៥. វិសាខបញ្ចាលបុត្តត្ថេរគាថាវណ្ណនា

ន ឧក្ខិបេ នោ ច បរិក្ខិបេ បរេតិ អាយស្មតោ វិសាខស្ស បញ្ចាលបុត្តស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយំ បុញ្ញំ ឧបចិនន្តោ ឥតោ ចុទ្ទសេ កប្បេ បច្ចន្តគាមេ ទលិទ្ទកុលេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ ឯកទិវសំ ផលបរិយេសនំ ចរន្តេហិ តស្មិំ គាមេ មនុស្សេហិ សទ្ធិំ អរញ្ញំ គតោ តត្ថ ឯកំ បច្ចេកពុទ្ធំ ទិស្វា បសន្នមានសោ វល្លិផលំ អទាសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ មគធរដ្ឋេ មណ្ឌលិករាជកុលេ និព្ពត្តិត្វា វិសាខោតិ លទ្ធនាមោ បញ្ចាលរាជធីតុយា បុត្តភាវតោ បច្ឆា បញ្ចាលបុត្តោតិ បញ្ញាយិត្ថ. សោ បិតរិ មតេ រជ្ជំ ការេន្តោ សត្ថរិ អត្តនោ គាមសមីបគតេ សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា ធម្មំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា សត្ថារា សទ្ធិំ សាវត្ថិំ គតោ វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា នចិរស្សេវ ឆឡភិញ្ញោ អហោសិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.៣៩.៣១-៣៦) –

‘‘សព្ពេ ជនា សមាគម្ម, អគមិំសុ វនំ តទា;

ផលមន្វេសមានា តេ, អលភិំសុ ផលំ តទា.

‘‘តត្ថទ្ទសាសិំ សម្ពុទ្ធំ, សយម្ភុំ អបរាជិតំ;

បសន្នចិត្តោ សុមនោ, វល្លិផលមទាសហំ.

‘‘ចតុទ្ទសេ ឥតោ កប្បេ, យំ ផលមទទិំ តទា;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ផលទានស្សិទំ ផលំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

ឆឡភិញ្ញោ បន ហុត្វា ថេរោ ញាតីនំ អនុកម្បាយ ជាតិភូមិំ អគមាសិ. តត្ថ មនុស្សា ថេរំ ឧបសង្កមិត្វា កាលេន កាលំ ធម្មំ សុណន្តា ឯកទិវសំ ‘‘កតិហិ នុ ខោ, ភន្តេ, អង្គេហិ សមន្នាគតោ ធម្មកថិកោ ហោតី’’តិ ធម្មកថិកលក្ខណំ បុច្ឆិំសុ. ថេរោ តេសំ ធម្មកថិកលក្ខណំ កថេន្តោ –

២០៩. ‘‘ន ឧក្ខិបេ នោ ច បរិក្ខិបេ បរេ, ន ឱក្ខិបេ បារគតំ ន ឯរយេ;

ន ចត្តវណ្ណំ បរិសាសុ ព្យាហរេ, អនុទ្ធតោ សម្មិតភាណិ សុព្ពតោ.

២១០. ‘‘សុសុខុមនិបុណត្ថទស្សិនា, មតិកុសលេន និវាតវុត្តិនា;

សំសេវិតពុទ្ធសីលិនា, និព្ពានំ ន ហិ តេន ទុល្លភ’’ន្តិ. –

គាថាទ្វយំ អភាសិ.

តត្ថ ន ឧក្ខិបេតិ អត្តានំ ន ឧក្ខិបេយ្យ, ជាតិអាទីហិ ពាហុសច្ចាទីហិ ច អត្តុក្កំសនំ ន ករេយ្យ. នោ ច បរិក្ខិបេ បរេតិ បរេ បរបុគ្គលេ តេហេវ ជាតិអាទីហិ នោ បរិក្ខិបេ បរិច្ឆិន្ទិត្វា ន ខិបេយ្យ គុណបរិធំសនវសេន វា ន ខិបេយ្យ. ន ឱក្ខិបេ បរេ ឥច្ចេវំ សម្ពន្ធោ. បរេ ឱជ្ឈាបនវសេន ន ឱក្ខិបេ ហេដ្ឋតោ កត្វា បរេ ន ឱលោកាបេយ្យ, ន ឱជ្ឈាបេយ្យាតិ អត្ថោ. ‘‘ន ឧក្ខិបេ’’តិ កេចិ បឋន្តិ, សោ ឯវត្ថោ. បារគតន្តិ សំសារបារំ វិយ វិជ្ជាយ បារំ គតំ ខីណាសវំ តេវិជ្ជំ ឆឡភិញ្ញំ វា ន ឯរយេ ន ឃដ្ដយេ ន អាសាទេយ្យ. ន ចត្តវណ្ណំ បរិសាសុ ព្យាហរេតិ អត្តនោ វណ្ណំ គុណំ លាភសក្ការសិលោកំ និកាមយមានោ ខត្តិយបរិសាទីសុ ន ភាសេយ្យ. អនុទ្ធតោតិ ឧទ្ធច្ចរហិតោ. ឧទ្ធតស្ស ហិ វចនំ នាទិយន្តិ. សម្មិតភាណីតិ សម្មទេវ មិតភាណី, កាលេន សាបទេសំ បរិយន្តវតិំ អត្ថសញ្ហិតមេវ វាចំ ភាសនសីលោតិ អត្ថោ. ឥតោ អញ្ញថា វទន្តស្ស វចនំ អគហណីយំ ហោតិ. សុព្ពតោតិ សុន្ទរវតោ សីលសម្បន្នោ. ‘‘សិយា’’តិ កិរិយាបទំ អានេត្វា យោជេតព្ពំ.

ឯវំ ថេរោ សង្ខេបេនេវ ធម្មកថិកលក្ខណំ វត្វា តេសំ គុណានំ អត្តនិ លព្ភមានតំ អធិមុច្ចិត្វា ភិយ្យោសោមត្តាយ អភិប្បសន្នំ មហាជនំ ញត្វា ‘‘ឯវំវិធស្ស ធម្មកថិកស្ស វិមុត្តាយតនសន្និស្សិតស្ស ន និព្ពានំ ទុល្លភំ, អថ ខោ សុលភមេវា’’តិ ទស្សេន្តោ ‘‘សុសុខុមនិបុណត្ថទស្សិនា’’តិ ទុតិយគាថមាហ. តស្សត្ថោ ហេដ្ឋា វុត្តោយេវ.

វិសាខបញ្ចាលបុត្តត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.