១០. សាដិមត្តិយត្ថេរគាថាវណ្ណនា

អហុ តុយ្ហំ បុរេ សទ្ធាតិ អាយស្មតោ សាដិមត្តិយត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ សិទ្ធត្ថស្ស ភគវតោ កាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ ឯកទិវសំ សត្ថារំ ទិស្វា បសន្នមានសោ តាលវណ្ដំ អទាសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ មគធរដ្ឋេ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា សាដិមត្តិយោតិ លទ្ធនាមោ វយប្បត្តោ ហេតុសម្បន្នតាយ អារញ្ញកភិក្ខូនំ សន្តិកេ បព្ពជិត្វា វិបស្សនាយ កម្មំ ករោន្តោ ឆឡភិញ្ញោ អហោសិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.៣៨.៤៣-៤៧) –

‘‘សិទ្ធត្ថស្ស ភគវតោ, តាលវណ្ដមទាសហំ;

សុមនេហិ បដិច្ឆន្នំ, ធារយាមិ មហារហំ.

‘‘ចតុន្នវុតិតោ កប្បេ, តាលវណ្ដមទាសហំ;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, តាលវណ្ដស្សិទំ ផលំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

ឆឡភិញ្ញោ បន ហុត្វា ភិក្ខូ ឱវទតិ អនុសាសតិ ពហូ ច សត្តេ ធម្មំ កថេត្វា សរណេសុ ច សីលេសុ ច បតិដ្ឋាបេសិ. អញ្ញតរញ្ច កុលំ អស្សទ្ធំ អប្បសន្នំ សទ្ធំ បសន្នំ អកាសិ. តេន តស្មិំ កុលេ មនុស្សា ថេរេ អភិប្បសន្នា អហេសុំ. តត្ថេកា ទារិកា អភិរូបា ទស្សនីយា ថេរំ បិណ្ឌាយ បវិដ្ឋំ សក្កច្ចំ ភោជនេន បរិវិសតិ. អថេកទិវសំ មារោ ‘‘ឯវំ ឥមស្ស អយសោ វឌ្ឍិស្សតិ, អប្បតិដ្ឋោ ភវិស្សតី’’តិ ចិន្តេត្វា ថេរស្ស រូបេន គន្ត្វា តំ ទារិកំ ហត្ថេ អគ្គហេសិ. ទារិកា ‘‘នាយំ មនុស្សសម្ផស្សោ’’តិ ច អញ្ញាសិ, ហត្ថញ្ច មុញ្ចាបេសិ. តំ ទិស្វា ឃរជនោ ថេរេ អប្បសាទំ ជនេសិ. បុនទិវសេ ថេរោ តំ ការណំ អនាវជ្ជេន្តោ តំ ឃរំ អគមាសិ. តត្ថ មនុស្សា អនាទរំ អកំសុ. ថេរោ តំ ការណំ អាវជ្ជេន្តោ មារស្ស កិរិយំ ទិស្វា ‘‘តស្ស គីវាយំ កុក្កុរកុណបំ បដិមុញ្ចតូ’’តិ អធិដ្ឋហិត្វា តស្ស មោចនត្ថំ ឧបគតេន មារេន អតីតទិវសេ កតកិរិយំ កថាបេត្វា តំ តជ្ជេត្វា វិស្សជ្ជេសិ. តំ ទិស្វា ឃរសាមិកោ ‘‘ខមថ, ភន្តេ, អច្ចយ’’ន្តិ ខមាបេត្វា ‘‘អជ្ជតគ្គេ អហមេវ, ភន្តេ, តុម្ហេ ឧបដ្ឋហាមី’’តិ អាហ. ថេរោ តស្ស ធម្មំ កថេន្តោ –

២៤៦. ‘‘អហុ តុយ្ហំ បុរេ សទ្ធា, សា តេ អជ្ជ ន វិជ្ជតិ;

យំ តុយ្ហំ តុយ្ហមេវេតំ, នត្ថិ ទុច្ចរិតំ មម.

២៤៧. ‘‘អនិច្ចា ហិ ចលា សទ្ធា, ឯវំ ទិដ្ឋា ហិ សា មយា;

រជ្ជន្តិបិ វិរជ្ជន្តិ, តត្ថ កិំ ជិយ្យតេ មុនិ.

២៤៨. ‘‘បច្ចតិ មុនិនោ ភត្តំ, ថោកំ ថោកំ កុលេ កុលេ;

បិណ្ឌិកាយ ចរិស្សាមិ, អត្ថិ ជង្ឃពលំ មមា’’តិ. –

តិស្សោ គាថា អភាសិ.

តត្ថ អហុ តុយ្ហំ បុរេ សទ្ធា, សា តេ អជ្ជ ន វិជ្ជតីតិ, ឧបាសក, ឥតោ បុព្ពេ តវ មយិ ‘‘អយ្យោ ធម្មចារី សមចារី’’តិអាទិនា សទ្ធា អហោសិ, សា សទ្ធា តេ តវ អជ្ជ ឥទានិ ន ឧបលព្ភតិ. តស្មា យំ តុយ្ហំ តុយ្ហមេវេតន្តិ ចតុបច្ចយទានំ, តុយ្ហមេវ ឯតំ ហោតុ, ន តេន មយ្ហំ អត្ថោ, សម្មា បសន្នចិត្តេន ហិ ទានំ នាម ទាតព្ពន្តិ អធិប្បាយោ. អថ វា យំ តុយ្ហំ តុយ្ហមេវេតន្តិ យំ តវ មយិ អជ្ជ អគារវំ បវត្តំ, តំ តុយ្ហមេវ, តស្ស ផលំ តយា ឯវ បច្ចនុភវិតព្ពំ, ន មយាតិ អត្ថោ. នត្ថិ ទុច្ចរិតំ មមាតិ មម បន ទុច្ចរិតំ នាម នត្ថិ មគ្គេនេវ ទុច្ចរិតហេតូនំ កិលេសានំ សមុច្ឆិន្នត្តា.

អនិច្ចា ហិ ចលា សទ្ធាតិ យស្មា បោថុជ្ជនិកា សទ្ធា អនិច្ចា ឯកន្តិកា ន ហោតិ, តតោ ឯវ ចលា អស្សបិដ្ឋេ ឋបិតកុម្ភណ្ឌំ វិយ, ថុសរាសិម្ហិ និខាតខាណុកំ វិយ ច អនវដ្ឋិតា. ឯវំ ទិដ្ឋា ហិ សា មយាតិ ឯវំ ភូតា ច សា សទ្ធា មយា តយិ ទិដ្ឋា បច្ចក្ខតោ វិទិតា. រជ្ជន្តិបិ វិរជ្ជន្តីតិ ឯវំ តស្សា អនវដ្ឋិតត្តា ឯវ ឥមេ សត្តា កទាចិ កត្ថចិ មិត្តសន្ថវវសេន រជ្ជន្តិ សិនេហម្បិ ករោន្តិ, កទាចិ វិរជ្ជន្តិ វិរត្តចិត្តា ហោន្តិ. តត្ថ កិំ ជិយ្យតេ មុនីតិ តស្មិំ បុថុជ្ជនានំ រជ្ជនេ វិរជ្ជនេ ច មុនិ បព្ពជិតោ កិំ ជិយ្យតិ, កា តស្ស ហានីតិ អត្ថោ.

‘‘សចេ មម បច្ចយេ ន គណ្ហថ, កថំ តុម្ហេ យាបេថា’’តិ ឯវំ មា ចិន្តយីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘បច្ចតី’’តិ គាថមាហ. តស្សត្ថោ មុនិនោ បព្ពជិតស្ស ភត្តំ នាម កុលេ កុលេ អនុឃរំ ទិវសេ ទិវសេ ថោកំ ថោកំ បច្ចតេ, ន ច តុយ្ហំ ឯវ គេហេ. បិណ្ឌិកាយ ចរិស្សាមិ, អត្ថិ ជង្ឃពលំ មមាតិ អត្ថិ មេ ជង្ឃពលំ, នាហំ ឱភគ្គជង្ឃោ ន ខញ្ជោ ន ច បាទរោគី, តស្មា បិណ្ឌិកាយ មិស្សកភិក្ខាយ ចរិស្សាមិ, ‘‘យថាបិ ភមរោ បុប្ផ’’ន្តិអាទិនា (ធ. ប. ៤៩; នេត្តិ. ១២៣) សត្ថារា វុត្តនយេន បិណ្ឌាយ ចរិត្វា យាបេស្សាមីតិ ទស្សេតិ.

សាដិមត្តិយត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.