១. អង្គណិកភារទ្វាជត្ថេរគាថាវណ្ណនា

តិកនិបាតេ អយោនិ សុទ្ធិមន្វេសន្តិ អាយស្មតោ អង្គណិកភារទ្វាជត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយំ បុញ្ញំ ឧបចិនន្តោ ឥតោ ឯកតិំសេ កប្បេ សិខិស្ស ភគវតោ កាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ ឯកទិវសំ សត្ថារំ បិណ្ឌាយ ចរន្តំ ទិស្វា បសន្នមានសោ បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទិត្វា អញ្ជលិំ បគ្គណ្ហិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ ហិមវន្តសមីបេ ឧក្កដ្ឋេ នាម នគរេ វិភវសម្បន្នស្ស ព្រាហ្មណស្ស គេហេ និព្ពត្តិត្វា អង្គណិកភារទ្វាជោតិ លទ្ធនាមោ វយប្បត្តោ វិជ្ជាសិប្បេសុ និប្ផត្តិំ គតោ នេក្ខម្មជ្ឈាសយតាយ បរិព្ពាជកបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា អមរំ តបំ ចរន្តោ តត្ថ តត្ថ វិចរន្តោ សម្មាសម្ពុទ្ធំ ជនបទចារិកំ ចរន្តំ ទិស្វា បសន្នមានសោ សត្ថុ សន្តិកេ ធម្មំ សុត្វា តំ មិច្ឆាតបំ បហាយ សាសនេ បព្ពជិត្វា វិបស្សនាយ កម្មំ ករោន្តោ នចិរស្សេវ ឆឡភិញ្ញោ អហោសិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.២៣.៤៨-៥១) –

‘‘ឧសភំ បវរំ វីរំ, វេស្សភុំ វិជិតាវិនំ;

បសន្នចិត្តោ សុមនោ, ពុទ្ធសេដ្ឋមវន្ទហំ.

‘‘ឯកតិំសេ ឥតោ កប្បេ, យំ កម្មមករិំ តទា;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, វន្ទនាយ ឥទំ ផលំ.

‘‘ចតុវីសតិកប្បម្ហិ, វិកតានន្ទនាមកោ;

សត្តរតនសម្បន្នោ, ចក្កវត្តី មហព្ពលោ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

ឆឡភិញ្ញោ បន ហុត្វា វិមុត្តិសុខេន វិហរន្តោ ញាតីនំ អនុកម្បាយ អត្តនោ ជាតិភូមិំ គន្ត្វា ពហូ ញាតកេ សរណេសុ ច សីលេសុ ច បតិដ្ឋាបេត្វា តតោ និវត្តិត្វា កុរុរដ្ឋេ កុណ្ឌិយស្ស នាម និគមស្ស អវិទូរេ អរញ្ញេ វសន្តោ កេនចិទេវ ករណីយេន ឧគ្គារាមំ គតោ ឧត្តរាបថតោ អាគតេហិ សន្ទិដ្ឋេហិ ព្រាហ្មណេហិ សមាគតោ តេហិ, ‘‘ភោ ភារទ្វាជ, កិំ ទិស្វា ព្រាហ្មណានំ សមយំ បហាយ ឥមំ សមយំ គណ្ហី’’តិ បុច្ឆិតោ តេសំ ឥតោ ពុទ្ធសាសនតោ ពហិទ្ធា សុទ្ធិ នត្ថីតិ ទស្សេន្តោ –

២១៩. ‘‘អយោនិ សុទ្ធិមន្វេសំ, អគ្គិំ បរិចរិំ វនេ;

សុទ្ធិមគ្គំ អជានន្តោ, អកាសិំ អមរំ តប’’ន្តិ. – បឋមំ គាថមាហ;

តត្ថ អយោនីតិ អយោនិសោ អនុបាយេន. សុទ្ធិន្តិ សំសារសុទ្ធិំ ភវនិស្សរណំ. អន្វេសន្តិ គវេសន្តោ. អគ្គិំ បរិចរិំ វនេតិ ‘‘អយំ សុទ្ធិមគ្គោ’’តិ អធិប្បាយេន អរញ្ញាយតនេ អគ្គិហុតសាលាយំ អគ្យាគារំ កត្វា អាហុតិំ បគ្គណ្ហន្តោ អគ្គិទេវំ បរិចរិំ វេទេ វុត្តវិធិនា បូជេសិំ. សុទ្ធិមគ្គំ អជានន្តោ, អកាសិំ អមរំ តបន្តិ សុទ្ធិយា និព្ពានស្ស មគ្គំ អជានន្តោ អគ្គិបរិចរណំ វិយ បញ្ចតបតប្បនាទិអត្តកិលមថានុយោគំ ‘‘សុទ្ធិមគ្គោ’’តិ មញ្ញាយ អកាសិំ អចរិំ បដិបជ្ជិំ.

ឯវំ ថេរោ អស្សមតោ អស្សមំ គច្ឆន្តោ វិយ វេទេ វុត្តវិធិនា អគ្គិបរិចរណាទិនា អនុដ្ឋាយ សុទ្ធិយា អប្បត្តភាវេន ពហិទ្ធា សុទ្ធិយា អភាវំ ទស្សេត្វា ឥទានិ ឥមស្មិំយេវ សាសនេ សុទ្ធិ ច មយា អធិគតាតិ ទស្សេន្តោ –

២២០. ‘‘តំ សុខេន សុខំ លទ្ធំ, បស្ស ធម្មសុធម្មតំ;

តិស្សោ វិជ្ជា អនុប្បត្តា, កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ. – ទុតិយគាថមាហ;

តត្ថ តន្តិ យស្សត្ថាយ សុទ្ធិំ អន្វេសន្តោ តស្ស មគ្គំ អជានន្តោ អគ្គិំ បរិចរិំ អមរំ តបំ អចរិំ, តំ និព្ពានសុខំ សុខេន សមថវិបស្សនាយ សុខាយ បដិបទាយ អត្តកិលមថានុយោគំ អនុបគម្ម មយា លទ្ធំ បត្តំ អធិគតំ. បស្ស ធម្មសុធម្មតន្តិ សត្ថុ សាសនធម្មស្ស សុធម្មតំ អវិបរីតនិយ្យានិកធម្មសភាវំ បស្ស ជានាហីតិ ធម្មាលបនវសេន វទតិ, អត្តានំ វា អាលបតិ. តស្ស លទ្ធភាវំ បន ទស្សេន្តោ –

‘‘តិស្សោ វិជ្ជា អនុប្បត្តា, កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ. –

អាហ, តំ វុត្តត្ថមេវ. ឯវំ សុទ្ធិយា អធិគតត្តា ‘‘ឥតោ បដ្ឋាយាហំ បរមត្ថតោ ព្រាហ្មណោ’’តិ ទស្សេន្តោ –

២២១. ‘‘ព្រហ្មពន្ធុ បុរេ អាសិំ, ឥទានិ ខោម្ហិ ព្រាហ្មណោ;

តេវិជ្ជោ ន្ហាតកោចម្ហិ, សោត្តិយោ ចម្ហិ វេទគូ’’តិ. – តតិយំ គាថមាហ;

តស្សត្ថោ – ឥតោ បុព្ពេ ជាតិមត្តេន ព្រាហ្មណភាវតោ ព្រាហ្មណានំ សមញ្ញាយ ព្រហ្មពន្ធុ នាម អាសិំ. ពាហិតបាបត្តា បន ឥទានិ ខោ អរហត្តាធិគមេន បរមត្ថតោ ព្រាហ្មណោ ច អម្ហិ. ឥតោ បុព្ពេ ភវសញ្ចយករានំ តិស្សន្នំ វេទសង្ខាតានំ វិជ្ជានំ អជ្ឈយនេន សមញ្ញាមត្តេន តេវិជ្ជោ នាម ហុត្វា ឥទានិ ភវក្ខយករាយ វិជ្ជាយ វសេន តិស្សន្នំ វិជ្ជានំ អធិគតត្តា បរមត្ថតោ តេវិជ្ជោ ច អម្ហិ. តថា ឥតោ បុព្ពេ ភវស្សាទគធិតាយ ន្ហាតកវតនិប្ផត្តិយា សមញ្ញាមត្តេន ន្ហាតកោ នាម ហុត្វា ឥទានិ អដ្ឋង្គិកមគ្គជលេន សុវិក្ខាលិតកិលេសមលតាយ បរមត្ថតោ ន្ហាតកោ ចម្ហិ. ឥតោ បុព្ពេ អវិមុត្តភវស្សាទមន្តជ្ឈានេន វោហារមត្តតោ សោត្តិយោ នាម ហុត្វា ឥទានិ សុវិមុត្តភវស្សាទធម្មជ្ឈានេន បរមត្ថតោ សោត្តិយោ ចម្ហិ. ឥតោ បុព្ពេ អប្បដិនិស្សដ្ឋបាបធម្មានំ វេទានំ គតមត្តេន វេទគូ នាម ហុត្វា ឥទានិ វេទសង្ខាតេន មគ្គញាណេន សំសារមហោឃស្ស វេទស្ស ចតុសច្ចស្ស ច បារំ គតត្តា អធិគតត្តា ញាតត្តា បរមត្ថតោ វេទគូ ជាតោតិ. តំ សុត្វា ព្រាហ្មណា សាសនេ ឧឡារំ បសាទំ បវេទេសុំ.

អង្គណិកភារទ្វាជត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.