៣. ពាកុលត្ថេរគាថាវណ្ណនា

យោ បុព្ពេ ករណីយានីតិ អាយស្មតោ ពាកុលត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ កិរ អតីតេ ឥតោ កប្បសតសហស្សាធិកស្ស អសង្ខ្យេយ្យស្ស មត្ថកេ អនោមទស្សិស្ស ភគវតោ ឧប្បត្តិតោ បុរេតរមេវ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ តយោ វេទេ ឧគ្គហេត្វា តត្ថ សារំ អបស្សន្តោ ‘‘សម្បរាយិកត្ថំ គវេសិស្សាមី’’តិ ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា បព្ពតបាទេ វិហរន្តោ បញ្ចាភិញ្ញាអដ្ឋសមាបត្តិលាភី ហុត្វា វិហរន្តោ ពុទ្ធុប្បាទំ សុត្វា សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា ធម្មំ សុត្វា សរណេសុ បតិដ្ឋិតោ សត្ថុ ឧទរាពាធេ ឧប្បន្នេ អរញ្ញតោ ភេសជ្ជានិ អាហរិត្វា តំ វូបសមេត្វា តត្ថ បុញ្ញំ អារោគ្យត្ថាយ បរិណាមេត្វា តតោ ចុតោ ព្រហ្មលោកេ និព្ពត្តិត្វា ឯកំ អសង្ខ្យេយ្យំ ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ បទុមុត្តរពុទ្ធកាលេ ហំសវតីនគរេ កុលគេហេ និព្ពត្តោ សត្ថារំ ឯកំ ភិក្ខុំ អប្បាពាធានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា សយំ តំ ឋានន្តរំ អាកង្ខន្តោ បណិធានំ កត្វា យាវជីវំ កុសលំ ឧបចិនិត្វា សុគតីសុយេវ សំសរន្តោ វិបស្សិស្ស ភគវតោ និព្ពត្តិតោ បុរេតរមេវ ពន្ធុមតីនគរេ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តោ បុរិមនយេនេវ ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា ឈានាភិញ្ញាលាភី ហុត្វា បព្ពតបាទេ វសន្តោ ពុទ្ធុប្បាទំ សុត្វា សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា ធម្មំ សុត្វា សរណេសុ បតិដ្ឋិតោ ភិក្ខូនំ តិណបុប្ផករោគេ ឧប្បន្នេ តំ វូបសមេត្វា តត្ថ យាវតាយុកំ ឋត្វា តតោ ចុតោ ព្រហ្មលោកេ និព្ពត្តិត្វា ឯកនវុតិកប្បេ ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ កស្សបស្ស ភគវតោ កាលេ ពារាណសិយំ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា ឃរាវាសំ វសន្តោ ឯកំ ជិណ្ណំ វិនស្សមានំ មហាវិហារំ ទិស្វា តត្ថ ឧបោសថាគារាទិកំ សព្ពំ អាវសថំ ការេត្វា តត្ថ ភិក្ខុសង្ឃស្ស សព្ពំ ភេសជ្ជំ បដិយាទេត្វា យាវជីវំ កុសលំ កត្វា ឯកំ ពុទ្ធន្តរំ ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ អម្ហាកំ ភគវតោ ឧប្បត្តិតោ បុរេតរមេវ កោសម្ពិយំ សេដ្ឋិគេហេ និព្ពត្តិ. សោ អរោគភាវាយ មហាយមុនាយ ន្ហាបិយមានោ ធាតិយា ហត្ថតោ មច្ឆេន គិលិតោ មច្ឆេ កេវដ្ដហត្ថគតេ ពារាណសិសេដ្ឋិភរិយាយ វិក្កិណិត្វា គហិតេ ផាលិយមានេបិ បុញ្ញពលេន អរោគោយេវ ហុត្វា តាយ បុត្តោតិ គហេត្វា បោសិយមានោ តំ បវត្តិំ សុត្វា ជនកេហិ មាតាបិតូហិ ‘‘អយំ អម្ហាកំ បុត្តោ, ទេថ នោ បុត្ត’’ន្តិ អនុយោគេ កតេ រញ្ញា ‘‘ឧភយេសម្បិ សាធារណោ ហោតូ’’តិ ទ្វិន្នំ កុលានំ ទាយាទភាវេន វិនិច្ឆយំ កត្វា ឋបិតត្តា ពាកុលោតិ លទ្ធនាមោ វយប្បត្តោ ហុត្វា មហតិំ សម្បត្តិំ អនុភវន្តោ អាសីតិកោ ហុត្វា សត្ថុ សន្តិកេ ធម្មំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា សត្តាហមេវ បុថុជ្ជនោ អហោសិ, អដ្ឋមេ អរុណេ សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.៤០.៣៨៦-៤១១) –

‘‘ហិមវន្តស្សាវិទូរេ, សោភិតោ នាម បព្ពតោ;

អស្សមោ សុកតោ មយ្ហំ, សកសិស្សេហិ មាបិតោ.

‘‘មណ្ឌបា ច ពហូ តត្ថ, បុប្ផិតា សិន្ធុវារកា;

កបិត្ថា ច ពហូ តត្ថ, បុប្ផិតា ជីវជីវកា.

‘‘និគ្គុណ្ឌិយោ ពហូ តត្ថ, ពទរាមលកានិ ច;

ផារុសកា អលាពូ ច, បុណ្ឌរីកា ច បុប្ផិតា.

‘‘អាឡកា ពេលុវា តត្ថ, កទលី មាតុលុង្គកា;

មហានាមា ពហូ តត្ថ, អជ្ជុនា ច បិយង្គុកា.

‘‘កោសម្ពា សឡលា និម្ពា, និគ្រោធា ច កបិត្ថនា;

ឯទិសោ អស្សមោ មយ្ហំ, សសិស្សោហំ តហិំ វសិំ.

‘‘អនោមទស្សី ភគវា, សយម្ភូ លោកនាយកោ;

គវេសំ បដិសល្លានំ, មមស្សមមុបាគមិ.

‘‘ឧបេតម្ហិ មហាវីរេ, អនោមទស្សិមហាយសេ;

ខណេន លោកនាថស្ស, វាតាពាធោ សមុដ្ឋហិ.

‘‘វិចរន្តោ អរញ្ញម្ហិ, អទ្ទសំ លោកនាយកំ;

ឧបគន្ត្វាន សម្ពុទ្ធំ, ចក្ខុមន្តំ មហាយសំ.

‘‘ឥរិយញ្ចាបិ ទិស្វាន, ឧបលក្ខេសហំ តទា;

អសំសយញ្ហិ ពុទ្ធស្ស, ព្យាធិ នោ ឧទបជ្ជថ.

‘‘ខិប្បំ អស្សមមាគញ្ឆិំ, មម សិស្សាន សន្តិកេ;

ភេសជ្ជំ កត្តុកាមោហំ, សិស្សេ អាមន្តយិំ តទា.

‘‘បដិស្សុណិត្វាន មេ វាក្យំ, សិស្សា សព្ពេ សគារវា;

ឯកជ្ឈំ សន្និបតិំសុ, សត្ថុគារវតា មម.

‘‘ខិប្បំ បព្ពតមារុយ្ហ, សព្ពោសធមហាសហំ;

បានីយយោគំ កត្វាន, ពុទ្ធសេដ្ឋស្សទាសហំ.

‘‘បរិភុត្តេ មហាវីរេ, សព្ពញ្ញុលោកនាយកេ;

ខិប្បំ វាតោ វូបសមិ, សុគតស្ស មហេសិនោ.

‘‘បស្សទ្ធំ ទរថំ ទិស្វា, អនោមទស្សី មហាយសោ;

សកាសនេ និសីទិត្វា, ឥមា គាថា អភាសថ.

‘‘យោ មេ បាទាសិ ភេសជ្ជំ, ព្យាធិញ្ច សមយី មម;

តមហំ កិត្តយិស្សាមិ, សុណាថ មម ភាសតោ.

‘‘កប្បសតសហស្សានិ, ទេវលោកេ រមិស្សតិ;

វាទិតេ តូរិយេ តត្ថ, មោទិស្សតិ សទា អយំ.

‘‘មនុស្សលោកមាគន្ត្វា, សុក្កមូលេន ចោទិតោ;

សហស្សក្ខត្តុំ រាជា ច, ចក្កវត្តី ភវិស្សតិ.

‘‘បញ្ចបញ្ញាសកប្បម្ហិ, អនោមោ នាម ខត្តិយោ;

ចាតុរន្តោ វិជិតាវី, ជម្ពុមណ្ឌស្ស ឥស្សរោ.

‘‘សត្តរតនសម្បន្នោ, ចក្កវត្តី មហព្ពលោ;

តាវតិំសេបិ ខោភេត្វា, ឥស្សរំ ការយិស្សតិ.

‘‘ទេវភូតោ មនុស្សោ វា, អប្បាពាធោ ភវិស្សតិ;

បរិគ្គហំ វិវជ្ជេត្វា, ព្យាធិំ លោកេ តរិស្សតិ.

‘‘អបរិមេយ្យេ ឥតោ កប្បេ, ឱក្កាកកុលសម្ភវោ;

គោតមោ នាម គោត្តេន, សត្ថា លោកេ ភវិស្សតិ.

‘‘តស្ស ធម្មេសុ ទាយាទោ, ឱរសោ ធម្មនិម្មិតោ;

សព្ពាសវេ បរិញ្ញាយ, និព្ពាយិស្សតិនាសវោ.

‘‘កិលេសេ ឈាបយិត្វាន, តណ្ហាសោតំ តរិស្សតិ;

ពាកុលោ នាម នាមេន, ហេស្សតិ សត្ថុ សាវកោ.

‘‘ឥទំ សព្ពំ អភិញ្ញាយ, គោតមោ សក្យបុង្គវោ;

ភិក្ខុសង្ឃេ និសីទិត្វា, ឯតទគ្គេ ឋបេស្សតិ.

‘‘អនោមទស្សី ភគវា, សយម្ភូ លោកនាយកោ;

វិវេកានុវិលោកេន្តោ, មមស្សមមុបាគមិ.

‘‘ឧបាគតំ មហាវីរំ, សព្ពញ្ញុំ លោកនាយកំ;

សព្ពោសធេន តប្បេសិំ, បសន្នោ សេហិ បាណិភិ.

‘‘តស្ស មេ សុកតំ កម្មំ, សុខេត្តេ ពីជសម្បទា;

ខេបេតុំ នេវ សក្កោមិ, តទា ហិ សុកតំ មម.

‘‘លាភា មម សុលទ្ធំ មេ, យោហំ អទ្ទក្ខិ នាយកំ;

តេន កម្មាវសេសេន, បត្តោម្ហិ អចលំ បទំ.

‘‘សព្ពមេតំ អភិញ្ញាយ, គោតមោ សក្យបុង្គវោ;

ភិក្ខុសង្ឃេ និសីទិត្វា, ឯតទគ្គេ ឋបេសិ មំ.

‘‘អបរិមេយ្យេ ឥតោ កប្បេ, យំ កម្មមករិំ តទា;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ភេសជ្ជស្ស ឥទំ ផលំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា ឯកទិវសំ សត្ថារា អត្តនោ សាវកេ បដិបាដិយា ឋានន្តរេ ឋបេន្តេន អប្បាពាធានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបិតោ សោ បរិនិព្ពានសមយេ សង្ឃមជ្ឈេ ភិក្ខូនំ ឱវាទមុខេន អញ្ញំ ព្យាករោន្តោ –

២២៥. ‘‘យោ បុព្ពេ ករណីយានិ, បច្ឆា សោ កាតុមិច្ឆតិ;

សុខា សោ ធំសតេ ឋានា, បច្ឆា ច មនុតប្បតិ.

២២៦. ‘‘យញ្ហិ កយិរា តញ្ហិ វទេ, យំ ន កយិរា ន តំ វទេ;

អករោន្តំ ភាសមានំ, បរិជានន្តិ បណ្ឌិតា.

២២៧. ‘‘សុសុខំ វត និព្ពានំ, សម្មាសម្ពុទ្ធទេសិតំ;

អសោកំ វិរជំ ខេមំ, យត្ថ ទុក្ខំ និរុជ្ឈតី’’តិ. – គាថាត្តយមភាសិ;

តត្ថ យោ បុព្ពេ ករណីយានិ, បច្ឆា សោ កាតុមិច្ឆតីតិ យោ បុគ្គលោ បុព្ពេ បុរេតរំ ជរារោគាទីហិ អនភិភូតកាលេយេវ កាតព្ពានិ អត្តនោ ហិតសុខាវហានិ កម្មានិ បមាទវសេន អកត្វា បច្ឆា សោ កាតព្ពកាលំ អតិក្កមិត្វា កាតុំ ឥច្ឆតិ. សោតិ ច និបាតមត្តំ. តទា បន ជរារោគាទីហិ អភិភូតត្តា កាតុំ ន សក្កោតិ, អសក្កោន្តោ ច សុខា សោ ធំសតេ ឋានា, បច្ឆា ច មនុតប្បតីតិ សោ បុគ្គលោ សុខា ឋានា សគ្គតោ និព្ពានតោ ច តទុបាយស្ស អនុប្បាទិតត្តា បរិហាយន្តោ ‘‘អកតំ មេ កល្យាណ’’ន្តិអាទិនា (ម. និ. ៣.២៤៨; នេត្តិ. ១២០) បច្ឆា ច អនុតប្បតិ វិប្បដិសារំ អាបជ្ជតិ. ម-ការោ បទសន្ធិករោ. អហំ បន ករណីយំ កត្វា ឯវ តុម្ហេ ឯវំ វទាមីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘យញ្ហិ កយិរា’’តិ ទុតិយំ គាថមាហ.

តត្ថ បរិជានន្តីតិ ‘‘ឯត្តកោ អយ’’ន្តិ បរិច្ឆិជ្ជ ជានន្តិ ន ពហុំ មញ្ញន្តីតិ អត្ថោ. សម្មាបដិបត្តិវសេន ហិ យថាវាទី តថាការី ឯវ សោភតិ, ន តតោ អញ្ញថា. ករណីយបរិយាយេន សាធារណតោ វុត្តមត្ថំ ឥទានិ សរូបតោ ទស្សេតុំ ‘‘សុសុខំ វតា’’តិអាទិនា តតិយំ គាថមាហ. តស្សត្ថោ – សម្មា សាមំ សព្ពធម្មានំ ពុទ្ធត្តា សម្មាសម្ពុទ្ធេន ភគវតា ទេសិតំ សព្ពសោ សោកហេតូនំ អភាវតោ អសោកំ វិគតរាគាទិរជត្តា វិរជំ ចតូហិ យោគេហិ អនុបទ្ទុតត្តា ខេមំ និព្ពានំ សុដ្ឋុ សុខំ វត, កស្មា? យត្ថ យស្មិំ និព្ពានេ សកលំ វដ្ដទុក្ខំ និរុជ្ឈតិ អច្ចន្តមេវ វូបសមតីតិ.

ពាកុលត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.