោ;

ផលំ ពុទ្ធស្ស ទត្វាន, វិប្បសន្នេន ចេតសា.

‘‘អធិគញ្ឆិំ តទា បីតិំ, វិបុលំ សុខមុត្តមំ;

ឧប្បជ្ជតេវ រតនំ, និព្ពត្តស្ស តហិំ តហិំ.

‘‘ឯកនវុតិតោ កប្បេ, យំ ផលំ អទទិំ តទា;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ផលទានស្សិទំ ផលំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

ឆឡភិញ្ញំ បន សមានំ សបរិសំ អាយស្មន្តំ យសោជំ សត្ថា បក្កោសិត្វា អានេញ្ជសមាបត្តិនា បដិសន្ថារមកាសិ. សោ សព្ពេបិ ធុតង្គធម្មេ សមាទាយ វត្តតិ. តេនស្ស សរីរំ កិសំ អហោសិ លូខំ ទុព្ពណ្ណំ, តំ ភគវា បរមប្បិច្ឆតាយ បសំសន្តោ –

២៤៣. ‘‘កាលបព្ពង្គសង្កាសោ, កិសោ ធមនិសន្ថតោ;

មត្តញ្ញូ អន្នបានម្ហិ, អទីនមានសោ នរោ’’តិ. – បឋមំ គាថមាហ;

តត្ថ កាលបព្ពង្គសង្កាសោតិ មំសូបចយវិគមេន កិសទុសណ្ឋិតសរីរាវយវតាយ ទន្តិលតាបព្ពសទិសង្គោ, តេនាហ ‘‘កិសោ ធមនិសន្ថតោ’’តិ. កិសោតិ មោនេយ្យបដិបទាបូរណេន កិសសរីរោ. ធមនិសន្ថតោតិ ធមនីហិ សន្ថតគត្តោ អប្បមំសលោហិតតាយ បាកដីហិ កណ្ឌរសិរាហិ វិតតសរីរោ. មត្តញ្ញូតិ បរិយេសនបដិគ្គហណបរិភោគវិស្សជ្ជនេសុ បមាណញ្ញូ. អទីនមានសោតិ កោសជ្ជាទីហិ អនភិភូតត្តា អលីនចិត្តោ អកុសីតវុត្តិ. នរោតិ បុរិសោ, បោរិសស្ស ធុរស្ស វហនតោ បោរិសលក្ខណសម្បន្នោ បុរិសធោរយ្ហោតិ អធិប្បាយោ.

ឯវំ ថេរោ សត្ថារា បសដ្ឋោ បសដ្ឋភាវានុរូបំ អត្តនោ អធិវាសនខន្តិវីរិយារម្ភវិវេកាភិរតិកិត្តនមុខេន ភិក្ខូនំ ធម្មំ កថេន្តោ –

២៤៤. ‘‘ផុដ្ឋោ ឌំសេហិ មកសេហិ, អរញ្ញស្មិំ ព្រហាវនេ;

នាគោ សង្គាមសីសេវ, សតោ តត្រាធិវាសយេ.

២៤៥. ‘‘យថា ព្រហ្មា តថា ឯកោ, យថា ទេវោ តថា ទុវេ;

យថា គាមោ តថា តយោ, កោលាហលំ តតុត្តរិ’’ន្តិ. –

ឥមា ទ្វេ គាថា អភាសិ.

តត្ថ នាគោ សង្គាមសីសេវាតិ យថា នាម អាជានេយ្យោ ហត្ថិនាគោ យុទ្ធមណ្ឌលេ អសិសត្តិតោមរាទិប្បហារេ អធិវាសេត្វា បរសេនំ វិទ្ធំសេតិ, ឯវំ ភិក្ខុ អរញ្ញស្មិំ ព្រហាវនេ អរញ្ញានិយំ ឌំសាទិបរិស្សយេ សតោ សម្បជានោ អធិវាសេយ្យ, អធិវាសេត្វា ច ភាវនាពលេន មារពលំ វិធមេយ្យ.

យថា ព្រហ្មាតិ យថា ព្រហ្មា ឯកកោ ចិត្តប្បកោបរហិតោ ឈានសុខេន និច្ចមេវ សុខិតោ វិហរតិ តថា ឯកោតិ ភិក្ខុបិ ឯកោ អទុតិយោ វិវេកសុខមនុព្រូហេន្តោ សុខំ វិហរតិ. ឯកស្ស សាមញ្ញសុខំ បណីតន្តិ ហិ វុត្តំ. ឯតេន ឯកវិហារី ភិក្ខុ ‘‘ព្រហ្មសមោ’’តិ ឱវាទំ ទេតិ. យថា ទេវោ តថា ទុវេតិ យថា ទេវានំ អន្តរន្តរា ចិត្តប្បកោបោបិ សិយា, តថា ទ្វិន្នំ ភិក្ខូនំ សហវាសេ ឃដ្ដនាបិ ភវេយ្យាតិ សទុតិយវាសេន ភិក្ខុ ‘‘ទេវសមោ’’តិ វុត្តោ. យថា គាមោ តថា តយោតិ អស្មិមេវ បាឋេ តិណ្ណំ ភិក្ខូនំ សហវាសោ គាមវាសសទិសោ វិវេកវាសោ ន ហោតីតិ អធិប្បាយោ. កោលាហលំ តតុត្តរិន្តិ តតោ តយតោ ឧបរិ ច ពហូនំ សំវាសោ កោលាហលំ ឧច្ចាសទ្ទមហាសទ្ទមហាជនសន្និបាតសទិសោ, តស្មា ឯកវិហារិនា ភវិតព្ពន្តិ អធិប្បាយោតិ.

យសោជត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.