១៣. អភិភូតត្ថេរគាថាវណ្ណនា

សុណាថ ញាតយោ សព្ពេតិ អាយស្មតោ អភិភូតត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ វេស្សភុស្ស ភគវតោ កាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ តាទិសេន កល្យាណមិត្តសន្និស្សយេន សាសនេ អភិប្បសន្នោ អហោសិ. សោ សត្ថរិ បរិនិព្ពុតេ តស្ស ធាតុំ គហេតុំ មហាជនេ ឧស្សាហំ ករោន្តេ សយំ សព្ពបឋមំ គន្ធោទកេន ចិតកំ និព្ពាបេសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ វេឋបុរនគរេ រាជកុលេ និព្ពត្តិត្វា អភិភូតោតិ លទ្ធនាមោ បិតុ អច្ចយេន រជ្ជំ ការេតិ. តស្មិញ្ច សមយេ ភគវា ជនបទចារិកំ ចរន្តោ អនុបុព្ពេន តំ នគរំ បាបុណិ. តតោ សោ រាជា ‘‘ភគវា កិរ មម នគរំ អនុប្បត្តោ’’តិ សុត្វា សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា ធម្មំ សុត្វា ទុតិយទិវសេ មហាទានំ បវត្តេសិ. ភគវា ភុត្តាវី តស្ស រញ្ញោ អជ្ឈាសយានុរូបំ អនុមោទនំ ករោន្តោយេវ វិត្ថារតោ ធម្មំ ទេសេសិ. សោ ធម្មំ សុត្វា លទ្ធប្បសាទោ រជ្ជំ បហាយ បព្ពជិត្វា អរហត្តំ សច្ឆាកាសិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៤៧.១១-១៥) –

‘‘ទយ្ហមានេ សរីរម្ហិ, វេស្សភុស្ស មហេសិនោ;

គន្ធោទកំ គហេត្វាន, ចិតំ និព្ពាបយិំ អហំ.

‘‘ឯកតិំសេ ឥតោ កប្បេ, ចិតំ និព្ពាបយិំ អហំ;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, គន្ធោទកស្សិទំ ផលំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា វិមុត្តិសុខេន វិហរន្តេ តស្មិំ តស្ស ញាតកា អមច្ចា បារិសជ្ជា នាគរា ជានបទាតិ សព្ពេ សមាគន្ត្វា, ‘‘ភន្តេ, កស្មា ត្វំ អម្ហេ អនាថេ កត្វា បព្ពជិតោ’’តិ បរិទេវិំសុ. ថេរោ តេ ញាតិបមុខេ មនុស្សេ បរិទេវន្តេ ទិស្វា តេសំ អត្តនោ បព្ពជ្ជការណវិភាវនមុខេន ធម្មំ កថេន្តោ –

២៥៥. ‘‘សុណាថ ញាតយោ សព្ពេ, យាវន្តេត្ថ សមាគតា;

ធម្មំ វោ ទេសយិស្សាមិ, ទុក្ខា ជាតិ បុនប្បុនំ.

២៥៦. ‘‘អារម្ភថ និក្កមថ, យុញ្ជថ ពុទ្ធសាសនេ;

ធុនាថ មច្ចុនោ សេនំ, នឡាគារំវ កុញ្ជរោ.

២៥៧. ‘‘យោ ឥមស្មិំ ធម្មវិនយេ, អប្បមត្តោ វិហស្សតិ;

បហាយ ជាតិសំសារំ, ទុក្ខស្សន្តំ ករិស្សតី’’តិ. – តិស្សោ គាថា អភាសិ;

តត្ថ សុណាថាតិ និសាមេថ, ឥទានិ មយា វុច្ចមានំ ឱហិតសោតា សោតទ្វារានុសារេន ឧបធារេថាតិ អត្ថោ. ញាតយោតិ ញាតី បមុខេ កត្វា តេសំ សព្ពេសំ អាលបនំ, តេនាហ ‘‘សព្ពេ យាវន្តេត្ថ សមាគតា’’តិ, យាវន្តោ យត្តកា ឯត្ថ សមាគមេ, ឯតិស្សំ វា មម បព្ពជ្ជាយ សមាគតាតិ អត្ថោ.

ឥទានិ យំ សន្ធាយ ‘‘សុណាថា’’តិ សវនាណត្តិកវចនំ កតំ, តំ ‘‘ធម្មំ វោ ទេសយិស្សាមី’’តិ បដិជានិត្វា ‘‘ទុក្ខា ជាតិ បុនប្បុន’’ន្តិអាទិនា ទេសេតុំ អារភិ. តត្ថ ទុក្ខា ជាតិ បុនប្បុនន្តិ ជាតិ នាមេសា គព្ភោក្កន្តិមូលកាទិភេទស្ស ជរាទិភេទស្ស ច អនេកវិហិតស្ស ទុក្ខស្ស អធិដ្ឋានភាវតោ ទុក្ខា. សា បុនប្បុនំ បវត្តមានា អតិវិយ ទុក្ខា.

តស្សា បន ជាតិយា សមតិក្កមនត្ថំ ឧស្សាហោ ករណីយោតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អារម្ភថា’’តិអាទិ. តត្ថ អារម្ភថាតិ អារម្ភធាតុសង្ខាតំ វីរិយំ ករោថ. និក្កមថាតិ កោសជ្ជបក្ខតោ និក្ខន្តត្តា និក្កមធាតុសង្ខាតំ តទុត្តរិំ វីរិយំ ករោថ. យុញ្ជថ ពុទ្ធសាសនេតិ យស្មា សីលសំវរោ ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារតា ភោជនេ មត្តញ្ញុតា សតិសម្បជញ្ញន្តិ ឥមេសុ ធម្មេសុ បតិដ្ឋិតានំ ជាគរិយានុយោគវសេន អារម្ភនិក្កមធាតុយោ សម្បជ្ជន្តិ, តស្មា តថាភូតា សមថវិបស្សនាសង្ខាតេ អធិសីលសិក្ខាទិសង្ខាតេ វា ភគវតោ សាសនេ យុត្តប្បយុត្តា ហោថ. ធុនាថ មច្ចុនោ សេនំ, នឡាគារំវ កុញ្ជរោតិ ឯវំ បដិបជ្ជន្តា ច តេធាតុឥស្សរស្ស មច្ចុរាជស្ស វសំ សត្តេ នេតីតិ តស្ស សេនាសង្ខាតំ អពលំ ទុព្ពលំ យថា នាម ថាមពលូបបន្នោ កុញ្ជរោ នឡេហិ កតំ អគារំ ខណេនេវ វិទ្ធំសេតិ, ឯវមេវ កិលេសគណំ ធុនាថ វិធមថ វិទ្ធំសេថាតិ អត្ថោ.

ឯវំ បន ពុទ្ធសាសនេ ឧស្សាហំ ករោន្តស្ស ឯកំសិកោ ជាតិទុក្ខស្ស សមតិក្កមោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘យោ ឥមស្មិ’’ន្តិអាទិនា តតិយំ គាថមាហ. តំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

អភិភូតត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.