១១. ឧបាលិត្ថេរគាថាវណ្ណនា

សទ្ធាយ អភិនិក្ខម្មាតិ អាយស្មតោ ឧបាលិត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ ហំសវតីនគរេ កុលឃរេ និព្ពត្តោ ឯកទិវសំ សត្ថុ ធម្មំ សុណន្តោ សត្ថារំ ឯកំ ភិក្ខុំ វិនយធរានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា អធិការកម្មំ កត្វា តំ ឋានន្តរំ បត្ថេសិ. សោ យាវជីវំ កុសលំ កត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ កប្បកគេហេ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ, ឧបាលីតិស្ស នាមំ អកំសុ. សោ វយប្បត្តោ អនុរុទ្ធាទីនំ ឆន្នំ ខត្តិយានំ បសាទកោ ហុត្វា តថាគតេ អនុបិយម្ពវនេ វិហរន្តេ បព្ពជនត្ថាយ និក្ខមន្តេហិ ឆហិ ខត្តិយេហិ សទ្ធិំ និក្ខមិត្វា បព្ពជិ. តស្ស បព្ពជ្ជាវិធានំ បាឡិយំ អាគតមេវ (ចូឡវ. ៣៣០).

សោ បព្ពជិត្វា ឧបសម្បន្នោ សត្ថុ សន្តិកេ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា ‘‘មយ្ហំ, ភន្តេ, អរញ្ញវាសំ អនុជានាថា’’តិ អាហ. ភិក្ខុ តវ អរញ្ញេ វសន្តស្ស ឯកមេវ ធុរំ វឌ្ឍិស្សតិ, អម្ហាកំ បន សន្តិកេ វសន្តស្ស គន្ថធុរញ្ច វិបស្សនាធុរញ្ច បរិបូរេស្សតីតិ. ថេរោ សត្ថុ វចនំ សម្បដិច្ឆិត្វា វិបស្សនាយ កម្មំ ករោន្តោ នចិរស្សេវ អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.១.៤៤១-៥៩៥) –

‘‘នគរេ ហំសវតិយា, សុជាតោ នាម ព្រាហ្មណោ;

អសីតិកោដិនិចយោ, បហូតធនធញ្ញវា.

‘‘អជ្ឈាយកោ មន្តធរោ, តិណ្ណំ វេទាន បារគូ;

លក្ខណេ ឥតិហាសេ ច, សធម្មេ បារមិំ គតោ.

‘‘បរិព្ពាជា ឯកសិខា, គោតមា ពុទ្ធសាវកា;

ចរកា តាបសា ចេវ, ចរន្តិ មហិយា តទា.

‘‘តេបិ មំ បរិវារេន្តិ, ព្រាហ្មណោ វិស្សុតោ ឥតិ;

ពហុជ្ជនោ មំ បូជេតិ, នាហំ បូជេមិ កិញ្ចនំ.

‘‘បូជារហំ ន បស្សាមិ, មានត្ថទ្ធោ អហំ តទា;

ពុទ្ធោតិ វចនំ នត្ថិ, តាវ នុប្បជ្ជតេ ជិនោ.

‘‘អច្ចយេន អហោរត្តំ, បទុមុត្តរនាមកោ;

សព្ពំ តមំ វិនោទេត្វា, លោកេ ឧប្បជ្ជិ ចក្ខុមា.

‘‘វិត្ថារិកេ ពាហុជញ្ញេ, បុថុភូតេ ច សាសនេ;

ឧបាគមិ តទា ពុទ្ធោ, នគរំ ហំសសវ្ហយំ.

‘‘បិតុ អត្ថាយ សោ ពុទ្ធោ, ធម្មំ ទេសេសិ ចក្ខុមា;

តេន កាលេន បរិសា, សមន្តា យោជនំ តទា.

‘‘សម្មតោ មនុជានំ សោ, សុនន្ទោ នាម តាបសោ;

យាវតា ពុទ្ធបរិសា, បុប្ផេហច្ឆាទយី តទា.

‘‘ចតុសច្ចំ បកាសេន្តេ, សេដ្ឋេ ច បុប្ផមណ្ឌបេ;

កោដិសតសហស្សានំ, ធម្មាភិសមយោ អហុ.

‘‘សត្តរត្តិន្ទិវំ ពុទ្ធោ, វស្សេត្វា ធម្មវុដ្ឋិយោ;

អដ្ឋមេ ទិវសេ បត្តេ, សុនន្ទំ កិត្តយី ជិនោ.

‘‘ទេវលោកេ មនុស្សេ វា, សំសរន្តោ អយំ ភវេ;

សព្ពេសំ បវរោ ហុត្វា, ភវេសុ សំសរិស្សតិ.

‘‘កប្បសតសហស្សម្ហិ, ឱក្កាកកុលសម្ភវោ;

គោតមោ នាម គោត្តេន, សត្ថា លោកេ ភវិស្សតិ.

‘‘តស្ស ធម្មេសុ ទាយាទោ, ឱរសោ ធម្មនិម្មិតោ;

មន្តាណិបុត្តោ បុណ្ណោតិ, ហេស្សតិ សត្ថុ សាវកោ.

‘‘ឯវំ កិត្តយិ សម្ពុទ្ធោ, សុនន្ទំ តាបសំ តទា;

ហាសយន្តោ ជនំ សព្ពំ, ទស្សយន្តោ សកំ ពលំ.

‘‘កតញ្ជលី នមស្សន្តិ, សុនន្ទំ តាបសំ ជនា;

ពុទ្ធេ ការំ ករិត្វាន, សោធេសិ គតិមត្តនោ.

‘‘តត្ថ មេ អហុ សង្កប្បោ, សុត្វាន មុនិនោ វចំ;

អហម្បិ ការំ កស្សាមិ, យថា បស្សាមិ គោតមំ.

‘‘ឯវាហំ ចិន្តយិត្វាន, កិរិយំ ចិន្តយិំ មម;

ក្យាហំ កម្មំ អាចរាមិ, បុញ្ញក្ខេត្តេ អនុត្តរេ.

‘‘អយញ្ច បាឋិកោ ភិក្ខុ, សព្ពបាឋិស្ស សាសនេ;

វិនយេ អគ្គនិក្ខិត្តោ, តំ ឋានំ បត្ថយេ អហំ.

‘‘ឥទំ មេ អមិតំ ភោគំ, អក្ខោភំ សាគរូបមំ;

តេន ភោគេន ពុទ្ធស្ស, អារាមំ មាបយេ អហំ.

‘‘សោភនំ នាម អារាមំ, នគរស្ស បុរត្ថតោ;

កិណិត្វា សតសហស្សេន, សង្ឃារាមំ អមាបយិំ.

‘‘កូដាគារេ ច បាសាទេ, មណ្ឌបេ ហម្មិយេ គុហា;

ចង្កមេ សុកតេ កត្វា, សង្ឃារាមំ អមាបយិំ.

‘‘ជន្តាឃរំ អគ្គិសាលំ, អថោ ឧទកមាឡកំ;

ន្ហានឃរំ មាបយិត្វា, ភិក្ខុសង្ឃស្សទាសហំ.

‘‘អាសន្ទិយោ បីឋកេ ច, បរិភោគេ ច ភាជនេ;

អារាមិកញ្ច ភេសជ្ជំ, សព្ពមេតំ អទាសហំ.

‘‘អារក្ខំ បដ្ឋបេត្វាន, បាការំ ការយិំ ទឡ្ហំ;

មា នំ កោចិ វិហេឋេសិ, សន្តចិត្តាន តាទិនំ.

‘‘សតសហស្សេនាវាសំ, សង្ឃារាមេ អមាបយិំ;

វេបុល្លំ តំ មាបយិត្វា, សម្ពុទ្ធំ ឧបនាមយិំ.

‘‘និដ្ឋាបិតោ មយារាមោ, សម្បដិច្ឆ តុវំ មុនិ;

និយ្យាទេស្សាមិ តំ វីរ, អធិវាសេហិ ចក្ខុម.

‘‘បទុមុត្តរោ លោកវិទូ, អាហុតីនំ បដិគ្គហោ;

មម សង្កប្បមញ្ញាយ, អធិវាសេសិ នាយកោ.

‘‘អធិវាសនមញ្ញាយ, សព្ពញ្ញុស្ស មហេសិនោ;

ភោជនំ បដិយាទេត្វា, កាលមារោចយិំ អហំ.

‘‘អារោចិតម្ហិ កាលម្ហិ, បទុមុត្តរនាយកោ;

ខីណាសវសហស្សេហិ, អារាមំ មេ ឧបាគមិ.

‘‘និសិន្នំ កាលមញ្ញាយ, អន្នបានេន តប្បយិំ;

ភុត្តាវិំ កាលមញ្ញាយ, ឥទំ វចនមព្រវិំ.

‘‘កីតោ សតសហស្សេន, តត្តកេនេវ ការិតោ;

សោភនោ នាម អារាមោ, សម្បដិច្ឆ តុវំ មុនិ.

‘‘ឥមិនារាមទានេន, ចេតនាបណិធីហិ ច;

ភវេ និព្ពត្តមានោហំ, លភាមិ មម បត្ថិតំ.

‘‘បដិគ្គហេត្វា សម្ពុទ្ធោ, សង្ឃារាមំ សុមាបិតំ;

ភិក្ខុសង្ឃេ និសីទិត្វា, ឥទំ វចនមព្រវិ.

‘‘យោ សោ ពុទ្ធស្ស បាទាសិ, សង្ឃារាមំ សុមាបិតំ;

តមហំ កិត្តយិស្សាមិ, សុណាថ មម ភាសតោ.

‘‘ហត្ថី អស្សា រថា បត្តី, សេនា ច ចតុរង្គិនី;

បរិវារេស្សន្តិមំ និច្ចំ, សង្ឃារាមស្សិទំ ផលំ.

‘‘សដ្ឋិ តូរសហស្សានិ, ភេរិយោ សមលង្កតា;

បរិវារេស្សន្តិមំ និច្ចំ, សង្ឃារាមស្សិទំ ផលំ.

‘‘ឆឡសីតិសហស្សានិ, នារិយោ សមលង្កតា;

វិចិត្តវត្ថាភរណា, អាមុត្តមណិកុណ្ឌលា.

‘‘អឡារបម្ហា ហសុលា, សុសញ្ញា តនុមជ្ឈិមា;

បរិវារេស្សន្តិមំ និច្ចំ, សង្ឃារាមស្សិទំ ផលំ.

‘‘តិំសកប្បសហស្សានិ, ទេវលោកេ រមិស្សតិ;

សហស្សក្ខត្តុំ ទេវិន្ទោ, ទេវរជ្ជំ ករិស្សតិ.

‘‘ទេវរាជេន បត្តព្ពំ, សព្ពំ បដិលភិស្សតិ;

អនូនភោគោ ហុត្វាន, ទេវរជ្ជំ ករិស្សតិ.

‘‘សហស្សក្ខត្តុំ ចក្កវត្តី, រាជា រដ្ឋេ ភវិស្សតិ.

បថព្យា រជ្ជំ វិបុលំ, គណនាតោ អសង្ខិយំ.

‘‘កប្បសតសហស្សម្ហិ, ឱក្កាកកុលសម្ភវោ;

គោតមោ នាម គោត្តេន, សត្ថា លោកេ ភវិស្សតិ.

‘‘តស្ស ធម្មេសុ ទាយាទោ, ឱរសោ ធម្មនិម្មិតោ;

ឧបាលិ នាម នាមេន, ហេស្សតិ សត្ថុ សាវកោ.

‘‘វិនយេ បារមិំ បត្វា, ឋានាឋានេ ច កោវិទោ;

ជិនសាសនំ ធារេន្តោ, វិហរិស្សតិនាសវោ.

‘‘សព្ពមេតំ អភិញ្ញាយ, គោតមោ សក្យបុង្គវោ;

ភិក្ខុសង្ឃេ និសីទិត្វា, ឯតទគ្គេ ឋបេស្សតិ.

‘‘អបរិមេយ្យុបាទាយ, បត្ថេមិ តវ សាសនំ;

សោ មេ អត្ថោ អនុប្បត្តោ, សព្ពសំយោជនក្ខយោ.

‘‘យថា សូលាវុតោ បោសោ, រាជទណ្ឌេន តជ្ជិតោ;

សូលេ សាតំ អវិន្ទន្តោ, បរិមុត្តិំវ ឥច្ឆតិ.

‘‘តថេវាហំ មហាវីរ, ភវទណ្ឌេន តជ្ជិតោ;

កម្មសូលាវុតោ សន្តោ, បិបាសាវេទនដ្ដិតោ.

‘‘ភវេ សាតំ ន វិន្ទាមិ, ឌយ្ហន្តោ តីហិ អគ្គិភិ;

បរិមុត្តិំ គវេសាមិ, យថាបិ រាជទណ្ឌិតោ.

‘‘យថា វិសាទោ បុរិសោ, វិសេន បរិបីឡិតោ;

អគទំ សោ គវេសេយ្យ, វិសឃាតាយុបាលនំ.

‘‘គវេសមានោ បស្សេយ្យ, អគទំ វិសឃាតកំ;

តំ បិវិត្វា សុខី អស្ស, វិសម្ហា បរិមុត្តិយា.

‘‘តថេវាហំ មហាវីរ, យថា វិសហតោ នរោ;

សម្បីឡិតោ អវិជ្ជាយ, សទ្ធម្មាគទមេសហំ.

‘‘ធម្មាគទំ គវេសន្តោ, អទ្ទក្ខិំ សក្យសាសនំ;

អគ្គំ សព្ពោសធានំ តំ, សព្ពសល្លវិនោទនំ.

‘‘ធម្មោសធំ បិវិត្វាន, វិសំ សព្ពំ សមូហនិំ;

អជរាមរំ សីតិភាវំ, និព្ពានំ ផស្សយិំ អហំ.

‘‘យថា ភូតដ្ដិតោ បោសោ, ភូតគ្គាហេន បីឡិតោ;

ភូតវេជ្ជំ គវេសេយ្យ, ភូតស្មា បរិមុត្តិយា.

‘‘គវេសមានោ បស្សេយ្យ, ភូតវិជ្ជាសុ កោវិទំ;

តស្ស សោ វិហនេ ភូតំ, សមូលញ្ច វិនាសយេ.

‘‘តថេវាហំ មហាវីរ, តមគ្គាហេន បីឡិតោ;

ញាណាលោកំ គវេសាមិ, តមតោ បរិមុត្តិយា.

‘‘អថទ្ទសំ សក្យមុនិំ, កិលេសតមសោធនំ;

សោ មេ តមំ វិនោទេសិ, ភូតវេជ្ជោវ ភូតកំ.

‘‘សំសារសោតំ សញ្ឆិន្ទិំ, តណ្ហាសោតំ និវារយិំ;

ភវំ ឧគ្ឃាដយិំ សព្ពំ, ភូតវេជ្ជោវ មូលតោ.

‘‘គរុឡោ យថា ឱបតតិ, បន្នគំ ភក្ខមត្តនោ;

សមន្តា យោជនសតំ, វិក្ខោភេតិ មហាសរំ.

‘‘បន្នគំ សោ គហេត្វាន, អធោសីសំ វិហេឋយំ;

អាទាយ សោ បក្កមតិ, យេនកាមំ វិហង្គមោ.

‘‘តថេវាហំ មហាវីរ, យថាបិ គរុឡោ ពលី;

អសង្ខតំ គវេសន្តោ, ទោសេ វិក្ខាលយិំ អហំ.

‘‘ទិដ្ឋោ អហំ ធម្មវរំ, សន្តិបទមនុត្តរំ;

អាទាយ វិហរាមេតំ, គរុឡោ បន្នគំ យថា.

‘‘អាសាវតី នាម លតា, ជាតា ចិត្តលតាវនេ;

តស្សា វស្សសហស្សេន, ឯកំ និព្ពត្តតេ ផលំ.

‘‘តំ ទេវា បយិរុបាសន្តិ, តាវទូរផលេ សតិ;

ទេវានំ សា បិយា ឯវំ, អាសាវតី លតុត្តមា.

‘‘សតសហស្សុបាទាយ, តាហំ បរិចរេ មុនិ;

សាយំ បាតំ នមស្សាមិ, ទេវា អាសាវតិំ យថា.

‘‘អវញ្ឈា បារិចរិយា, អមោឃា ច នមស្សនា;

ទូរាគតម្បិ មំ សន្តំ, ខណោយំ ន វិរាធយិ.

‘‘បដិសន្ធិំ ន បស្សាមិ, វិចិនន្តោ ភវេ អហំ;

និរូបធិ វិប្បមុត្តោ, ឧបសន្តោ ចរាមហំ.

‘‘យថាបិ បទុមំ នាម, សូរិយរំសេន បុប្ផតិ;

តថេវាហំ មហាវីរ, ពុទ្ធរំសេន បុប្ផិតោ.

‘‘យថា ពលាកយោនិម្ហិ, ន វិជ្ជតិ បុមោ សទា;

មេឃេសុ គជ្ជមានេសុ, គព្ភំ គណ្ហន្តិ តា សទា.

‘‘ចិរម្បិ គព្ភំ ធារេន្តិ, យាវ មេឃោ ន គជ្ជតិ;

ភារតោ បរិមុច្ចន្តិ, យទា មេឃោ បវស្សតិ.

‘‘បទុមុត្តរពុទ្ធស្ស, ធម្មមេឃេន គជ្ជតោ;

សទ្ទេន ធម្មមេឃស្ស, ធម្មគព្ភំ អគណ្ហហំ.

‘‘សតសហស្សុបាទាយ, បុញ្ញគព្ភំ ធរេមហំ;