២. បច្ចយត្ថេរគាថាវណ្ណនា

បញ្ចាហាហំ បព្ពជិតោតិ អាយស្មតោ បច្ចយត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ ឥតោ ឯកនវុតេ កប្បេ វិបស្សិស្ស ភគវតោ កាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ ឯកទិវសំ សត្ថារំ វិនតាយ នាម នទិយា តីរេ គច្ឆន្តំ ទិស្វា បសន្នមានសោ មនុញ្ញទស្សនានិ មហន្តានិ ឧទុម្ពរផលានិ ឱចិនិត្វា ឧបនាមេសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន សុគតីសុយេវ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ភទ្ទកប្បេ កស្សបេ ភគវតិ លោកេ ឧប្បជ្ជិត្វា បវត្តវរធម្មចក្កេ វេនេយ្យជនានុគ្គហំ ករោន្តេ តស្ស សាសនេ បព្ពជិត្វា វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា ភាវនមនុយុញ្ជន្តោ ឯកទិវសំ សំសារទុក្ខំ ចិន្តេត្វា

អតិវិយ សញ្ជាតសំវេគោ វិហារេ និសិន្នោ ‘‘អរហត្តំ អប្បត្វា ឥតោ ន និក្ខមិស្សាមី’’តិ ចិត្តំ អធិដ្ឋាយ វាយមន្តោ ញាណស្ស អបរិបក្កត្តា វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេតុំ នាសក្ខិ. សោ កាលង្កត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ រោហិតនគរេ ខត្តិយកុលេ និព្ពត្តិត្វា បច្ចយោតិ លទ្ធនាមោ វយប្បត្តោ បិតុ អច្ចយេន រជ្ជេ បតិដ្ឋិតោ ឯកទិវសំ មហារាជពលិំ កាតុំ អារភិ. តត្ថ មហាជនោ សន្និបតិ. តស្មិំ សមាគមេ តស្ស បសាទញ្ជននត្ថំ សត្ថា មហាជនស្ស បេក្ខន្តស្សេវ អាកាសេ វេស្សវណេន និម្មិតេ រតនមយកូដាគារេ រតនមយសីហាសនេ និសីទិត្វា ធម្មំ ទេសេសិ. មហតោ ជនកាយស្ស ធម្មាភិសមយោ អហោសិ. តំ ធម្មំ សុត្វា បច្ចយរាជាបិ រជ្ជំ បហាយ បុរិមហេតុសញ្ចោទិតោ បព្ពជិ. សោ យថា កស្សបស្ស ភគវតោ កាលេ បដិញ្ញំ អកាសិ, ឯវំ បដិញ្ញំ កត្វា វិហារំ បវិសិត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេន្តោ ញាណស្ស បរិបាកំ គតត្តា តាវទេវ អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.៣៩.១៥-២០) –

‘‘វិនតានទិយា តីរេ, វិហាសិ បុរិសុត្តមោ;

អទ្ទសំ វិរជំ ពុទ្ធំ, ឯកគ្គំ សុសមាហិតំ.

‘‘តស្មិំ បសន្នមានសោ, កិលេសមលធោវនេ;

ឧទុម្ពរផលំ គយ្ហ, ពុទ្ធសេដ្ឋស្សទាសហំ.

‘‘ឯកនវុតិតោ កប្បេ, យំ ផលមទទិំ តទា;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ផលទានស្សិទំ ផលំ.

‘‘ឥមម្ហិ ភទ្ទកេ កប្បេ, សំវិគ្គមានមានសោ;

កស្សបស្ស ភគវតោ, សាសនេ បព្ពជិំ អហំ.

‘‘តថា បព្ពជិតោ សន្តោ, ភាវនំ អនុយុញ្ជិសំ;

ន វិហារា និក្ខមិស្សំ, ឥតិ កត្វាន មានសំ.

‘‘ឧត្តមត្ថំ អសម្បត្តោ, ន ច បត្តោម្ហិ តាវទេ;

ឥទានិ បន ញាណស្ស, បរិបាកេន និព្ពុតោ;

បត្តោម្ហិ អចលំ ឋានំ, ផុសិត្វា អច្ចុតំ បទំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា អត្តនោ បដិបត្តិកិត្តនមុខេន អញ្ញំ ព្យាករោន្តោ –

២២២. ‘‘បញ្ចាហាហំ បព្ពជិតោ, សេខោ អប្បត្តមានសោ;

វិហារំ មេ បវិដ្ឋស្ស, ចេតសោ បណិធី អហុ.

២២៣. ‘‘នាសិស្សំ ន បិវិស្សាមិ, វិហារតោ ន និក្ខមេ;

នបិ បស្សំ និបាតេស្សំ, តណ្ហាសល្លេ អនូហតេ.

២២៤. ‘‘តស្ស មេវំ វិហរតោ, បស្ស វីរិយបរក្កមំ;

តិស្សោ វិជ្ជា អនុប្បត្តា, កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ. –

ឥមា តិស្សោ គាថា អភាសិ.

តត្ថ បញ្ចាហាហំ បព្ពជិតោតិ បញ្ចាហោ អហំ, បព្ពជិតោ ហុត្វា បញ្ចាហោ, បព្ពជិតទិវសតោ បញ្ចមោ អហោ និដ្ឋិតោតិ អត្ថោ. សេខោ អប្បត្តមានសោតិ អធិសីលសិក្ខាទីនំ សិក្ខនតោ សេខោ. អនវសេសតោ មានំ សិយតិ សមុច្ឆិន្ទតីតិ មានសោ, អគ្គមគ្គោ, តំនិព្ពត្តិតោ មានសតោ អាគតំ មានសំ, អរហត្តំ, តំ, សោ វា អប្បត្តោ ឯតេនាតិ អប្បត្តមានសោ. វិហារំ មេ បវិដ្ឋស្ស, ចេតសោ បណិធី អហូតិ ឯវំ សេខស្ស មេ វសនកវិហារំ ឱវរកំ បវិដ្ឋស្ស សតោ ឯវរូបោ ឥទានិ វុច្ចមានាការោ ចេតោបណិធិ អហោសិ, ឯវំ មយា ចិត្តំ បណិហិតន្តិ អត្ថោ.

នាសិស្សន្តិអាទិនា ចិត្តបណិធិំ ទស្សេតិ. តត្ថ នាសិស្សន្តិ យំកិញ្ចិ ភោជនំ ន ភុញ្ជិស្សំ ន ភុញ្ជិស្សាមិ តណ្ហាសល្លេ មម ហទយគតេ អនូហតេ អនុទ្ធតេតិ ឯវំ សព្ពបទេសុ យោជេតព្ពំ. ន បិវិស្សាមីតិ យំកិញ្ចិ បាតព្ពំ ន បិវិស្សាមិ. វិហារតោ ន និក្ខមេតិ ឥមស្មា ឥទានិ មយា និសិន្នគព្ភតោ ន និក្ខមេយ្យំ. នបិ បស្សំ និបាតេស្សន្តិ មម សរីរស្ស ទ្វីសុ បស្សេសុ ឯកម្បិ បស្សំ កាយកិលមថវិនោទនត្ថំ ន និបាតេស្សំ, ឯកបស្សេនបិ ន និបជ្ជិស្សាមីតិ អត្ថោ.

តស្ស មេវំ វិហរតោតិ តស្ស មេ ឯវំ ចិត្តំ បណិធាយ ទឡ្ហវីរិយាធិដ្ឋានំ កត្វា វិបស្សនានុយោគវសេន វិហរតោ. បស្ស វីរិយបរក្កមន្តិ វិធិនា ឦរយិតព្ពតោ ‘‘វីរិយំ’’ បរំ ឋានំ អក្កមនតោ ‘‘បរក្កមោ’’តិ ច លទ្ធនាមំ ឧស្សោឡ្ហីភូតំ វាយាមំ បស្ស ជានាហិ. យស្ស បនានុភាវេន មយា តិស្សោ វិជ្ជា អនុប្បត្តា, កតំ ពុទ្ធស្ស សាសនន្តិ វុត្តត្ថមេវ.

បច្ចយត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.