៥. បញ្ចមវគ្គោ

១. កុមារកស្សបត្ថេរគាថាវណ្ណនា

អហោ ពុទ្ធា អហោ ធម្មាតិ អាយស្មតោ កុមារកស្សបត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បាបុណិ. ‘‘កុលគេហេ’’តិ បន អង្គុត្តរដ្ឋកថាយំ (អ. និ. អដ្ឋ. ១.១.២១៧) វុត្តំ. សោ សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា ធម្មំ សុណន្តោ សត្ថារំ ឯកំ ភិក្ខុំ ចិត្តកថិកានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា សយម្បិ តំ ឋានន្តរំ អាកង្ខន្តោ បណិធានំ កត្វា តទនុរូបានិ បុញ្ញានិ ករោន្តោ កស្សបស្ស ភគវតោ កាលេ សមណធម្មំ កត្វា សុគតីសុយេវ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ រាជគហេ សេដ្ឋិធីតាយ កុច្ឆិម្ហិ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ. សា កិរ កុមារិកាកាលេយេវ បព្ពជិតុកាមា ហុត្វា មាតាបិតរោ យាចិត្វា បព្ពជ្ជំ អលភមានា កុលឃរំ គតាបិ គព្ភសណ្ឋិតម្បិ អជានន្តី សាមិកំ អារាធេត្វា តេន អនុញ្ញាតា ភិក្ខុនីសុ បព្ពជិតា. តស្សា គព្ភិនិភាវំ ទិស្វា ភិក្ខុនិយោ ទេវទត្តំ បុច្ឆិំសុ. សោ ‘‘អស្សមណី’’តិ អាហ. បុន ទសពលំ បុច្ឆិំសុ. សត្ថា ឧបាលិត្ថេរំ បដិច្ឆាបេសិ. ថេរោ សាវត្ថិនគរវាសីនិ កុលានិ វិសាខញ្ច ឧបាសិកំ បក្កោសាបេត្វា សរាជិកាយ បរិសាយ វិនិច្ឆិនន្តោ ‘‘បុរេ លទ្ធោ គព្ភោ, បព្ពជ្ជា អរោគា’’តិ អាហ. សត្ថា ‘‘សុវិនិច្ឆិតំ អធិករណ’’ន្តិ ថេរស្ស សាធុការំ អទាសិ.

សា ភិក្ខុនី សុវណ្ណពិម្ពសទិសំ បុត្តំ វិជាយិ. តំ រាជា បសេនទិកោសលោ បោសេសិ. ‘‘កស្សបោ’’តិ ចស្ស នាមំ អកំសុ. អបរភាគេ អលង្ករិត្វា សត្ថុ សន្តិកំ នេត្វា បព្ពាជេសិ. កុមារកាលេ បព្ពជិតត្តា ភគវតា ‘‘កស្សបំ បក្កោសថ, ឥទំ ផលំ វា ខាទនីយំ វា កស្សបស្ស ទេថា’’តិ វុត្តេ ‘‘កតរកស្សបស្សា’’តិ. ‘‘កុមារកស្សបស្សា’’តិ. ឯវំ គហិតនាមត្តា រញ្ញោ បោសាវនិកបុត្តត្តា ច វុឌ្ឍកាលេបិ កុមារកស្សបោត្វេវ បញ្ញាយិត្ថ.

សោ បព្ពជិតកាលតោ បដ្ឋាយ វិបស្សនាយ ចេវ កម្មំ ករោតិ, ពុទ្ធវចនញ្ច ឧគ្គណ្ហាតិ. អថ តេន សទ្ធិំ បព្ពតមត្ថកេ សមណធម្មំ កត្វា អនាគាមី ហុត្វា សុទ្ធាវាសេ និព្ពត្តោ មហាព្រហ្មា ‘‘វិបស្សនាយ មុខំ ទស្សេត្វា មគ្គផលប្បត្តិយា ឧបាយំ ករិស្សាមី’’តិ បញ្ចទស បញ្ហេ អភិសង្ខរិត្វា អន្ធវនេ វសន្តស្ស ថេរស្ស ‘‘ឥមេ បញ្ហេ សត្ថារំ បុច្ឆេយ្យាសី’’តិ អាចិក្ខិត្វា គតោ. សោ តេ បញ្ហេ ភគវន្តំ បុច្ឆិ. ភគវាបិស្ស ព្យាកាសិ. ថេរោ សត្ថារា កថិតនិយាមេនេវ តេ ឧគ្គណ្ហិត្វា វិបស្សនំ គព្ភំ គណ្ហាបេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៥៤.១៥០-១៧៧) –

‘‘ឥតោ សតសហស្សម្ហិ, កប្បេ ឧប្បជ្ជិ នាយកោ;

សព្ពលោកហិតោ វីរោ, បទុមុត្តរនាមកោ.

‘‘តទាហំ ព្រាហ្មណោ ហុត្វា, វិស្សុតោ វេទបារគូ;

ទិវាវិហារំ វិចរំ, អទ្ទសំ លោកនាយកំ.

‘‘ចតុសច្ចំ បកាសេន្តំ, ពោធយន្តំ សទេវកំ;

វិចិត្តកថិកានគ្គំ, វណ្ណយន្តំ មហាជនេ.

‘‘តទា មុទិតចិត្តោហំ, និមន្តេត្វា តថាគតំ;

នានារត្តេហិ វត្ថេហិ, អលង្ករិត្វាន មណ្ឌបំ.

‘‘នានារតនបជ្ជោតំ, សសង្ឃំ ភោជយិំ តហិំ;

ភោជយិត្វាន សត្តាហំ, នានគ្គរសភោជនំ.

‘‘នានាចិត្តេហិ បុប្ផេហិ, បូជយិត្វា សសាវកំ;

និបច្ច បាទមូលម្ហិ, តំ ឋាន បត្ថយិំ អហំ.

‘‘តទា មុនិវរោ អាហ, ករុណេករសាសយោ;

បស្សថេតំ ទិជវរំ, បទុមាននលោចនំ.

‘‘បីតិបាមោជ្ជពហុលំ, សមុគ្គតតនូរុហំ;

ហាសម្ហិតវិសាលក្ខំ, មម សាសនលាលសំ.

‘‘បតិតំ បាទមូលេ មេ, ឯកាវត្ថសុមានសំ;

ឯស បត្ថេតិ តំ ឋានំ, វិចិត្តកថិកត្តនំ.

‘‘សតសហស្សិតោ កប្បេ, ឱក្កាកកុលសម្ភវោ;

គោតមោ នាម គោត្តេន, សត្ថា លោកេ ភវិស្សតិ.

‘‘តស្ស ធម្មេសុ ទាយាទោ, ឱរសោ ធម្មនិម្មិតោ;

កុមារកស្សបោ នាម, ហេស្សតិ សត្ថុ សាវកោ.

‘‘វិចិត្តបុប្ផទុស្សានំ, រតនានញ្ច វាហសា;

វិចិត្តកថិកានំ សោ, អគ្គតំ បាបុណិស្សតិ.

‘‘តេន កម្មេន សុកតេន, ចេតនាបណិធីហិ ច;

ជហិត្វា មានុសំ ទេហំ, តាវតិំសមគច្ឆហំ.

‘‘បរិព្ភមំ ភវាភវេ, រង្គមជ្ឈេ យថា នដោ;

សាខមិគត្រជោ ហុត្វា, មិគិយា កុច្ឆិមោក្កមិំ.

‘‘តទា មយិ កុច្ឆិគតេ, វជ្ឈវារោ ឧបដ្ឋិតោ;

សាខេន ចត្តា មេ មាតា, និគ្រោធំ សរណំ គតា.

‘‘តេន សា មិគរាជេន, មរណា បរិមោចិតា;

បរិច្ចជិត្វា សបាណំ, មមេវំ ឱវទី តទា.

‘‘និគ្រោធមេវ សេវេយ្យ, ន សាខមុបសំវសេ;

និគ្រោធស្មិំ មតំ សេយ្យោ, យញ្ចេ សាខម្ហិ ជីវិតំ.

‘‘តេនានុសិដ្ឋា មិគយូថបេន, អហញ្ច មាតា ច តថេតរេ ច;

អាគម្ម រម្មំ តុសិតាធិវាសំ, គតា បវាសំ សឃរំ យថេវ.

‘‘បុនោ កស្សបវីរស្ស, អត្ថមេន្តម្ហិ សាសនេ;

អារុយ្ហ សេលសិខរំ, យុញ្ជិត្វា ជិនសាសនំ.

‘‘ឥទានាហំ រាជគហេ, ជាតោ សេដ្ឋិកុលេ អហុំ;

អាបន្នសត្តា មេ មាតា, បព្ពជិ អនគារិយំ.

‘‘សគព្ភំ តំ វិទិត្វាន, ទេវទត្តមុបានយុំ;

សោ អវោច វិនាសេថ, បាបិកំ ភិក្ខុនិំ ឥមំ.

‘‘ឥទានិបិ មុនិន្ទេន, ជិនេន អនុកម្បិតា;

សុខិនី អជនី មយ្ហំ, មាតា ភិក្ខុនុបស្សយេ.

‘‘តំ វិទិត្វា មហីបាលោ, កោសលោ មំ អបោសយិ;

កុមារបរិហានេន, នាមេនាហញ្ច កស្សបោ.

‘‘មហាកស្សបមាគម្ម, អហំ កុមារកស្សបោ;

វម្មិកសទិសំ កាយំ, សុត្វា ពុទ្ធេន ទេសិតំ.

‘‘តតោ ចិត្តំ វិមុច្ចិ មេ, អនុបាទាយ សព្ពសោ;

បាយាសិំ ទមយិត្វាហំ, ឯតទគ្គមបាបុណិំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា ចិត្តកថិកភាវេន សត្ថារា ឯតទគ្គេ ឋបិតោ អត្តនោ បដិបត្តិំ បច្ចវេក្ខិត្វា រតនត្តយគុណវិភាវនមុខេន អញ្ញំ ព្យាករោន្តោ –

២០១. ‘‘អហោ ពុទ្ធា អហោ ធម្មា, អហោ នោ សត្ថុ សម្បទា;

យត្ថ ឯតាទិសំ ធម្មំ, សាវកោ សច្ឆិកាហិតិ.

២០២. ‘‘អសង្ខេយ្យេសុ កប្បេសុ, សក្កាយាធិគតា អហូ;

តេសមយំ បច្ឆិមកោ, ចរិមោយំ សមុស្សយោ;

ជាតិមរណសំសារោ, នត្ថិ ទានិ បុនព្ភវោ’’តិ. – គាថាទ្វយំ អភាសិ;

តត្ថ អហោតិ អច្ឆរិយត្ថេ និបាតោ. ពុទ្ធាតិ សព្ពញ្ញុពុទ្ធា, គារវវសេន ពហុវចនំ, អហោ អច្ឆរិយា សម្ពុទ្ធាតិ អត្ថោ. ធម្មាតិ បរិយត្តិធម្មេន សទ្ធិំ នវ លោកុត្តរធម្មា. អហោ នោ សត្ថុ សម្បទាតិ អម្ហាកំ សត្ថុ ទសពលស្ស អហោ សម្បត្តិយោ. យត្ថាតិ យស្មិំ សត្ថរិ ព្រហ្មចរិយវាសេន. ឯតាទិសំ ធម្មំ, សាវកោ សច្ឆិកាហិតីតិ ឯតាទិសំ ឯវរូបំ សុវិសុទ្ធជ្ឈានាភិញ្ញាបរិវារំ អនវសេសកិលេសក្ខយាវហំ សន្តំ បណីតំ អនុត្តរំ ធម្មំ សាវកោបិ នាម សច្ឆិករិស្សតិ, តស្មា ឯវំវិធគុណវិសេសាធិគមហេតុភូតា អហោ អច្ឆរិយា ពុទ្ធា ភគវន្តោ, អច្ឆរិយា ធម្មគុណា, អច្ឆរិយា អម្ហាកំ សត្ថុ សម្បត្តិយោតិ រតនត្តយស្ស គុណាធិមុត្តិំ បវេទេសីតិ. ធម្មសម្បត្តិកិត្តនេនេវ ហិ សង្ឃសុប្បដិបត្តិ កិត្តិតា ហោតីតិ.

ឯវំ សាធារណវសេន ទស្សិតំ ធម្មស្ស សច្ឆិកិរិយំ ឥទានិ អត្តុបនាយិកំ កត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘អសង្ខេយ្យេសូ’’តិ គាថមាហ. តត្ថ អសង្ខេយ្យេសូតិ គណនបថំ វីតិវត្តេសុ មហាកប្បេសុ. សក្កាយាតិ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា. តេ ហិ បរមត្ថតោ វិជ្ជមានធម្មសមូហតាយ ‘‘សក្កាយា’’តិ វុច្ចន្តិ. អហូតិ និវត្តនូបាយស្ស អនធិគតត្តា អនបគតា អហេសុំ. តេសមយំ បច្ឆិមកោ ចរិមោយំ សមុស្សយោតិ យស្មា អយំ សព្ពបច្ឆិមកោ, តតោ ឯវ ចរិមោ, តស្មា ជាតិមរណសហិតោ ខន្ធាទិបដិបាដិសញ្ញិតោ សំសារោ ឥទានិ អាយតិំ បុនព្ភវាភាវតោ បុនព្ភវោ នត្ថិ, អយមន្តិមា ជាតីតិ អត្ថោ.

កុមារកស្សបត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ធម្មបាលត្ថេរគាថាវណ្ណនា

យោ ហវេ ទហរោ ភិក្ខូតិ អាយស្មតោ ធម្មបាលត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ អត្ថទស្សិស្ស ភគវតោ កាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ កេនចិទេវ ករណីយេន វនន្តំ ឧបគតោ សត្ថារំ ទិស្វា បសន្នមានសោ បិលក្ខផលមទាសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សត្ថរិ បរិនិព្ពុតេ អវន្តិរដ្ឋេ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា ធម្មបាលោតិ លទ្ធនាមោ វយប្បត្តោ តក្កសិលំ គន្ត្វា សិប្បំ ឧគ្គហេត្វា បដិនិវត្តេន្តោ អន្តរាមគ្គេ ឯកស្មិំ វិហារេ អញ្ញតរំ ថេរំ ទិស្វា តស្ស សន្តិកេ ធម្មំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា ឆឡភិញ្ញោ អហោសិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.៣៩.២១-២៥) –

‘‘វនន្តរេ ពុទ្ធំ ទិស្វា, អត្ថទស្សិំ មហាយសំ;

បសន្នចិត្តោ សុមនោ, បិលក្ខស្សាទទិំ ផលំ.

‘‘អដ្ឋារសេ កប្បសតេ, យំ ផលមទទិំ តទា;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ផលទានស្សិទំ ផលំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

ឆឡភិញ្ញោ បន ហុត្វា សមាបត្តិសុខេន វីតិនាមេន្តោ ឯកទិវសំ តស្មិំ វិហារេ ទ្វេ សាមណេរេ រុក្ខគ្គេ បុប្ផានិ ឱចិនន្តេ អារូឡ្ហសាខាយ ភគ្គាយ បតន្តេ ទិស្វា ថេរោ ឥទ្ធានុភាវេន ហត្ថេន គហេត្វា អរោគេយេវ ភូមិយំ ឋបេត្វា តេសំ សាមណេរានំ ធម្មំ ទេសេន្តោ –

២០៣. ‘‘យោ ហវេ ទហរោ ភិក្ខុ, យុញ្ជតិ ពុទ្ធសាសនេ;

ជាគរោ ស ហិ សុត្តេសុ, អមោឃំ តស្ស ជីវិតំ.

២០៤. ‘‘តស្មា សទ្ធញ្ច សីលញ្ច, បសាទំ ធម្មទស្សនំ;

អនុយុញ្ជេថ មេធាវី, សរំ ពុទ្ធាន សាសន’’ន្តិ. – ឥមា ទ្វេ គាថា អភាសិ;

តត្ថ យោតិ អនិយមវចនំ. ហវេតិ ទឡ្ហត្ថេ និបាតោ. ទហរោតិ តរុណោ. ភិក្ខតីតិ ភិក្ខុ. យុញ្ជតីតិ ឃដតិ វាយមតិ. ជាគរោតិ ជាគរណធម្មសមន្នាគតោ. សុត្តេសូតិ សុបន្តេសុ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ យោ ភិក្ខុ ទហរោវ សមានោ តរុណោ ‘‘តថាហំ បច្ឆា វុឌ្ឍកាលេ ជានិស្សាមី’’តិ អចិន្តេត្វា ពុទ្ធានំ សាសនេ អប្បមាទបដិបត្តិយំ យុញ្ជតិ សមថវិបស្សនាភាវនាយ យោគំ ករោតិ, សោ សុត្តេសុ អវិជ្ជានិទ្ទាយ សុត្តេសុ បមត្តេសុ សទ្ធាទិជាគរធម្មសមន្នាគមេន ជាគរោ, តតោ ឯវ អត្តហិតបរហិតបារិបូរិយា អមោឃំ អវញ្ឈំ តស្ស ជីវិតំ, យស្មា ច ឯតទេវំ, តស្មា សទ្ធញ្ច ‘‘អត្ថិ កម្មំ អត្ថិ កម្មវិបាកោ’’តិអាទិនយប្បវត្តំ កម្មផលសទ្ធញ្ច, សទ្ធូបនិពន្ធត្តា សីលស្ស តទុបនិស្សយំ ចតុបារិសុទ្ធិសីលញ្ច, ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ ភគវា, ស្វាខាតោ ធម្មោ, សុប្បដិបន្នោ សង្ឃោ’’តិ ឯវំ បវត្តរតនត្តយប្បសាទញ្ច, វិបស្សនាបញ្ញាសហិតាយ មគ្គបញ្ញាយ បរិញ្ញាទិវសេន ចតុសច្ចធម្មទស្សនញ្ច មេធាវី ធម្មោជបញ្ញាយ សមន្នាគតោ ភិក្ខុ ពុទ្ធានំ សាសនំ ឱវាទំ អនុសិដ្ឋិំ អនុស្សរន្តោ អាទិត្តម្បិ អត្តនោ សីសំ អជ្ឈុបេក្ខិត្វា អនុយុញ្ជេថ, តត្ថ អនុយោគំ អាតប្បំ ករេយ្យាតិ អត្ថោ.

ធម្មបាលត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. ព្រហ្មាលិត្ថេរគាថាវណ្ណនា

កស្សិន្ទ្រិយានិ សមថង្គតានីតិ អាយស្មតោ ព្រហ្មាលិត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយំ កុសលំ ឧបចិនន្តោ វិបស្សិស្ស ភគវតោ កាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ ឯកទិវសំ សត្ថារំ បិណ្ឌាយ ចរន្តំ ទិស្វា បសន្នមានសោ វន្ទិត្វា បាទផលំ អទាសិ. សត្ថា អនុមោទនំ វត្វា បក្កាមិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ កោសលរដ្ឋេ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា ព្រហ្មាលីតិ លទ្ធនាមោ វិញ្ញុតំ បត្តោ ហេតុសម្បត្តិយា ចោទិយមានោ សំសារេ សញ្ជាតសំវេគោ តាទិសេន កល្យាណមិត្តសន្និស្សយេន ពុទ្ធសាសនេ បព្ពជិត្វា បតិរូបកម្មដ្ឋានំ គហេត្វា អរញ្ញេ វិហរន្តោ ញាណស្ស បរិបាកគតត្តា នចិរស្សេវ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា ឆឡភិញ្ញោ អហោសិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៥១.៦៣-៦៧) –

‘‘សុវណ្ណវណ្ណំ សម្ពុទ្ធំ, អាហុតីនំ បដិគ្គហំ;

រថិយំ បដិបជ្ជន្តំ, បាទផលំ អទាសហំ.

‘‘ឯកនវុតិតោ កប្បេ, យំ ផលំ អទទិំ តទា;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ផលទានស្សិទំ ផលំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

ឆឡភិញ្ញោ បន ហុត្វា មគ្គសុខេន ផលសុខេន វីតិនាមេន្តោ ឯកទិវសំ បធានបរិគ្គាហកេន ថេរេន តស្មិំ អរញ្ញាយតនេ ភិក្ខូ ឧទ្ទិស្ស វុត្តំ បធានានុយោគំ បរិគ្គណ្ហន្តោ –

២០៥. ‘‘កស្សិន្ទ្រិយានិ សមថង្គតានិ, អស្សា យថា សារថិនា សុទន្តា;

បហីនមានស្ស អនាសវស្ស, ទេវាបិ កស្ស បិហយន្តិ តាទិនោ.

២០៦. ‘‘មយ្ហិន្ទ្រិយានិ សមថង្គតានិ, អស្សា យថា សារថិនា សុទន្តា;

បហីនមានស្ស អនាសវស្ស, ទេវាបិ មយ្ហំ បិហយន្តិ តាទិនោ’’តិ. –

គាថាទ្វយំ អភាសិ.

តស្សត្ថោ – ឥមស្មិំ អរញ្ញាយតនេ វសន្តេសុ ភិក្ខូសុ កស្ស ភិក្ខុនោ ថេរស្ស វា នវស្ស វា មជ្ឈិមស្ស វា ឆេកេន សារថិនា សុទន្តា អស្សា វិយ មនច្ឆដ្ឋានិ ឥន្ទ្រិយានិ សមថំ ទន្តភាវំ និព្ពិសេវនភាវំ គតានិ. កស្ស នវវិធម្បិ មានំ បហាយ ឋិតត្តា បហីនមានស្ស ចតុន្នម្បិ អាសវានំ អភាវេន អនាសវស្ស ឥដ្ឋាទីសុ តាទិលក្ខណប្បត្តិយា តាទិនោ ទេវាបិ បិហយន្តិ មនុស្សាបិ សម្មាបដិបត្តិទស្សនាទិនា ច អាទរេន បត្ថេន្តីតិ.

តត្ថ ច គាថាយំ បុរិមឌ្ឍេន អនាគាមិមគ្គាធិគមោ បុដ្ឋោ, អនាគាមិនោបិ ហិ ឥន្ទ្រិយានិ បហីនកាមរាគព្យាបាទតាយ សមថំ និព្ពិសេវនតំ គតានិ ហោន្តិ. ឥតរេន អរហត្តមគ្គបដិលាភោ, អរហា ហិ ‘‘បហីនមានោ អនាសវោ តាទី’’តិ ច វុច្ចតិ.

អថាយស្មា ព្រហ្មាលិ បធានបរិគ្គាហកេន វុត្តំ ‘‘កស្សិន្ទ្រិយានី’’តិ គាថំ បច្ចនុភាសិ. តទត្ថំ អត្តូបនាយិកវសេន វិស្សជ្ជេន្តោ ‘‘មយ្ហិន្ទ្រិយានី’’តិអាទិកាយ ទុតិយគាថាយ អញ្ញំ ព្យាកាសិ, តត្ថ មយ្ហិន្ទ្រិយានីតិ មម ចក្ខាទីនិ ឥន្ទ្រិយានិ. សេសំ វុត្តនយមេវ.

ព្រហ្មាលិត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. មោឃរាជត្ថេរគាថាវណ្ណនា

ឆវិបាបក ចិត្តភទ្ទកាតិ អាយស្មតោ មោឃរាជត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ ឯកទិវសំ សត្ថុ សន្តិកេ ធម្មំ សុណន្តោ សត្ថារំ ឯកំ ភិក្ខុំ លូខចីវរធរានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា តំ ឋានន្តរំ អាកង្ខន្តោ បណិធានំ កត្វា តត្ថ តត្ថ ភវេ បុញ្ញានិ ករោន្តោ អត្ថទស្សិស្ស ភគវតោ កាលេ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា ព្រាហ្មណានំ វិជ្ជាសិប្បេសុ និប្ផត្តិំ គតោ ព្រាហ្មណមាណវេ វិជ្ជាសិប្បានិ សិក្ខាបេន្តោ ឯកទិវសំ អត្ថទស្សិំ ភគវន្តំ ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតំ គច្ឆន្តំ ទិស្វា បសន្នមានសោ បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទិត្វា សិរសិ អញ្ជលិំ កត្វា ‘‘យាវតា រូបិនោ សត្តា’’តិអាទិនា ឆហិ គាថាហិ អភិត្ថវិត្វា ភាជនំ បូរេត្វា មធុំ ឧបនាមេសិ. សត្ថា មធុំ បដិគ្គហេត្វា អនុមោទនំ អកាសិ.

សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ កស្សបស្ស ភគវតោ កាលេ កដ្ឋវាហនស្ស នាម រញ្ញោ អមច្ចោ ហុត្វា តេន សត្ថុ អានយនត្ថំ បុរិសសហស្សេន បេសិតោ សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា ធម្មំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា វីសតិវស្សសហស្សានិ សមណធម្មំ កត្វា តតោ ចុតោ ឯកំ ពុទ្ធន្តរំ សុគតីសុយេវ បរិវត្តេន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា មោឃរាជាតិ លទ្ធនាមោ ពាវរីព្រាហ្មណស្ស សន្តិកេ ឧគ្គហិតសិប្បោ សំវេគជាតោ តាបសបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា តាបសសហស្សបរិវារោ អជិតាទីហិ សទ្ធិំ សត្ថុ សន្តិកំ បេសិតោ តេសំ បន្នរសមោ ហុត្វា បញ្ហេ បុច្ឆិត្វា បញ្ហវិស្សជ្ជនបរិយោសានេ អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.៤.៦៤-៨៣) –

‘‘អត្ថទស្សី តុ ភគវា, សយម្ភូ អបរាជិតោ;

ភិក្ខុសង្ឃបរិព្យូឡ្ហោ, រថិយំ បដិបជ្ជថ.

‘‘សិស្សេហិ សម្បរិវុតោ, ឃរម្ហា អភិនិក្ខមិំ;

និក្ខមិត្វានហំ តត្ថ, អទ្ទសំ លោកនាយកំ.

‘‘អភិវាទិយ សម្ពុទ្ធំ, សិរេ កត្វាន អញ្ជលិំ;

សកំ ចិត្តំ បសាទេត្វា, សន្ថវិំ លោកនាយកំ.

‘‘យាវតា រូបិនោ សត្តា, អរូបី វា អសញ្ញិនោ;

សព្ពេ តេ តវ ញាណម្ហិ, អន្តោ ហោន្តិ សមោគធា.

‘‘សុខុមច្ឆិកជាលេន, ឧទកំ យោ បរិក្ខិបេ;

យេ កេចិ ឧទកេ បាណា, អន្តោជាលេ ភវន្តិ តេ.

‘‘យេសញ្ច ចេតនា អត្ថិ, រូបិនោ ច អរូបិនោ;

សព្ពេ តេ តវ ញាណម្ហិ, អន្តោ ហោន្តិ សមោគធា.

‘‘សមុទ្ធរសិមំ លោកំ, អន្ធការសមាកុលំ;

តវ ធម្មំ សុណិត្វាន, កង្ខាសោតំ តរន្តិ តេ.

‘‘អវិជ្ជានិវុតេ លោកេ, អន្ធការេន ឱត្ថដេ;

តវ ញាណម្ហិ ជោតន្តេ, អន្ធការា បធំសិតា.

‘‘តុវំ ចក្ខូសិ សព្ពេសំ, មហាតមបនូទនោ;

តវ ធម្មំ សុណិត្វាន, និព្ពាយតិ ពហុជ្ជនោ.

‘‘បុដកំ បូរយិត្វាន, មធុខុទ្ទមនេឡកំ;

ឧភោ ហត្ថេហិ បគ្គយ្ហ, ឧបនេសិំ មហេសិនោ.

‘‘បដិគ្គណ្ហិ មហាវីរោ, សហត្ថេន មហា ឥសិ;

ភុញ្ជិត្វា តញ្ច សព្ពញ្ញូ, វេហាសំ នភមុគ្គមិ.

‘‘អន្តលិក្ខេ ឋិតោ សត្ថា, អត្ថទស្សី នរាសភោ;

មម ចិត្តំ បសាទេន្តោ, ឥមា គាថា អភាសថ.

‘‘យេនិទំ ថវិតំ ញាណំ, ពុទ្ធសេដ្ឋោ ច ថោមិតោ;

តេន ចិត្តប្បសាទេន, ទុគ្គតិំ សោ ន គច្ឆតិ.

‘‘ចតុទ្ទសញ្ច ខត្តុំ សោ, ទេវរជ្ជំ ករិស្សតិ;

បថព្យា រជ្ជំ អដ្ឋសតំ, វសុធំ អាវសិស្សតិ.

‘‘បញ្ចេវ សតក្ខត្តុញ្ច, ចក្កវត្តី ភវិស្សតិ;

បទេសរជ្ជំ អសង្ខេយ្យំ, មហិយា ការយិស្សតិ.

‘‘អជ្ឈាយកោ មន្តធរោ, តិណ្ណំ វេទាន បារគូ;

គោតមស្ស ភគវតោ, សាសនេ បព្ពជិស្សតិ.

‘‘គម្ភីរំ និបុណំ អត្ថំ, ញាណេន វិចិនិស្សតិ;

មោឃរាជាតិ នាមេន, ហេស្សតិ សត្ថុ សាវកោ.

‘‘តីហិ វិជ្ជាហិ សម្បន្នំ, កតកិច្ចមនាសវំ;

គោតមោ សត្ថវាហគ្គោ, ឯតទគ្គេ ឋបេស្សតិ.

‘‘ហិត្វា មានុសកំ យោគំ, ឆេត្វាន ភវពន្ធនំ;

សព្ពាសវេ បរិញ្ញាយ, វិហរាមិ អនាសវោ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា សត្ថលូខំ សុត្តលូខំ រជនលូខន្តិ វិសេសេន តិវិធេនបិ លូខេន សមន្នាគតំ បំសុកូលំ ធារេសិ. តេន នំ សត្ថា លូខចីវរធរានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសិ. អបរភាគេ បុរិមកម្មប្បច្ចយា បរិហារស្ស អករណតោ ថេរស្ស សរីរេ ទទ្ទុបីឡកាទីនិ ឧប្បជ្ជិត្វា វឌ្ឍិំសុ. សោ ‘‘សេនាសនំ ទុស្សតី’’តិ ហេមន្តេបិ មគធក្ខេត្តេសុ បលាលសន្ថារានិ អត្ថរិត្វា សេតិ. តំ ឯកទិវសំ ឧបដ្ឋានំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសិន្នំ សត្ថា បដិសន្ថារវសេន ‘‘ឆវិបាបកា’’តិអាទិនា បឋមគាថាយ បុច្ឆិ.

២០៧. តត្ថ ឆវិបាបកាតិ ទទ្ទុកច្ឆុបីឡកាហិ ភិន្នច្ឆវិភាវតោ ហីនច្ឆវិក ទុដ្ឋច្ឆវិក. ចិត្តភទ្ទកាតិ អនវសេសកិលេសប្បហានេន ព្រហ្មវិហារសេវនាយ ច ភទ្ទចិត្ត សុន្ទរចិត្ត. មោឃរាជាតិ តស្ស អាលបនំ. សតតំ សមាហិតោតិ អគ្គផលសមាធិនា និច្ចកាលំ អភិណ្ហំ សមាហិតមានសោ. ហេមន្តិកសីតកាលរត្តិយោតិ ហេមន្តសមយេ សីតកាលរត្តិយោ. អច្ចន្តសំយោគេ ចេតំ ឧបយោគវចនំ. ‘‘ហេមន្តិកា សីតកាលរត្តិយោ’’តិបិ បាឡិ. តត្ថ ហេមន្តិកាតិ ហេមន្តោគធា ហេមន្តបរិយាបន្នាតិ អត្ថោ. ភិក្ខុ ត្វំ សីតិ ភិក្ខុ កោ ត្វំ អសិ, ឯវំភូតោ បរេសុ តវ សេនាសនំ កត្វា អទេន្តេសុ សង្ឃិកញ្ច សេនាសនំ អបវិសន្តោ. កថំ ករិស្សសីតិ យថាវុត្តេ សីតកាលេ កថំ អត្តភាវំ បវត្តេសីតិ សត្ថា បុច្ឆិ. ឯវំ បន បុដ្ឋោ ថេរោ សត្ថុ តមត្ថំ កថេន្តោ –

២០៨. ‘‘សម្បន្នសស្សា មគធា, កេវលា ឥតិ មេ សុតំ;

បលាលច្ឆន្នកោ សេយ្យំ, យថញ្ញេ សុខជីវិនោ’’តិ. – គាថមាហ;

តត្ថ សម្បន្នសស្សាតិ និប្ផន្នសស្សា. មគធាតិ មគធរដ្ឋំ វទតិ. មគធា នាម ជានបទិនោ រាជកុមារា, តេសំ និវាសោ ឯកោបិ ជនបទោ រុឡ្ហីវសេន ‘‘មគធា’’ត្វេវ ពហុវចនេន វុច្ចតិ. កេវលាតិ អនវសេសា. ឥតិ មេ សុតន្តិ ឯវំ មយា សុតំ. តត្ថ យោ អទិដ្ឋោ បទេសោ, តស្ស វសេន សុតន្តិ វុត្តំ. តេន ឯទិសេ កាលេ មគធេសុ យត្ថ កត្ថចិ មយា វសិតុំ សក្កាតិ ទស្សេតិ. បលាលច្ឆន្នកោ សេយ្យំ, យថញ្ញេ សុខជីវិនោតិ យថា អញ្ញេ សុខជីវិនោ ភិក្ខូ សេនាសនសប្បាយំ លទ្ធា សុន្ទរេហិ អត្ថរណបាវុរណេហិ សុខេន សយន្តិ, ឯវំ អហម្បិ បលាលសន្ថារមេវ ហេដ្ឋា សន្ថរិត្វា ឧបរិ តិរិយញ្ច បលាលច្ឆទនេនេវ ឆាទិតសរីរតាយ បលាលច្ឆន្នកោ សេយ្យំ សយិំ, សេយ្យំ កប្បេសិន្តិ អត្តនោ យថាលាភសន្តោសំ វិភាវេតិ.

មោឃរាជត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. វិសាខបញ្ចាលបុត្តត្ថេរគាថាវណ្ណនា

ន ឧក្ខិបេ នោ ច បរិក្ខិបេ បរេតិ អាយស្មតោ វិសាខស្ស បញ្ចាលបុត្តស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយំ បុញ្ញំ ឧបចិនន្តោ ឥតោ ចុទ្ទសេ កប្បេ បច្ចន្តគាមេ ទលិទ្ទកុលេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ ឯកទិវសំ ផលបរិយេសនំ ចរន្តេហិ តស្មិំ គាមេ មនុស្សេហិ សទ្ធិំ អរញ្ញំ គតោ តត្ថ ឯកំ បច្ចេកពុទ្ធំ ទិស្វា បសន្នមានសោ វល្លិផលំ អទាសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ មគធរដ្ឋេ មណ្ឌលិករាជកុលេ និព្ពត្តិត្វា វិសាខោតិ លទ្ធនាមោ បញ្ចាលរាជធីតុយា បុត្តភាវតោ បច្ឆា បញ្ចាលបុត្តោតិ បញ្ញាយិត្ថ. សោ បិតរិ មតេ រជ្ជំ ការេន្តោ សត្ថរិ អត្តនោ គាមសមីបគតេ សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា ធម្មំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា សត្ថារា សទ្ធិំ សាវត្ថិំ គតោ វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា នចិរស្សេវ ឆឡភិញ្ញោ អហោសិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.៣៩.៣១-៣៦) –

‘‘សព្ពេ ជនា សមាគម្ម, អគមិំសុ វនំ តទា;

ផលមន្វេសមានា តេ, អលភិំសុ ផលំ តទា.

‘‘តត្ថទ្ទសាសិំ សម្ពុទ្ធំ, សយម្ភុំ អបរាជិតំ;

បសន្នចិត្តោ សុមនោ, វល្លិផលមទាសហំ.