៧. វារណត្ថេរគាថាវណ្ណនា

យោធ កោចិ មនុស្សេសូតិ អាយស្មតោ វារណត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ បុញ្ញានិ ករោន្តោ ឥតោ ទ្វានវុតេ កប្បេ តិស្សស្ស ភគវតោ ឧប្បត្តិតោ បុរេតរមេវ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា ព្រាហ្មណានំ វិជ្ជាសិប្បេសុ បារគូ ហុត្វា ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា ចតុបណ្ណាសសហស្សានំ អន្តេវាសិកានំ មន្តេ វាចេន្តោ វសតិ. តេន ច សមយេន តិស្សស្ស ភគវតោ ពោធិសត្តភូតស្ស តុសិតា កាយា ចវិត្វា ចរិមភវេ មាតុកុច្ឆិំ ឱក្កមនេន មហាបថវិកម្បោ អហោសិ. តំ ទិស្វា មហាជនោ ភីតោ សំវិគ្គោ នំ ឥសិំ ឧបសង្កមិត្វា បថវិកម្បនការណំ បុច្ឆិ. សោ ‘‘មហាពោធិសត្តោ មាតុកុច្ឆិំ ឱក្កមិ, តេនាយំ បថវិកម្បោ, តស្មា មា ភាយថា’’តិ ពុទ្ធុប្បាទស្ស បុព្ពនិមិត្តភាវំ កថេត្វា សមស្សាសេសិ, ពុទ្ធារម្មណញ្ច បីតិំ បដិវេទេសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ កោសលរដ្ឋេ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា វារណោតិ លទ្ធនាមោ វយប្បត្តោ អញ្ញតរស្ស អារញ្ញកស្ស ថេរស្ស សន្តិកេ ធម្មំ សុត្វា លទ្ធប្បសាទោ បព្ពជិត្វា សមណធម្មំ ករោតិ. សោ ឯកទិវសំ ពុទ្ធុបដ្ឋានំ គច្ឆន្តោ អន្តរាមគ្គេ អហិនកុលេ អញ្ញមញ្ញំ កលហំ កត្វា កាលង្កតេ ទិស្វា ‘‘ឥមេ សត្តា អញ្ញមញ្ញវិរោធេន ជីវិតក្ខយំ បត្តា’’តិ សំវិគ្គមានសោ ហុត្វា ភគវតោ សន្តិកំ គតោ, តស្ស ភគវា ចិត្តាចារំ ញត្វា តទនុរូបមេវ ឱវាទំ ទេន្តោ –

២៣៧. ‘‘យោធ កោចិ មនុស្សេសុ, បរបាណានិ ហិំសតិ;

អស្មា លោកា បរម្ហា ច, ឧភយា ធំសតេ នរោ.

២៣៨. ‘‘យោ ច មេត្តេន ចិត្តេន, សព្ពបាណានុកម្បតិ;

ពហុញ្ហិ សោ បសវតិ, បុញ្ញំ តាទិសកោ នរោ.

២៣៩. ‘‘សុភាសិតស្ស សិក្ខេថ, សមណូបាសនស្ស ច;

ឯកាសនស្ស ច រហោ, ចិត្តវូបសមស្សា ចា’’តិ. – តិស្សោ គាថា អភាសិ;

តត្ថ យោធ កោចិ មនុស្សេសូតិ ឥធ មនុស្សេសុ យោ កោចិ ខត្តិយោ វា ព្រាហ្មណោ វា វេស្សោ វា សុទ្ទោ វា គហដ្ឋោ វា បព្ពជិតោ វា. មនុស្សគ្គហណញ្ចេត្ថ ឧក្កដ្ឋសត្តនិទស្សនន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. បរបាណានិ ហិំសតីតិ បរសត្តេ មារេតិ វិពាធតិ ច. អស្មា លោកាតិ ឥធ លោកតោ. បរម្ហាតិ បរលោកតោ. ឧភយា ធំសតេតិ ឧភយតោ ធំសតិ, ឧភយលោកបរិយាបន្នហិតសុខតោ បរិហាយតីតិ អត្ថោ. នរោតិ សត្តោ.

ឯវំ បរបីឡាលក្ខណំ បាបធម្មំ ទស្សេត្វា ឥទានិ បរបីឡានិវត្តិលក្ខណំ កុសលំ ធម្មំ ទស្សេន្តោ ‘‘យោ ច មេត្តេនា’’តិអាទិនា ទុតិយំ គាថមាហ. តត្ថ មេត្តេន ចិត្តេនាតិ មេត្តាសម្បយុត្តេន ចិត្តេន អប្បនាបត្តេន ឥតរីតរេន វា. សព្ពបាណានុកម្បតីតិ សព្ពេ បាណេ អត្តនោ ឱរសបុត្តេ វិយ មេត្តាយតិ. ពហុញ្ហិ សោ បសវតិ, បុញ្ញំ តាទិសកោ នរោតិ សោ តថារូបោ មេត្តាវិហារី បុគ្គលោ ពហុំ មហន្តំ អនប្បកំ កុសលំ បសវតិ បដិលភតិ អធិគច្ឆតិ.

ឥទានិ តំ សសម្ភារេ សមថវិបស្សនាធម្មេ និយោជេន្តោ ‘‘សុភាសិតស្សា’’តិអាទិនា តតិយំ គាថមាហ. តត្ថ សុភាសិតស្ស សិក្ខេថាតិ អប្បិច្ឆកថាទិភេទំ សុភាសិតំ បរិយត្តិធម្មំ សវនធារណបរិបុច្ឆាទិវសេន សិក្ខេយ្យ. សមណូបាសនស្ស ចាតិ សមិតបាបានំ សមណានំ កល្យាណមិត្តានំ ឧបាសកានំ កាលេន កាលំ ឧបសង្កមិត្វា បយិរុបាសនញ្ចេវ បដិបត្តិយា តេសំ សមីបចរិយញ្ច សិក្ខេយ្យ. ឯកាសនស្ស ច រហោ ចិត្តវូបសមស្ស ចាតិ ឯកស្ស អសហាយស្ស កាយវិវេកំ អនុព្រូហន្តស្ស រហោ កម្មដ្ឋានានុយោគវសេន អាសនំ និសជ្ជំ សិក្ខេយ្យ. ឯវំ កម្មដ្ឋានំ អនុយុញ្ជន្តោ ភាវនញ្ច មត្ថកំ បាបេន្តោ សមុច្ឆេទវសេន កិលេសានំ ចិត្តស្ស វូបសមញ្ច សិក្ខេយ្យ. យាហិ អធិសីលសិក្ខាទីហិ កិលេសា អច្ចន្តមេវ វូបសន្តា បហីនា ហោន្តិ, តា មគ្គផលសិក្ខា សិក្ខន្តស្ស អច្ចន្តមេវ ចិត្តំ វូបសន្តំ នាម ហោតីតិ. គាថាបរិយោសានេ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៤៧.៥៩-៧២) –

‘‘អជ្ឈោគាហេត្វា ហិមវំ, មន្តេ វាចេមហំ តទា;

ចតុបញ្ញាសសហស្សានិ, សិស្សា មយ្ហំ ឧបដ្ឋហុំ.

‘‘អធិតា វេទគូ សព្ពេ, ឆឡង្គេ បារមិំ គតា;

សកវិជ្ជាហុបត្ថទ្ធា, ហិមវន្តេ វសន្តិ តេ.

‘‘ចវិត្វា តុសិតា កាយា, ទេវបុត្តោ មហាយសោ;

ឧប្បជ្ជិ មាតុកុច្ឆិស្មិំ, សម្បជានោ បតិស្សតោ.

‘‘សម្ពុទ្ធេ ឧបបជ្ជន្តេ, ទសសហស្សិ កម្បថ;

អន្ធា ចក្ខុំ អលភិំសុ, ឧប្បជ្ជន្តម្ហិ នាយកេ.

‘‘សព្ពាការំ បកម្បិត្ថ, កេវលា វសុធា អយំ;

និគ្ឃោសសទ្ទំ សុត្វាន, ឧព្ពិជ្ជិំសុ មហាជនា.

‘‘សព្ពេ ជនា សមាគម្ម, អាគច្ឆុំ មម សន្តិកំ;

វសុធាយំ បកម្បិត្ថ, កិំ វិបាកោ ភវិស្សតិ.

‘‘អវចាសិំ តទា តេសំ, មា ភេថ នត្ថិ វោ ភយំ;

វិសដ្ឋា ហោថ សព្ពេបិ, ឧប្បាទោយំ សុវត្ថិកោ.

‘‘អដ្ឋហេតូហិ សម្ផុស្ស, វសុធាយំ បកម្បតិ;

តថា និមិត្តា ទិស្សន្តិ, ឱភាសោ វិបុលោ មហា.

‘‘អសំសយំ ពុទ្ធសេដ្ឋោ, ឧប្បជ្ជិស្សតិ ចក្ខុមា;

សញ្ញាបេត្វាន ជនតំ, បញ្ចសីលេ កថេសហំ.

‘‘សុត្វាន បញ្ចសីលានិ, ពុទ្ធុប្បាទញ្ច ទុល្លភំ;

ឧព្ពេគជាតា សុមនា, តុដ្ឋហដ្ឋា អហំសុ តេ.

‘‘ទ្វេនវុតេ ឥតោ កប្បេ, យំ និមិត្តំ វិយាករិំ;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ព្យាករណស្សិទំ ផលំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

វារណត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.