៥. មាតង្គបុត្តត្ថេរគាថាវណ្ណនា

អតិសីតន្តិ អាយស្មតោ មាតង្គបុត្តត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយំ កិរ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ ហិមវន្តសមីបេ មហតោ ជាតស្សរស្ស ហេដ្ឋា មហតិ នាគភវនេ មហានុភាវោ នាគរាជា ហុត្វា និព្ពត្តោ ឯកទិវសំ នាគភវនតោ និក្ខមិត្វា វិចរន្តោ សត្ថារំ អាកាសេន គច្ឆន្តំ ទិស្វា បសន្នមានសោ អត្តនោ សីសមណិនា បូជំ អកាសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ កោសលរដ្ឋេ មាតង្គស្ស នាម កុដុម្ពិកស្ស បុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តោ មាតង្គបុត្តោត្វេវ បញ្ញាយិត្ថ. សោ វិញ្ញុតំ បត្តោ អលសជាតិកោ ហុត្វា កិញ្ចិ កម្មំ អករោន្តោ ញាតកេហិ អញ្ញេហិ ច គរហិតោ ‘‘សុខជីវិនោ ឥមេ សមណា សក្យបុត្តិយា’’តិ សុខជីវិតំ អាកង្ខន្តោ ភិក្ខូហិ កតបរិចយោ ហុត្វា សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា ធម្មំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា អញ្ញេ ភិក្ខូ ឥទ្ធិមន្តេ ទិស្វា ឥទ្ធិពលំ បត្ថេត្វា សត្ថុ សន្តិកេ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា ភាវនំ អនុយុញ្ជន្តោ ឆឡភិញ្ញោ អហោសិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៤៨.៨-២៩) –

‘‘បទុមុត្តរោ នាម ជិនោ, សព្ពធម្មាន បារគូ;

វិវេកកាមោ សម្ពុទ្ធោ, គច្ឆតេ អនិលញ្ជសេ.

‘‘អវិទូរេ ហិមវន្តស្ស, មហាជាតស្សរោ អហុ;

តត្ថ មេ ភវនំ អាសិ, បុញ្ញកម្មេន សំយុតំ.

‘‘ភវនា អភិនិក្ខម្ម, អទ្ទសំ លោកនាយកំ;

ឥន្ទីវរំវ ជលិតំ, អាទិត្តំវ ហុតាសនំ.

‘‘វិចិនំ នទ្ទសំ បុប្ផំ, បូជយិស្សន្តិ នាយកំ;

សកំ ចិត្តំ បសាទេត្វា, អវន្ទិំ សត្ថុនោ អហំ.

‘‘មម សីសេ មណិំ គយ្ហ, បូជយិំ លោកនាយកំ;

ឥមាយ មណិបូជាយ, វិបាកោ ហោតុ ភទ្ទកោ.

‘‘បទុមុត្តរោ លោកវិទូ, អាហុតីនំ បដិគ្គហោ;

អន្តលិក្ខេ ឋិតោ សត្ថា, ឥមំ គាថំ អភាសថ.

‘‘សោ តេ ឥជ្ឈតុ សង្កប្បោ, លភស្សុ វិបុលំ សុខំ;

ឥមាយ មណិបូជាយ, អនុភោហិ មហាយសំ.

‘‘ឥទំ វត្វាន ភគវា, ជលជុត្តមនាមកោ;

អគមាសិ ពុទ្ធសេដ្ឋោ, យត្ថ ចិត្តំ បណីហិតំ.

‘‘សដ្ឋិកប្បានិ ទេវិន្ទោ, ទេវរជ្ជមការយិំ;

អនេកសតក្ខត្តុញ្ច, ចក្កវត្តី អហោសហំ.

‘‘បុព្ពកម្មំ សរន្តស្ស, ទេវភូតស្ស មេ សតោ;

មណិ និព្ពត្តតេ មយ្ហំ, អាលោកករណោ មមំ.

‘‘ឆឡសីតិសហស្សានិ, នារិយោ មេ បរិគ្គហា;

វិចិត្តវត្ថាភរណា, អាមុក្កមណិកុណ្ឌលា.

‘‘អឡារបម្ហា ហសុលា, សុសញ្ញា តនុមជ្ឈិមា;

បរិវារេន្តិ មំ និច្ចំ, មណិបូជាយិទំ ផលំ.

‘‘សោណ្ណមយា មណិមយា, លោហិតង្កមយា តថា;

ភណ្ឌា មេ សុកតា ហោន្តិ, យទិច្ឆសិ បិឡន្ធនា.

‘‘កូដាគារា គហា រម្មា, សយនញ្ច មហារហំ;

មម សង្កប្បមញ្ញាយ, និព្ពត្តន្តិ យទិច្ឆកំ.

‘‘លាភា តេសំ សុលទ្ធញ្ច, យេ លភន្តិ ឧបស្សុតិំ;

បុញ្ញក្ខេត្តំ មនុស្សានំ, ឱសធំ សព្ពបាណិនំ.

‘‘មយ្ហម្បិ សុកតំ កម្មំ, យោហំ អទក្ខិ នាយកំ;

វិនិបាតា បមុត្តោម្ហិ, បត្តោម្ហិ អចលំ បទំ.

‘‘យំ យំ យោនូបបជ្ជាមិ, ទេវត្តំ អថ មានុសំ;

ទិវសញ្ចេវ រត្តិញ្ច, អាលោកោ ហោតិ មេ សទា.

‘‘តាយេវ មណិបូជាយ, អនុភោត្វាន សម្បទា;

ញាណាលោកោ មយា ទិដ្ឋោ, បត្តោម្ហិ អចលំ បទំ.

‘‘សតសហស្សិតោ កប្បេ, យំ មណិំ អភិបូជយិំ;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, មណិបូជាយិទំ ផលំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

ឆឡភិញ្ញោ បន ហុត្វា បុគ្គលាធិដ្ឋានវសេន កោសជ្ជំ គរហន្តោ អត្តនោ ច វីរិយារម្ភំ កិត្តេន្តោ –

២៣១. ‘‘អតិសីតំ អតិឧណ្ហំ, អតិសាយមិទំ អហុ;

ឥតិ វិស្សដ្ឋកម្មន្តេ, ខណា អច្ចេន្តិ មាណវេ.

២៣២. ‘‘យោ ច សីតញ្ច ឧណ្ហញ្ច, តិណា ភិយ្យោ ន មញ្ញតិ;

ករំ បុរិសកិច្ចានិ, សោ សុខា ន វិហាយតិ.

២៣៣. ‘‘ទព្ពំ កុសំ បោដកិលំ, ឧសីរំ មុញ្ជបព្ពជំ;

ឧរសា បនុទិស្សាមិ, វិវេកមនុព្រូហយ’’ន្តិ. – គាថាត្តយមាហ;

តត្ថ អតិសីតន្តិ ហិមបាតវទ្ទលាទិនា អតិវិយ សីតំ, ឥទំ អហូតិ អានេត្វា សម្ពន្ធោ. អតិឧណ្ហន្តិ ធម្មបរិតាបាទិនា អតិវិយ ឧណ្ហំ, ឧភយេនបិ ឧតុវសេន កោសជ្ជវត្ថុមាហ. អតិសាយន្តិ ទិវសស្ស បរិណតិយា អតិសាយំ, សាយគ្គហណេនេវ ចេត្ថ បាតោបិ សង្គយ្ហតិ, តទុភយេន កាលវសេន កោសជ្ជវត្ថុមាហ. ឥតីតិ ឥមិនា បការេន. ឯតេន ‘‘ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនា កម្មំ កត្តព្ពំ ហោតី’’តិអាទិនា (អ. និ. ៨.៨០; ទី. និ. ៣.៣៣៤) វុត្តំ កោសជ្ជវត្ថុំ សង្គណ្ហាតិ. វិស្សដ្ឋកម្មន្តេតិ បរិច្ចត្តយោគកម្មន្តេ. ខណាតិ ពុទ្ធុប្បាទាទយោ ព្រហ្មចរិយវាសស្ស ឱកាសា. អច្ចេន្តីតិ អតិក្កមន្តិ. មាណវេតិ សត្តេ. តិណា ភិយ្យោ ន មញ្ញតីតិ តិណតោ ឧបរិ ន មញ្ញតិ, តិណំ វិយ មញ្ញតិ, សីតុណ្ហានិ អភិភវិត្វា អត្តនា កត្តព្ពំ ករោតិ. ករន្តិ ករោន្តោ. បុរិសកិច្ចានីតិ វីរបុរិសេន កត្តព្ពានិ អត្តហិតបរហិតានិ. សុខាតិ សុខតោ, និព្ពានសុខតោតិ អធិប្បាយោ. តតិយគាថាយ អត្ថោ ហេដ្ឋា វុត្តោយេវ.

មាតង្គបុត្តត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.