៤. មោឃរាជត្ថេរគាថាវណ្ណនា

ឆវិបាបក ចិត្តភទ្ទកាតិ អាយស្មតោ មោឃរាជត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ ឯកទិវសំ សត្ថុ សន្តិកេ ធម្មំ សុណន្តោ សត្ថារំ ឯកំ ភិក្ខុំ លូខចីវរធរានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា តំ ឋានន្តរំ អាកង្ខន្តោ បណិធានំ កត្វា តត្ថ តត្ថ ភវេ បុញ្ញានិ ករោន្តោ អត្ថទស្សិស្ស ភគវតោ កាលេ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា ព្រាហ្មណានំ វិជ្ជាសិប្បេសុ និប្ផត្តិំ គតោ ព្រាហ្មណមាណវេ វិជ្ជាសិប្បានិ សិក្ខាបេន្តោ ឯកទិវសំ អត្ថទស្សិំ ភគវន្តំ ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតំ គច្ឆន្តំ ទិស្វា បសន្នមានសោ បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទិត្វា សិរសិ អញ្ជលិំ កត្វា ‘‘យាវតា រូបិនោ សត្តា’’តិអាទិនា ឆហិ គាថាហិ អភិត្ថវិត្វា ភាជនំ បូរេត្វា មធុំ ឧបនាមេសិ. សត្ថា មធុំ បដិគ្គហេត្វា អនុមោទនំ អកាសិ.

សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ កស្សបស្ស ភគវតោ កាលេ កដ្ឋវាហនស្ស នាម រញ្ញោ អមច្ចោ ហុត្វា តេន សត្ថុ អានយនត្ថំ បុរិសសហស្សេន បេសិតោ សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា ធម្មំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា វីសតិវស្សសហស្សានិ សមណធម្មំ កត្វា តតោ ចុតោ ឯកំ ពុទ្ធន្តរំ សុគតីសុយេវ បរិវត្តេន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា មោឃរាជាតិ លទ្ធនាមោ ពាវរីព្រាហ្មណស្ស សន្តិកេ ឧគ្គហិតសិប្បោ សំវេគជាតោ តាបសបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា តាបសសហស្សបរិវារោ អជិតាទីហិ សទ្ធិំ សត្ថុ សន្តិកំ បេសិតោ តេសំ បន្នរសមោ ហុត្វា បញ្ហេ បុច្ឆិត្វា បញ្ហវិស្សជ្ជនបរិយោសានេ អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.៤.៦៤-៨៣) –

‘‘អត្ថទស្សី តុ ភគវា, សយម្ភូ អបរាជិតោ;

ភិក្ខុសង្ឃបរិព្យូឡ្ហោ, រថិយំ បដិបជ្ជថ.

‘‘សិស្សេហិ សម្បរិវុតោ, ឃរម្ហា អភិនិក្ខមិំ;

និក្ខមិត្វានហំ តត្ថ, អទ្ទសំ លោកនាយកំ.

‘‘អភិវាទិយ សម្ពុទ្ធំ, សិរេ កត្វាន អញ្ជលិំ;

សកំ ចិត្តំ បសាទេត្វា, សន្ថវិំ លោកនាយកំ.

‘‘យាវតា រូបិនោ សត្តា, អរូបី វា អសញ្ញិនោ;

សព្ពេ តេ តវ ញាណម្ហិ, អន្តោ ហោន្តិ សមោគធា.

‘‘សុខុមច្ឆិកជាលេន, ឧទកំ យោ បរិក្ខិបេ;

យេ កេចិ ឧទកេ បាណា, អន្តោជាលេ ភវន្តិ តេ.

‘‘យេសញ្ច ចេតនា អត្ថិ, រូបិនោ ច អរូបិនោ;

សព្ពេ តេ តវ ញាណម្ហិ, អន្តោ ហោន្តិ សមោគធា.

‘‘សមុទ្ធរសិមំ លោកំ, អន្ធការសមាកុលំ;

តវ ធម្មំ សុណិត្វាន, កង្ខាសោតំ តរន្តិ តេ.

‘‘អវិជ្ជានិវុតេ លោកេ, អន្ធការេន ឱត្ថដេ;

តវ ញាណម្ហិ ជោតន្តេ, អន្ធការា បធំសិតា.

‘‘តុវំ ចក្ខូសិ សព្ពេសំ, មហាតមបនូទនោ;

តវ ធម្មំ សុណិត្វាន, និព្ពាយតិ ពហុជ្ជនោ.

‘‘បុដកំ បូរយិត្វាន, មធុខុទ្ទមនេឡកំ;

ឧភោ ហត្ថេហិ បគ្គយ្ហ, ឧបនេសិំ មហេសិនោ.

‘‘បដិគ្គណ្ហិ មហាវីរោ, សហត្ថេន មហា ឥសិ;

ភុញ្ជិត្វា តញ្ច សព្ពញ្ញូ, វេហាសំ នភមុគ្គមិ.

‘‘អន្តលិក្ខេ ឋិតោ សត្ថា, អត្ថទស្សី នរាសភោ;

មម ចិត្តំ បសាទេន្តោ, ឥមា គាថា អភាសថ.

‘‘យេនិទំ ថវិតំ ញាណំ, ពុទ្ធសេដ្ឋោ ច ថោមិតោ;

តេន ចិត្តប្បសាទេន, ទុគ្គតិំ សោ ន គច្ឆតិ.

‘‘ចតុទ្ទសញ្ច ខត្តុំ សោ, ទេវរជ្ជំ ករិស្សតិ;

បថព្យា រជ្ជំ អដ្ឋសតំ, វសុធំ អាវសិស្សតិ.

‘‘បញ្ចេវ សតក្ខត្តុញ្ច, ចក្កវត្តី ភវិស្សតិ;

បទេសរជ្ជំ អសង្ខេយ្យំ, មហិយា ការយិស្សតិ.

‘‘អជ្ឈាយកោ មន្តធរោ, តិណ្ណំ វេទាន បារគូ;

គោតមស្ស ភគវតោ, សាសនេ បព្ពជិស្សតិ.

‘‘គម្ភីរំ និបុណំ អត្ថំ, ញាណេន វិចិនិស្សតិ;

មោឃរាជាតិ នាមេន, ហេស្សតិ សត្ថុ សាវកោ.

‘‘តីហិ វិជ្ជាហិ សម្បន្នំ, កតកិច្ចមនាសវំ;

គោតមោ សត្ថវាហគ្គោ, ឯតទគ្គេ ឋបេស្សតិ.

‘‘ហិត្វា មានុសកំ យោគំ, ឆេត្វាន ភវពន្ធនំ;

សព្ពាសវេ បរិញ្ញាយ, វិហរាមិ អនាសវោ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា សត្ថលូខំ សុត្តលូខំ រជនលូខន្តិ វិសេសេន តិវិធេនបិ លូខេន សមន្នាគតំ បំសុកូលំ ធារេសិ. តេន នំ សត្ថា លូខចីវរធរានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសិ. អបរភាគេ បុរិមកម្មប្បច្ចយា បរិហារស្ស អករណតោ ថេរស្ស សរីរេ ទទ្ទុបីឡកាទីនិ ឧប្បជ្ជិត្វា វឌ្ឍិំសុ. សោ ‘‘សេនាសនំ ទុស្សតី’’តិ ហេមន្តេបិ មគធក្ខេត្តេសុ បលាលសន្ថារានិ អត្ថរិត្វា សេតិ. តំ ឯកទិវសំ ឧបដ្ឋានំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសិន្នំ សត្ថា បដិសន្ថារវសេន ‘‘ឆវិបាបកា’’តិអាទិនា បឋមគាថាយ បុច្ឆិ.

២០៧. តត្ថ ឆវិបាបកាតិ ទទ្ទុកច្ឆុបីឡកាហិ ភិន្នច្ឆវិភាវតោ ហីនច្ឆវិក ទុដ្ឋច្ឆវិក. ចិត្តភទ្ទកាតិ អនវសេសកិលេសប្បហានេន ព្រហ្មវិហារសេវនាយ ច ភទ្ទចិត្ត សុន្ទរចិត្ត. មោឃរាជាតិ តស្ស អាលបនំ. សតតំ សមាហិតោតិ អគ្គផលសមាធិនា និច្ចកាលំ អភិណ្ហំ សមាហិតមានសោ. ហេមន្តិកសីតកាលរត្តិយោតិ ហេមន្តសមយេ សីតកាលរត្តិយោ. អច្ចន្តសំយោគេ ចេតំ ឧបយោគវចនំ. ‘‘ហេមន្តិកា សីតកាលរត្តិយោ’’តិបិ បាឡិ. តត្ថ ហេមន្តិកាតិ ហេមន្តោគធា ហេមន្តបរិយាបន្នាតិ អត្ថោ. ភិក្ខុ ត្វំ សីតិ ភិក្ខុ កោ ត្វំ អសិ, ឯវំភូតោ បរេសុ តវ សេនាសនំ កត្វា អទេន្តេសុ សង្ឃិកញ្ច សេនាសនំ អបវិសន្តោ. កថំ ករិស្សសីតិ យថាវុត្តេ សីតកាលេ កថំ អត្តភាវំ បវត្តេសីតិ សត្ថា បុច្ឆិ. ឯវំ បន បុដ្ឋោ ថេរោ សត្ថុ តមត្ថំ កថេន្តោ –

២០៨. ‘‘សម្បន្នសស្សា មគធា, កេវលា ឥតិ មេ សុតំ;

បលាលច្ឆន្នកោ សេយ្យំ, យថញ្ញេ សុខជីវិនោ’’តិ. – គាថមាហ;

តត្ថ សម្បន្នសស្សាតិ និប្ផន្នសស្សា. មគធាតិ មគធរដ្ឋំ វទតិ. មគធា នាម ជានបទិនោ រាជកុមារា, តេសំ និវាសោ ឯកោបិ ជនបទោ រុឡ្ហីវសេន ‘‘មគធា’’ត្វេវ ពហុវចនេន វុច្ចតិ. កេវលាតិ អនវសេសា. ឥតិ មេ សុតន្តិ ឯវំ មយា សុតំ. តត្ថ យោ អទិដ្ឋោ បទេសោ, តស្ស វសេន សុតន្តិ វុត្តំ. តេន ឯទិសេ កាលេ មគធេសុ យត្ថ កត្ថចិ មយា វសិតុំ សក្កាតិ ទស្សេតិ. បលាលច្ឆន្នកោ សេយ្យំ, យថញ្ញេ សុខជីវិនោតិ យថា អញ្ញេ សុខជីវិនោ ភិក្ខូ សេនាសនសប្បាយំ លទ្ធា សុន្ទរេហិ អត្ថរណបាវុរណេហិ សុខេន សយន្តិ, ឯវំ អហម្បិ បលាលសន្ថារមេវ ហេដ្ឋា សន្ថរិត្វា ឧបរិ តិរិយញ្ច បលាលច្ឆទនេនេវ ឆាទិតសរីរតាយ បលាលច្ឆន្នកោ សេយ្យំ សយិំ, សេយ្យំ កប្បេសិន្តិ អត្តនោ យថាលាភសន្តោសំ វិភាវេតិ.

មោឃរាជត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.