៣. តិកនិបាតោ

១. អង្គណិកភារទ្វាជត្ថេរគាថាវណ្ណនា

តិកនិបាតេ អយោនិ សុទ្ធិមន្វេសន្តិ អាយស្មតោ អង្គណិកភារទ្វាជត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយំ បុញ្ញំ ឧបចិនន្តោ ឥតោ ឯកតិំសេ កប្បេ សិខិស្ស ភគវតោ កាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ ឯកទិវសំ សត្ថារំ បិណ្ឌាយ ចរន្តំ ទិស្វា បសន្នមានសោ បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទិត្វា អញ្ជលិំ បគ្គណ្ហិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ ហិមវន្តសមីបេ ឧក្កដ្ឋេ នាម នគរេ វិភវសម្បន្នស្ស ព្រាហ្មណស្ស គេហេ និព្ពត្តិត្វា អង្គណិកភារទ្វាជោតិ លទ្ធនាមោ វយប្បត្តោ វិជ្ជាសិប្បេសុ និប្ផត្តិំ គតោ នេក្ខម្មជ្ឈាសយតាយ បរិព្ពាជកបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា អមរំ តបំ ចរន្តោ តត្ថ តត្ថ វិចរន្តោ សម្មាសម្ពុទ្ធំ ជនបទចារិកំ ចរន្តំ ទិស្វា បសន្នមានសោ សត្ថុ សន្តិកេ ធម្មំ សុត្វា តំ មិច្ឆាតបំ បហាយ សាសនេ បព្ពជិត្វា វិបស្សនាយ កម្មំ ករោន្តោ នចិរស្សេវ ឆឡភិញ្ញោ អហោសិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.២៣.៤៨-៥១) –

‘‘ឧសភំ បវរំ វីរំ, វេស្សភុំ វិជិតាវិនំ;

បសន្នចិត្តោ សុមនោ, ពុទ្ធសេដ្ឋមវន្ទហំ.

‘‘ឯកតិំសេ ឥតោ កប្បេ, យំ កម្មមករិំ តទា;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, វន្ទនាយ ឥទំ ផលំ.

‘‘ចតុវីសតិកប្បម្ហិ, វិកតានន្ទនាមកោ;

សត្តរតនសម្បន្នោ, ចក្កវត្តី មហព្ពលោ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

ឆឡភិញ្ញោ បន ហុត្វា វិមុត្តិសុខេន វិហរន្តោ ញាតីនំ អនុកម្បាយ អត្តនោ ជាតិភូមិំ គន្ត្វា ពហូ ញាតកេ សរណេសុ ច សីលេសុ ច បតិដ្ឋាបេត្វា តតោ និវត្តិត្វា កុរុរដ្ឋេ កុណ្ឌិយស្ស នាម និគមស្ស អវិទូរេ អរញ្ញេ វសន្តោ កេនចិទេវ ករណីយេន ឧគ្គារាមំ គតោ ឧត្តរាបថតោ អាគតេហិ សន្ទិដ្ឋេហិ ព្រាហ្មណេហិ សមាគតោ តេហិ, ‘‘ភោ ភារទ្វាជ, កិំ ទិស្វា ព្រាហ្មណានំ សមយំ បហាយ ឥមំ សមយំ គណ្ហី’’តិ បុច្ឆិតោ តេសំ ឥតោ ពុទ្ធសាសនតោ ពហិទ្ធា សុទ្ធិ នត្ថីតិ ទស្សេន្តោ –

២១៩. ‘‘អយោនិ សុទ្ធិមន្វេសំ, អគ្គិំ បរិចរិំ វនេ;

សុទ្ធិមគ្គំ អជានន្តោ, អកាសិំ អមរំ តប’’ន្តិ. – បឋមំ គាថមាហ;

តត្ថ អយោនីតិ អយោនិសោ អនុបាយេន. សុទ្ធិន្តិ សំសារសុទ្ធិំ ភវនិស្សរណំ. អន្វេសន្តិ គវេសន្តោ. អគ្គិំ បរិចរិំ វនេតិ ‘‘អយំ សុទ្ធិមគ្គោ’’តិ អធិប្បាយេន អរញ្ញាយតនេ អគ្គិហុតសាលាយំ អគ្យាគារំ កត្វា អាហុតិំ បគ្គណ្ហន្តោ អគ្គិទេវំ បរិចរិំ វេទេ វុត្តវិធិនា បូជេសិំ. សុទ្ធិមគ្គំ អជានន្តោ, អកាសិំ អមរំ តបន្តិ សុទ្ធិយា និព្ពានស្ស មគ្គំ អជានន្តោ អគ្គិបរិចរណំ វិយ បញ្ចតបតប្បនាទិអត្តកិលមថានុយោគំ ‘‘សុទ្ធិមគ្គោ’’តិ មញ្ញាយ អកាសិំ អចរិំ បដិបជ្ជិំ.

ឯវំ ថេរោ អស្សមតោ អស្សមំ គច្ឆន្តោ វិយ វេទេ វុត្តវិធិនា អគ្គិបរិចរណាទិនា អនុដ្ឋាយ សុទ្ធិយា អប្បត្តភាវេន ពហិទ្ធា សុទ្ធិយា អភាវំ ទស្សេត្វា ឥទានិ ឥមស្មិំយេវ សាសនេ សុទ្ធិ ច មយា អធិគតាតិ ទស្សេន្តោ –

២២០. ‘‘តំ សុខេន សុខំ លទ្ធំ, បស្ស ធម្មសុធម្មតំ;

តិស្សោ វិជ្ជា អនុប្បត្តា, កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ. – ទុតិយគាថមាហ;

តត្ថ តន្តិ យស្សត្ថាយ សុទ្ធិំ អន្វេសន្តោ តស្ស មគ្គំ អជានន្តោ អគ្គិំ បរិចរិំ អមរំ តបំ អចរិំ, តំ និព្ពានសុខំ សុខេន សមថវិបស្សនាយ សុខាយ បដិបទាយ អត្តកិលមថានុយោគំ អនុបគម្ម មយា លទ្ធំ បត្តំ អធិគតំ. បស្ស ធម្មសុធម្មតន្តិ សត្ថុ សាសនធម្មស្ស សុធម្មតំ អវិបរីតនិយ្យានិកធម្មសភាវំ បស្ស ជានាហីតិ ធម្មាលបនវសេន វទតិ, អត្តានំ វា អាលបតិ. តស្ស លទ្ធភាវំ បន ទស្សេន្តោ –

‘‘តិស្សោ វិជ្ជា អនុប្បត្តា, កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ. –

អាហ, តំ វុត្តត្ថមេវ. ឯវំ សុទ្ធិយា អធិគតត្តា ‘‘ឥតោ បដ្ឋាយាហំ បរមត្ថតោ ព្រាហ្មណោ’’តិ ទស្សេន្តោ –

២២១. ‘‘ព្រហ្មពន្ធុ បុរេ អាសិំ, ឥទានិ ខោម្ហិ ព្រាហ្មណោ;

តេវិជ្ជោ ន្ហាតកោចម្ហិ, សោត្តិយោ ចម្ហិ វេទគូ’’តិ. – តតិយំ គាថមាហ;

តស្សត្ថោ – ឥតោ បុព្ពេ ជាតិមត្តេន ព្រាហ្មណភាវតោ ព្រាហ្មណានំ សមញ្ញាយ ព្រហ្មពន្ធុ នាម អាសិំ. ពាហិតបាបត្តា បន ឥទានិ ខោ អរហត្តាធិគមេន បរមត្ថតោ ព្រាហ្មណោ ច អម្ហិ. ឥតោ បុព្ពេ ភវសញ្ចយករានំ តិស្សន្នំ វេទសង្ខាតានំ វិជ្ជានំ អជ្ឈយនេន សមញ្ញាមត្តេន តេវិជ្ជោ នាម ហុត្វា ឥទានិ ភវក្ខយករាយ វិជ្ជាយ វសេន តិស្សន្នំ វិជ្ជានំ អធិគតត្តា បរមត្ថតោ តេវិជ្ជោ ច អម្ហិ. តថា ឥតោ បុព្ពេ ភវស្សាទគធិតាយ ន្ហាតកវតនិប្ផត្តិយា សមញ្ញាមត្តេន ន្ហាតកោ នាម ហុត្វា ឥទានិ អដ្ឋង្គិកមគ្គជលេន សុវិក្ខាលិតកិលេសមលតាយ បរមត្ថតោ ន្ហាតកោ ចម្ហិ. ឥតោ បុព្ពេ អវិមុត្តភវស្សាទមន្តជ្ឈានេន វោហារមត្តតោ សោត្តិយោ នាម ហុត្វា ឥទានិ សុវិមុត្តភវស្សាទធម្មជ្ឈានេន បរមត្ថតោ សោត្តិយោ ចម្ហិ. ឥតោ បុព្ពេ អប្បដិនិស្សដ្ឋបាបធម្មានំ វេទានំ គតមត្តេន វេទគូ នាម ហុត្វា ឥទានិ វេទសង្ខាតេន មគ្គញាណេន សំសារមហោឃស្ស វេទស្ស ចតុសច្ចស្ស ច បារំ គតត្តា អធិគតត្តា ញាតត្តា បរមត្ថតោ វេទគូ ជាតោតិ. តំ សុត្វា ព្រាហ្មណា សាសនេ ឧឡារំ បសាទំ បវេទេសុំ.

អង្គណិកភារទ្វាជត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. បច្ចយត្ថេរគាថាវណ្ណនា

បញ្ចាហាហំ បព្ពជិតោតិ អាយស្មតោ បច្ចយត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ ឥតោ ឯកនវុតេ កប្បេ វិបស្សិស្ស ភគវតោ កាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ ឯកទិវសំ សត្ថារំ វិនតាយ នាម នទិយា តីរេ គច្ឆន្តំ ទិស្វា បសន្នមានសោ មនុញ្ញទស្សនានិ មហន្តានិ ឧទុម្ពរផលានិ ឱចិនិត្វា ឧបនាមេសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន សុគតីសុយេវ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ភទ្ទកប្បេ កស្សបេ ភគវតិ លោកេ ឧប្បជ្ជិត្វា បវត្តវរធម្មចក្កេ វេនេយ្យជនានុគ្គហំ ករោន្តេ តស្ស សាសនេ បព្ពជិត្វា វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា ភាវនមនុយុញ្ជន្តោ ឯកទិវសំ សំសារទុក្ខំ ចិន្តេត្វា

អតិវិយ សញ្ជាតសំវេគោ វិហារេ និសិន្នោ ‘‘អរហត្តំ អប្បត្វា ឥតោ ន និក្ខមិស្សាមី’’តិ ចិត្តំ អធិដ្ឋាយ វាយមន្តោ ញាណស្ស អបរិបក្កត្តា វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេតុំ នាសក្ខិ. សោ កាលង្កត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ រោហិតនគរេ ខត្តិយកុលេ និព្ពត្តិត្វា បច្ចយោតិ លទ្ធនាមោ វយប្បត្តោ បិតុ អច្ចយេន រជ្ជេ បតិដ្ឋិតោ ឯកទិវសំ មហារាជពលិំ កាតុំ អារភិ. តត្ថ មហាជនោ សន្និបតិ. តស្មិំ សមាគមេ តស្ស បសាទញ្ជននត្ថំ សត្ថា មហាជនស្ស បេក្ខន្តស្សេវ អាកាសេ វេស្សវណេន និម្មិតេ រតនមយកូដាគារេ រតនមយសីហាសនេ និសីទិត្វា ធម្មំ ទេសេសិ. មហតោ ជនកាយស្ស ធម្មាភិសមយោ អហោសិ. តំ ធម្មំ សុត្វា បច្ចយរាជាបិ រជ្ជំ បហាយ បុរិមហេតុសញ្ចោទិតោ បព្ពជិ. សោ យថា កស្សបស្ស ភគវតោ កាលេ បដិញ្ញំ អកាសិ, ឯវំ បដិញ្ញំ កត្វា វិហារំ បវិសិត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេន្តោ ញាណស្ស បរិបាកំ គតត្តា តាវទេវ អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.៣៩.១៥-២០) –

‘‘វិនតានទិយា តីរេ, វិហាសិ បុរិសុត្តមោ;

អទ្ទសំ វិរជំ ពុទ្ធំ, ឯកគ្គំ សុសមាហិតំ.

‘‘តស្មិំ បសន្នមានសោ, កិលេសមលធោវនេ;

ឧទុម្ពរផលំ គយ្ហ, ពុទ្ធសេដ្ឋស្សទាសហំ.

‘‘ឯកនវុតិតោ កប្បេ, យំ ផលមទទិំ តទា;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ផលទានស្សិទំ ផលំ.

‘‘ឥមម្ហិ ភទ្ទកេ កប្បេ, សំវិគ្គមានមានសោ;

កស្សបស្ស ភគវតោ, សាសនេ បព្ពជិំ អហំ.

‘‘តថា បព្ពជិតោ សន្តោ, ភាវនំ អនុយុញ្ជិសំ;

ន វិហារា និក្ខមិស្សំ, ឥតិ កត្វាន មានសំ.

‘‘ឧត្តមត្ថំ អសម្បត្តោ, ន ច បត្តោម្ហិ តាវទេ;

ឥទានិ បន ញាណស្ស, បរិបាកេន និព្ពុតោ;

បត្តោម្ហិ អចលំ ឋានំ, ផុសិត្វា អច្ចុតំ បទំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា អត្តនោ បដិបត្តិកិត្តនមុខេន អញ្ញំ ព្យាករោន្តោ –

២២២. ‘‘បញ្ចាហាហំ បព្ពជិតោ, សេខោ អប្បត្តមានសោ;

វិហារំ មេ បវិដ្ឋស្ស, ចេតសោ បណិធី អហុ.

២២៣. ‘‘នាសិស្សំ ន បិវិស្សាមិ, វិហារតោ ន និក្ខមេ;

នបិ បស្សំ និបាតេស្សំ, តណ្ហាសល្លេ អនូហតេ.

២២៤. ‘‘តស្ស មេវំ វិហរតោ, បស្ស វីរិយបរក្កមំ;

តិស្សោ វិជ្ជា អនុប្បត្តា, កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ. –

ឥមា តិស្សោ គាថា អភាសិ.

តត្ថ បញ្ចាហាហំ បព្ពជិតោតិ បញ្ចាហោ អហំ, បព្ពជិតោ ហុត្វា បញ្ចាហោ, បព្ពជិតទិវសតោ បញ្ចមោ អហោ និដ្ឋិតោតិ អត្ថោ. សេខោ អប្បត្តមានសោតិ អធិសីលសិក្ខាទីនំ សិក្ខនតោ សេខោ. អនវសេសតោ មានំ សិយតិ សមុច្ឆិន្ទតីតិ មានសោ, អគ្គមគ្គោ, តំនិព្ពត្តិតោ មានសតោ អាគតំ មានសំ, អរហត្តំ, តំ, សោ វា អប្បត្តោ ឯតេនាតិ អប្បត្តមានសោ. វិហារំ មេ បវិដ្ឋស្ស, ចេតសោ បណិធី អហូតិ ឯវំ សេខស្ស មេ វសនកវិហារំ ឱវរកំ បវិដ្ឋស្ស សតោ ឯវរូបោ ឥទានិ វុច្ចមានាការោ ចេតោបណិធិ អហោសិ, ឯវំ មយា ចិត្តំ បណិហិតន្តិ អត្ថោ.

នាសិស្សន្តិអាទិនា ចិត្តបណិធិំ ទស្សេតិ. តត្ថ នាសិស្សន្តិ យំកិញ្ចិ ភោជនំ ន ភុញ្ជិស្សំ ន ភុញ្ជិស្សាមិ តណ្ហាសល្លេ មម ហទយគតេ អនូហតេ អនុទ្ធតេតិ ឯវំ សព្ពបទេសុ យោជេតព្ពំ. ន បិវិស្សាមីតិ យំកិញ្ចិ បាតព្ពំ ន បិវិស្សាមិ. វិហារតោ ន និក្ខមេតិ ឥមស្មា ឥទានិ មយា និសិន្នគព្ភតោ ន និក្ខមេយ្យំ. នបិ បស្សំ និបាតេស្សន្តិ មម សរីរស្ស ទ្វីសុ បស្សេសុ ឯកម្បិ បស្សំ កាយកិលមថវិនោទនត្ថំ ន និបាតេស្សំ, ឯកបស្សេនបិ ន និបជ្ជិស្សាមីតិ អត្ថោ.

តស្ស មេវំ វិហរតោតិ តស្ស មេ ឯវំ ចិត្តំ បណិធាយ ទឡ្ហវីរិយាធិដ្ឋានំ កត្វា វិបស្សនានុយោគវសេន វិហរតោ. បស្ស វីរិយបរក្កមន្តិ វិធិនា ឦរយិតព្ពតោ ‘‘វីរិយំ’’ បរំ ឋានំ អក្កមនតោ ‘‘បរក្កមោ’’តិ ច លទ្ធនាមំ ឧស្សោឡ្ហីភូតំ វាយាមំ បស្ស ជានាហិ. យស្ស បនានុភាវេន មយា តិស្សោ វិជ្ជា អនុប្បត្តា, កតំ ពុទ្ធស្ស សាសនន្តិ វុត្តត្ថមេវ.

បច្ចយត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. ពាកុលត្ថេរគាថាវណ្ណនា

យោ បុព្ពេ ករណីយានីតិ អាយស្មតោ ពាកុលត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ កិរ អតីតេ ឥតោ កប្បសតសហស្សាធិកស្ស អសង្ខ្យេយ្យស្ស មត្ថកេ អនោមទស្សិស្ស ភគវតោ ឧប្បត្តិតោ បុរេតរមេវ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ តយោ វេទេ ឧគ្គហេត្វា តត្ថ សារំ អបស្សន្តោ ‘‘សម្បរាយិកត្ថំ គវេសិស្សាមី’’តិ ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា បព្ពតបាទេ វិហរន្តោ បញ្ចាភិញ្ញាអដ្ឋសមាបត្តិលាភី ហុត្វា វិហរន្តោ ពុទ្ធុប្បាទំ សុត្វា សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា ធម្មំ សុត្វា សរណេសុ បតិដ្ឋិតោ សត្ថុ ឧទរាពាធេ ឧប្បន្នេ អរញ្ញតោ ភេសជ្ជានិ អាហរិត្វា តំ វូបសមេត្វា តត្ថ បុញ្ញំ អារោគ្យត្ថាយ បរិណាមេត្វា តតោ ចុតោ ព្រហ្មលោកេ និព្ពត្តិត្វា ឯកំ អសង្ខ្យេយ្យំ ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ បទុមុត្តរពុទ្ធកាលេ ហំសវតីនគរេ កុលគេហេ និព្ពត្តោ សត្ថារំ ឯកំ ភិក្ខុំ អប្បាពាធានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា សយំ តំ ឋានន្តរំ អាកង្ខន្តោ បណិធានំ កត្វា យាវជីវំ កុសលំ ឧបចិនិត្វា សុគតីសុយេវ សំសរន្តោ វិបស្សិស្ស ភគវតោ និព្ពត្តិតោ បុរេតរមេវ ពន្ធុមតីនគរេ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តោ បុរិមនយេនេវ ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា ឈានាភិញ្ញាលាភី ហុត្វា បព្ពតបាទេ វសន្តោ ពុទ្ធុប្បាទំ សុត្វា សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា ធម្មំ សុត្វា សរណេសុ បតិដ្ឋិតោ ភិក្ខូនំ តិណបុប្ផករោគេ ឧប្បន្នេ តំ វូបសមេត្វា តត្ថ យាវតាយុកំ ឋត្វា តតោ ចុតោ ព្រហ្មលោកេ និព្ពត្តិត្វា ឯកនវុតិកប្បេ ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ កស្សបស្ស ភគវតោ កាលេ ពារាណសិយំ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា ឃរាវាសំ វសន្តោ ឯកំ ជិណ្ណំ វិនស្សមានំ មហាវិហារំ ទិស្វា តត្ថ ឧបោសថាគារាទិកំ សព្ពំ អាវសថំ ការេត្វា តត្ថ ភិក្ខុសង្ឃស្ស សព្ពំ ភេសជ្ជំ បដិយាទេត្វា យាវជីវំ កុសលំ កត្វា ឯកំ ពុទ្ធន្តរំ ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ អម្ហាកំ ភគវតោ ឧប្បត្តិតោ បុរេតរមេវ កោសម្ពិយំ សេដ្ឋិគេហេ និព្ពត្តិ. សោ អរោគភាវាយ មហាយមុនាយ ន្ហាបិយមានោ ធាតិយា ហត្ថតោ មច្ឆេន គិលិតោ មច្ឆេ កេវដ្ដហត្ថគតេ ពារាណសិសេដ្ឋិភរិយាយ វិក្កិណិត្វា គហិតេ ផាលិយមានេបិ បុញ្ញពលេន អរោគោយេវ ហុត្វា តាយ បុត្តោតិ គហេត្វា បោសិយមានោ តំ បវត្តិំ សុត្វា ជនកេហិ មាតាបិតូហិ ‘‘អយំ អម្ហាកំ បុត្តោ, ទេថ នោ បុត្ត’’ន្តិ អនុយោគេ កតេ រញ្ញា ‘‘ឧភយេសម្បិ សាធារណោ ហោតូ’’តិ ទ្វិន្នំ កុលានំ ទាយាទភាវេន វិនិច្ឆយំ កត្វា ឋបិតត្តា ពាកុលោតិ លទ្ធនាមោ វយប្បត្តោ ហុត្វា មហតិំ សម្បត្តិំ អនុភវន្តោ អាសីតិកោ ហុត្វា សត្ថុ សន្តិកេ ធម្មំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា សត្តាហមេវ បុថុជ្ជនោ អហោសិ, អដ្ឋមេ អរុណេ សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.៤០.៣៨៦-៤១១) –

‘‘ហិមវន្តស្សាវិទូរេ, សោភិតោ នាម បព្ពតោ;

អស្សមោ សុកតោ មយ្ហំ, សកសិស្សេហិ មាបិតោ.

‘‘មណ្ឌបា ច ពហូ តត្ថ, បុប្ផិតា សិន្ធុវារកា;

កបិត្ថា ច ពហូ តត្ថ, បុប្ផិតា ជីវជីវកា.

‘‘និគ្គុណ្ឌិយោ ពហូ តត្ថ, ពទរាមលកានិ ច;

ផារុសកា អលាពូ ច, បុណ្ឌរីកា ច បុប្ផិតា.

‘‘អាឡកា ពេលុវា តត្ថ, កទលី មាតុលុង្គកា;

មហានាមា ពហូ តត្ថ, អជ្ជុនា ច បិយង្គុកា.

‘‘កោសម្ពា សឡលា និម្ពា, និគ្រោធា ច កបិត្ថនា;

ឯទិសោ អស្សមោ មយ្ហំ, សសិស្សោហំ តហិំ វសិំ.

‘‘អនោមទស្សី ភគវា, សយម្ភូ លោកនាយកោ;

គវេសំ បដិសល្លានំ, មមស្សមមុបាគមិ.

‘‘ឧបេតម្ហិ មហាវីរេ, អនោមទស្សិមហាយសេ;

ខណេន លោកនាថស្ស, វាតាពាធោ សមុដ្ឋហិ.

‘‘វិចរន្តោ អរញ្ញម្ហិ, អទ្ទសំ លោកនាយកំ;

ឧបគន្ត្វាន សម្ពុទ្ធំ, ចក្ខុមន្តំ មហាយសំ.

‘‘ឥរិយញ្ចាបិ ទិស្វាន, ឧបលក្ខេសហំ តទា;

អសំសយញ្ហិ ពុទ្ធស្ស, ព្យាធិ នោ ឧទបជ្ជថ.

‘‘ខិប្បំ អស្សមមាគញ្ឆិំ, មម សិស្សាន សន្តិកេ;

ភេសជ្ជំ កត្តុកាមោហំ, សិស្សេ អាមន្តយិំ តទា.

‘‘បដិស្សុណិត្វាន មេ វាក្យំ, សិស្សា សព្ពេ សគារវា;

ឯកជ្ឈំ សន្និបតិំសុ, សត្ថុគារវតា មម.

‘‘ខិប្បំ បព្ពតមារុយ្ហ, សព្ពោសធមហាសហំ;

បានីយយោគំ កត្វាន, ពុទ្ធសេដ្ឋស្សទាសហំ.

‘‘បរិភុត្តេ មហាវីរេ, សព្ពញ្ញុលោកនាយកេ;

ខិប្បំ វាតោ វូបសមិ, សុគតស្ស មហេសិនោ.

‘‘បស្សទ្ធំ ទរថំ ទិស្វា, អនោមទស្សី មហាយសោ;

សកាសនេ និសីទិត្វា, ឥមា គាថា អភាសថ.

‘‘យោ មេ បាទាសិ ភេសជ្ជំ, ព្យាធិញ្ច សមយី មម;

តមហំ កិត្តយិស្សាមិ, សុណាថ មម ភាសតោ.

‘‘កប្បសតសហស្សានិ, ទេវលោកេ រមិស្សតិ;

វាទិតេ តូរិយេ តត្ថ, មោទិស្សតិ សទា អយំ.

‘‘មនុស្សលោកមាគន្ត្វា, សុក្កមូលេន ចោទិតោ;

សហស្សក្ខត្តុំ រាជា ច, ចក្កវត្តី ភវិស្សតិ.

‘‘បញ្ចបញ្ញាសកប្បម្ហិ, អនោមោ នាម ខត្តិយោ;

ចាតុរន្តោ វិជិតាវី, ជម្ពុមណ្ឌស្ស ឥស្សរោ.

‘‘សត្តរតនសម្បន្នោ, ចក្កវត្តី មហព្ពលោ;

តាវតិំសេបិ ខោភេត្វា, ឥស្សរំ ការយិស្សតិ.

‘‘ទេវភូតោ មនុស្សោ វា, អប្បាពាធោ ភវិស្សតិ;

បរិគ្គហំ វិវជ្ជេត្វា, ព្យាធិំ លោកេ តរិស្សតិ.

‘‘អបរិមេយ្យេ ឥតោ កប្បេ, ឱក្កាកកុលសម្ភវោ;

គោតមោ នាម គោត្តេន, សត្ថា លោកេ ភវិស្សតិ.

‘‘តស្ស ធម្មេសុ ទាយាទោ, ឱរសោ ធម្មនិម្មិតោ;

សព្ពាសវេ បរិញ្ញាយ, និព្ពាយិស្សតិនាសវោ.

‘‘កិលេសេ ឈាបយិត្វាន, តណ្ហាសោតំ តរិស្សតិ;

ពាកុលោ នាម នាមេន, ហេស្សតិ សត្ថុ សាវកោ.

‘‘ឥទំ សព្ពំ អភិញ្ញាយ, គោតមោ សក្យបុង្គវោ;

ភិក្ខុសង្ឃេ និសីទិត្វា, ឯតទគ្គេ ឋបេស្សតិ.

‘‘អនោមទស្សី ភគវា, សយម្ភូ លោកនាយកោ;

វិវេកានុវិលោកេន្តោ, មមស្សមមុបាគមិ.

‘‘ឧបាគតំ មហាវីរំ, សព្ពញ្ញុំ លោកនាយកំ;

សព្ពោសធេន តប្បេសិំ, បសន្នោ សេហិ បាណិភិ.

‘‘តស្ស មេ សុកតំ កម្មំ, សុខេត្តេ ពីជសម្បទា;

ខេបេតុំ នេវ សក្កោមិ, តទា ហិ សុកតំ មម.

‘‘លាភា មម សុលទ្ធំ មេ, យោហំ អទ្ទក្ខិ នាយកំ;

តេន កម្មាវសេសេន, បត្តោម្ហិ អចលំ បទំ.

‘‘សព្ពមេតំ អភិញ្ញាយ, គោតមោ សក្យបុង្គវោ;

ភិក្ខុសង្ឃេ និសីទិត្វា, ឯតទគ្គេ ឋបេសិ មំ.

‘‘អបរិមេយ្យេ ឥតោ កប្បេ, យំ កម្មមករិំ តទា;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ភេសជ្ជស្ស ឥទំ ផលំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា ឯកទិវសំ សត្ថារា អត្តនោ សាវកេ បដិបាដិយា ឋានន្តរេ ឋបេន្តេន អប្បាពាធានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបិតោ សោ បរិនិព្ពានសមយេ សង្ឃមជ្ឈេ ភិក្ខូនំ ឱវាទមុខេន អញ្ញំ ព្យាករោន្តោ –

២២៥. ‘‘យោ បុព្ពេ ករណីយានិ, បច្ឆា សោ កាតុមិច្ឆតិ;

សុខា សោ ធំសតេ ឋានា, បច្ឆា ច មនុតប្បតិ.

២២៦. ‘‘យញ្ហិ កយិរា តញ្ហិ វទេ, យំ ន កយិរា ន តំ វទេ;

អករោន្តំ ភាសមានំ, បរិជានន្តិ បណ្ឌិតា.

២២៧. ‘‘សុសុខំ វត និព្ពានំ, សម្មាសម្ពុទ្ធទេសិតំ;

អសោកំ វិរជំ ខេមំ, យត្ថ ទុក្ខំ និរុជ្ឈតី’’តិ. – គាថាត្តយមភាសិ;

តត្ថ យោ បុព្ពេ ករណីយានិ, បច្ឆា សោ កាតុមិច្ឆតីតិ យោ បុគ្គលោ បុព្ពេ បុរេតរំ ជរារោគាទីហិ អនភិភូតកាលេយេវ កាតព្ពានិ អត្តនោ ហិតសុខាវហានិ កម្មានិ បមាទវសេន អកត្វា បច្ឆា សោ កាតព្ពកាលំ អតិក្កមិត្វា កាតុំ ឥច្ឆតិ. សោតិ ច និបាតមត្តំ. តទា បន ជរារោគាទីហិ អភិភូតត្តា កាតុំ ន សក្កោតិ, អសក្កោន្តោ ច សុខា សោ ធំសតេ ឋានា, បច្ឆា ច មនុតប្បតីតិ សោ បុគ្គលោ សុខា ឋានា សគ្គតោ និព្ពានតោ ច តទុបាយស្ស អនុប្បាទិតត្តា បរិហាយន្តោ ‘‘អកតំ មេ កល្យាណ’’ន្តិអាទិនា (ម. និ. ៣.២៤៨; នេត្តិ. ១២០) បច្ឆា ច អនុតប្បតិ វិប្បដិសារំ អាបជ្ជតិ. ម-ការោ បទសន្ធិករោ. អហំ បន ករណីយំ កត្វា ឯវ តុម្ហេ ឯវំ វទាមីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘យញ្ហិ កយិរា’’តិ ទុតិយំ គាថមាហ.

តត្ថ បរិជានន្តីតិ ‘‘ឯត្តកោ អយ’’ន្តិ បរិច្ឆិជ្ជ ជានន្តិ ន ពហុំ មញ្ញន្តីតិ អត្ថោ. សម្មាបដិបត្តិវសេន ហិ យថាវាទី តថាការី ឯវ សោភតិ, ន តតោ អញ្ញថា. ករណីយបរិយាយេន សាធារណតោ វុត្តមត្ថំ ឥទានិ សរូបតោ ទស្សេតុំ ‘‘សុសុខំ វតា’’តិអាទិនា តតិយំ គាថមាហ. តស្សត្ថោ – សម្មា សាមំ សព្ពធម្មានំ ពុទ្ធត្តា សម្មាសម្ពុទ្ធេន ភគវតា ទេសិតំ សព្ពសោ សោកហេតូនំ អភាវតោ អសោកំ វិគតរាគាទិរជត្តា វិរជំ ចតូហិ យោគេហិ អនុបទ្ទុតត្តា ខេមំ និព្ពានំ សុដ្ឋុ សុខំ វត, កស្មា? យត្ថ យស្មិំ និព្ពានេ សកលំ វដ្ដទុក្ខំ និរុជ្ឈតិ អច្ចន្តមេវ វូបសមតីតិ.

ពាកុលត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. ធនិយត្ថេរគាថាវណ្ណនា

សុខញ្ចេ ជីវិតុំ ឥច្ឆេតិ អាយស្មតោ ធនិយត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ សិខិស្ស ភគវតោ កាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ ឯកទិវសំ សត្ថារំ ទិស្វា បសន្នមានសោ នឡមាលាយ បូជំ អកាសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ រាជគហេ កុម្ភការកុលេ និព្ពត្តិត្វា ធនិយោតិ លទ្ធនាមោ វយប្បត្តោ កុម្ភការកម្មេន ជីវតិ. តេន ច សមយេន សត្ថា ធនិយស្ស កុម្ភការស្ស សាលាយំ និសីទិត្វា បុក្កុសាតិស្ស កុលបុត្តស្ស ឆធាតុវិភង្គសុត្តំ (ម. និ. ៣.៣៤២ អាទយោ) ទេសេសិ. សោ តំ សុត្វា កតកិច្ចោ អហោសិ. ធនិយោ តស្ស បរិនិព្ពុតភាវំ សុត្វា ‘‘និយ្យានិកំ វត ពុទ្ធសាសនំ, យត្ថ ឯករត្តិបរិចយេនាបិ វដ្ដទុក្ខតោ មុញ្ចិតុំ សក្កា’’តិ បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា កុដិមណ្ឌនានុយុត្តោ វិហរន្តោ កុដិករណំ បដិច្ច ភគវតា គរហិតោ សង្ឃិកេ សេនាសនេ វសន្តោ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៤៨.១-៧) –

‘‘សុវណ្ណវណ្ណំ សម្ពុទ្ធំ, អាហុតីនំ បដិគ្គហំ;

វិបិនគ្គេន គច្ឆន្តំ, អទ្ទសំ លោកនាយកំ.

‘‘នឡមាលំ គហេត្វាន, និក្ខមន្តោ ច តាវទេ;

តត្ថទ្ទសាសិំ សម្ពុទ្ធំ, ឱឃតិណ្ណមនាសវំ.

‘‘បសន្នចិត្តោ សុមនោ, នឡមាលមបូជយិំ;

ទក្ខិណេយ្យំ មហាវីរំ, សព្ពលោកានុកម្បកំ.

‘‘ឯកតិំសេ ឥតោ កប្បេ, យំ មាលមភិរោបយិំ;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ពុទ្ធបូជាយិទំ ផលំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា យេ ភិក្ខូ ធុតង្គសមាធានេន អត្តានំ ឧក្កំសេត្វា សង្ឃភត្តាទិំ សាទិយន្តេ អញ្ញេ ភិក្ខូ អវជានន្តិ, តេសំ ឱវាទទានមុខេន អញ្ញំ ព្យាករោន្តោ –

២២៨. ‘‘សុខញ្ចេ ជីវិតុំ ឥច្ឆេ, សាមញ្ញស្មិំ អបេក្ខវា;

សង្ឃិកំ នាតិមញ្ញេយ្យ, ចីវរំ បានភោជនំ.

២២៩. សុខញ្ចេ ជីវិតុំ ឥច្ឆេ, សាមញ្ញស្មិំ អបេក្ខវា;

អហិ មូសិកសោព្ភំវ, សេវេថ សយនាសនំ.

២៣០. សុខញ្ចេ ជីវិតុំ ឥច្ឆេ, សាមញ្ញស្មិំ អបេក្ខវា;

ឥតរីតរេន តុស្សេយ្យ, ឯកធម្មញ្ច ភាវយេ’’តិ. – តិស្សោ គាថា អភាសិ;

តត្ថ សុខញ្ចេ ជីវិតុំ ឥច្ឆេ, សាមញ្ញស្មិំ អបេក្ខវាតិ សាមញ្ញស្មិំ សមណភាវេ អបេក្ខវា សិក្ខាយ តិព្ពគារវោ ហុត្វា សុខំ ជីវិតុំ ឥច្ឆេយ្យ ចេ, អនេសនំ បហាយ សាមញ្ញសុខេន សចេ ជីវិតុកាមោតិ អត្ថោ. សង្ឃិកំ នាតិមញ្ញេយ្យ, ចីវរំ បានភោជនន្តិ សង្ឃតោ អាភតំ ចីវរំ អាហារំ ន អវមញ្ញេយ្យ, សង្ឃស្ស ឧប្បជ្ជនកលាភោ នាម បរិសុទ្ធុប្បាទោ ហោតីតិ តំ បរិភុញ្ជន្តស្ស អាជីវបារិសុទ្ធិសម្ភវេន សាមញ្ញសុខំ ហត្ថគតមេវាតិ អធិប្បាយោ. អហិ មូសិកសោព្ភំវាតិ អហិ វិយ មូសិកាយ ខតពិលំ សេវេថ សេវេយ្យ សេនាសនំ. យថា នាម សប្បោ សយមត្តនោ អាសយំ អកត្វា មូសិកាយ អញ្ញេន វា កតេ អាសយេ វសិត្វា យេន កាមំ បក្កមតិ, ឯវមេវំ ភិក្ខុ សយំ សេនាសនករណា សំកិលេសំ អនាបជ្ជិត្វា យត្ថ កត្ថចិ វសិត្វា បក្កមេយ្យាតិ អត្ថោ.

ឥទានិ វុត្តេ អវុត្តេ ច បច្ចយេ យថាលាភសន្តោសេនេវ សាមញ្ញសុខំ ហោតិ, ន អញ្ញថាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឥតរីតរេន តុស្សេយ្យា’’តិ, យេន កេនចិ ហីនេន វា បណីតេន វា យថាលទ្ធេន បច្ចយេន សន្តោសំ អាបជ្ជេយ្យាតិ អត្ថោ. ឯកធម្មន្តិ អប្បមាទភាវំ, តញ្ហិ អនុយុញ្ជន្តស្ស អនវជ្ជំ សព្ពំ លោកិយសុខំ លោកុត្តរសុខញ្ច ហត្ថគតមេវ ហោតិ. តេនាហ ភគវា – ‘‘អប្បមត្តោ ហិ ឈាយន្តោ, បប្បោតិ វិបុលំ សុខ’’ន្តិ (ម. និ. ២.៣៥២; ធ. ប. ២៧).

ធនិយត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. មាតង្គបុត្តត្ថេរគាថាវណ្ណនា

អតិសីតន្តិ អាយស្មតោ មាតង្គបុត្តត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយំ កិរ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ ហិមវន្តសមីបេ មហតោ ជាតស្សរស្ស ហេដ្ឋា មហតិ នាគភវនេ មហានុភាវោ នាគរាជា ហុត្វា និព្ពត្តោ ឯកទិវសំ នាគភវនតោ និក្ខមិត្វា វិចរន្តោ សត្ថារំ អាកាសេន គច្ឆន្តំ ទិស្វា បសន្នមានសោ អត្តនោ សីសមណិនា បូជំ អកាសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ កោសលរដ្ឋេ មាតង្គស្ស នាម កុដុម្ពិកស្ស បុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តោ មាតង្គបុត្តោត្វេវ បញ្ញាយិត្ថ. សោ វិញ្ញុតំ បត្តោ អលសជាតិកោ ហុត្វា កិញ្ចិ កម្មំ អករោន្តោ ញាតកេហិ អញ្ញេហិ ច គរហិតោ ‘‘សុខជីវិនោ ឥមេ សមណា សក្យបុត្តិយា’’តិ សុខជីវិតំ អាកង្ខន្តោ ភិក្ខូហិ កតបរិចយោ ហុត្វា សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា ធម្មំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា អញ្ញេ ភិក្ខូ ឥទ្ធិមន្តេ ទិស្វា ឥទ្ធិពលំ បត្ថេត្វា សត្ថុ សន្តិកេ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា ភាវនំ អនុយុញ្ជន្តោ ឆឡភិញ្ញោ អហោសិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៤៨.៨-២៩) –

‘‘បទុមុត្តរោ នាម ជិនោ, សព្ពធម្មាន បារគូ;