១៤. គោតមត្ថេរគាថាវណ្ណនា

សំសរន្តិ អាយស្មតោ គោតមត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយំ កិរ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ បុញ្ញានិ ករោន្តោ សិខិម្ហិ ភគវតិ បរិនិព្ពុតេ តស្ស ចិតកំ ទេវមនុស្សេសុ បូជេន្តេសុ អដ្ឋហិ ចម្បកបុប្ផេហិ ចិតកំ បូជេសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សក្យរាជកុលេ និព្ពត្តិត្វា គោតមោតិ គោត្តវសេនេវ អភិលក្ខិតនាមោ វយប្បត្តោ សត្ថុ ញាតិសមាគមេ បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា វិបស្សនាយ កម្មំ ករោន្តោ ឆឡភិញ្ញោ អហោសិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៤៧.៦-១០) –

‘‘ឈាយមានស្ស ភគវតោ, សិខិនោ លោកពន្ធុនោ;

អដ្ឋ ចម្បកបុប្ផានិ, ចិតកំ អភិរោបយិំ.

‘‘ឯកតិំសេ ឥតោ កប្បេ, យំ បុប្ផមភិរោបយិំ;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ចិតបូជាយិទំ ផលំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

ឆឡភិញ្ញោ បន ហុត្វា វិមុត្តិសុខេន វិហរន្តោ ឯកទិវសំ ញាតកេហិ ‘‘កស្មា, ភន្តេ, អម្ហេ បហាយ បព្ពជិតោ’’តិ បុដ្ឋោ សំសារេ អត្តនា អនុភូតទុក្ខញ្ចេវ ឥទានិ អធិគតំ និព្ពានសុខញ្ច បកាសេន្តោ –

២៥៨. ‘‘សំសរញ្ហិ និរយំ អគច្ឆិស្សំ, បេតលោកមគមំ បុនប្បុនំ;

ទុក្ខមម្ហិបិ តិរច្ឆានយោនិយំ, នេកធា ហិ វុសិតំ ចិរំ មយា.

២៥៩. ‘‘មានុសោបិ ច ភវោភិរាធិតោ, សគ្គកាយមគមំ សកិំ សកិំ;

រូបធាតុសុ អរូបធាតុសុ, នេវសញ្ញិសុ អសញ្ញិសុដ្ឋិតំ.

២៦០. ‘‘សម្ភវា សុវិទិតា អសារកា, សង្ខតា បចលិតា សទេរិតា;

តំ វិទិត្វា មហមហត្តសម្ភវំ, សន្តិមេវ សតិមា សមជ្ឈគ’’ន្តិ. –

តីហិ គាថាហិ តេសំ ធម្មំ ទេសេសិ.

តត្ថ សំសរន្តិ អនាទិមតិ សំសារេ សំសរន្តោ កម្មកិលេសេហិ បញ្ចសុ គតីសុ ចវនុបបាតវសេន អបរាបរំ សំសរន្តោតិ អត្ថោ. ហីតិ និបាតមត្តំ. និរយំ អគច្ឆិស្សន្តិ សញ្ជីវាទិកំ អដ្ឋវិធំ មហានិរយំ, កុក្កុឡាទិកំ សោឡសវិធំ ឧស្សទនិរយញ្ច បដិសន្ធិវសេន ឧបគច្ឆិំ. ‘‘បុនប្បុន’’ន្តិ ឥទំ ឥធាបិ អានេតព្ពំ. បេតលោកន្តិ បេត្តិវិសយំ, ខុប្បិបាសាទិភេទំ បេតត្តភាវន្តិ អត្ថោ. អគមន្តិ បដិសន្ធិវសេន ឧបគច្ឆិំ ឧបបជ្ជិំ. បុនប្បុនន្តិ អបរាបរំ. ទុក្ខមម្ហិបីតិ អញ្ញមញ្ញំ តិខិណកសាបតោទាភិឃាតាទិទុក្ខេហិ ទុស្សហាយបិ. លិង្គវិបល្លាសេន ហេតំ វុត្តំ ‘‘ទុក្ខមម្ហិបី’’តិ. តិរច្ឆានយោនិយន្តិ មិគបក្ខិអាទិភេទាយ តិរច្ឆានយោនិយំ. នេកធា ហីតិ ឱដ្ឋគោណគទ្រភាទិវសេន ចេវ កាកពលាកកុលលាទិវសេន ច អនេកប្បការំ អនេកវារញ្ច ចិរំ ទីឃមទ្ធានំ មយា វុសិតំ និច្ចំ ឧត្រស្តមានសតាទិវសេន ទុក្ខំ អនុភូតំ. តិរច្ឆានយោនិយំ និព្ពត្តសត្តោ មហាមូឡ្ហតាយ ចិរតរំ តត្ថេវ អបរាបរំ បរិវត្តតីតិ ទស្សនត្ថំ ឥធ ‘‘ចិរ’’ន្តិ វុត្តំ.

មានុសោបិ ច ភវោភិរាធិតោតិ មនុស្សត្តភាវោបិ មយា តាទិសេន កុសលកម្មុនា សមវាយេន អភិរាធិតោ សាធិតោ អធិគតោ. កាណកច្ឆបោបមសុត្តមេត្ថ (ម. និ. ៣.២៥២; សំ. និ. ៥.១១១៧) ឧទាហរិតព្ពំ. សគ្គកាយមគមំ សកិំ សកិន្តិ សគ្គគតិសង្ខាតំ កាមាវចរទេវកាយំ សកិំ សកិំ កទាចិ កទាចិ ឧបបជ្ជនវសេន អគច្ឆិំ. រូបធាតុសូតិ បុថុជ្ជនភវគ្គបរិយោសានេសុ រូបភវេសុ អរូបធាតុសូតិ អរូបភវេសុ. នេវសញ្ញិសុ អសញ្ញិសុដ្ឋិតន្តិ រូបារូបធាតូសុ ច ន កេវលំ សញ្ញីសុ ឯវ, អថ ខោ នេវសញ្ញីនាសញ្ញីសុ អសញ្ញីសុ ច ឧបបជ្ជ ឋិតំ មយាតិ អានេត្វា យោជេតព្ពំ. នេវសញ្ញិគ្គហណេន ហេត្ថ នេវសញ្ញីនាសញ្ញីភវោ គហិតោ. យទិបិមេ ទ្វេ ភវា រូបារូបធាតុគ្គហណេនេវ គយ្ហន្តិ, យេ បន ឥតោ ពាហិរកា តត្ថ និច្ចសញ្ញិនោ ភវវិមោក្ខសញ្ញិនោ ច, តេសំ តស្សា សញ្ញាយ មិច្ឆាភាវទស្សនត្ថំ វិសុំ គហិតាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

ឯវំ ទ្វីហិ គាថាហិ ភវមូលស្ស អនុបច្ឆិន្នត្តា អនាទិមតិ សំសារេ អត្តនោ វដ្ដទុក្ខានុភវំ ទស្សេត្វា ឥទានិ តទុបច្ឆេទេន វិវដ្ដសុខានុភវំ ទស្សេន្តោ ‘‘សម្ភវា’’តិអាទិនា តតិយំ គាថមាហ. តត្ថ សម្ភវាតិ ភវា. កាមភវាទយោ ឯវ ហិ ហេតុបច្ចយសមវាយេន ភវន្តីតិ ឥធ សម្ភវាតិ វុត្តា. សុវិទិតាតិ វិបស្សនាបញ្ញាសហិតាយ មគ្គបញ្ញាយ សុដ្ឋុ វិទិតា. អសារកាតិអាទិ តេសំ វិទិតាការទស្សនំ. តត្ថ អសារកាតិ និច្ចសារាទិសាររហិតា. សង្ខតាតិ សមេច្ច សម្ភុយ្យ បច្ចយេហិ កតា. បចលិតាតិ សង្ខតត្តា ឯវ ឧប្បាទជរាទីហិ បការតោ ចលិតា អនវដ្ឋិតា. សទេរិតាតិ សទា សព្ពកាលំ ភង្គេន ឯរិតា, ឥត្តរា ភង្គគាមិនោ បភង្គុនោតិ អត្ថោ. តំ វិទិត្វា មហមត្តសម្ភវន្តិ តំ យថាវុត្តំ សង្ខតសភាវំ អត្តសម្ភវំ អត្តនិ សម្ភូតំ អត្តាយត្តំ ឥស្សរាទិវសេន អបរាយត្តំ បរិញ្ញាភិសមយវសេន អហំ វិទិត្វា តប្បដិបក្ខភូតំ សន្តិមេវ និព្ពានមេវ មគ្គបញ្ញាសតិយា សតិមា ហុត្វា សមជ្ឈគំ អធិគច្ឆិំ អរិយមគ្គភាវនាយ អនុប្បត្តោតិ. ឯវំ ថេរោ ញាតកានំ ធម្មទេសនាមុខេន អញ្ញំ ព្យាកាសិ.

គោតមត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.