១. កុមារកស្សបត្ថេរគាថាវណ្ណនា

អហោ ពុទ្ធា អហោ ធម្មាតិ អាយស្មតោ កុមារកស្សបត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បាបុណិ. ‘‘កុលគេហេ’’តិ បន អង្គុត្តរដ្ឋកថាយំ (អ. និ. អដ្ឋ. ១.១.២១៧) វុត្តំ. សោ សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា ធម្មំ សុណន្តោ សត្ថារំ ឯកំ ភិក្ខុំ ចិត្តកថិកានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា សយម្បិ តំ ឋានន្តរំ អាកង្ខន្តោ បណិធានំ កត្វា តទនុរូបានិ បុញ្ញានិ ករោន្តោ កស្សបស្ស ភគវតោ កាលេ សមណធម្មំ កត្វា សុគតីសុយេវ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ រាជគហេ សេដ្ឋិធីតាយ កុច្ឆិម្ហិ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ. សា កិរ កុមារិកាកាលេយេវ បព្ពជិតុកាមា ហុត្វា មាតាបិតរោ យាចិត្វា បព្ពជ្ជំ អលភមានា កុលឃរំ គតាបិ គព្ភសណ្ឋិតម្បិ អជានន្តី សាមិកំ អារាធេត្វា តេន អនុញ្ញាតា ភិក្ខុនីសុ បព្ពជិតា. តស្សា គព្ភិនិភាវំ ទិស្វា ភិក្ខុនិយោ ទេវទត្តំ បុច្ឆិំសុ. សោ ‘‘អស្សមណី’’តិ អាហ. បុន ទសពលំ បុច្ឆិំសុ. សត្ថា ឧបាលិត្ថេរំ បដិច្ឆាបេសិ. ថេរោ សាវត្ថិនគរវាសីនិ កុលានិ វិសាខញ្ច ឧបាសិកំ បក្កោសាបេត្វា សរាជិកាយ បរិសាយ វិនិច្ឆិនន្តោ ‘‘បុរេ លទ្ធោ គព្ភោ, បព្ពជ្ជា អរោគា’’តិ អាហ. សត្ថា ‘‘សុវិនិច្ឆិតំ អធិករណ’’ន្តិ ថេរស្ស សាធុការំ អទាសិ.

សា ភិក្ខុនី សុវណ្ណពិម្ពសទិសំ បុត្តំ វិជាយិ. តំ រាជា បសេនទិកោសលោ បោសេសិ. ‘‘កស្សបោ’’តិ ចស្ស នាមំ អកំសុ. អបរភាគេ អលង្ករិត្វា សត្ថុ សន្តិកំ នេត្វា បព្ពាជេសិ. កុមារកាលេ បព្ពជិតត្តា ភគវតា ‘‘កស្សបំ បក្កោសថ, ឥទំ ផលំ វា ខាទនីយំ វា កស្សបស្ស ទេថា’’តិ វុត្តេ ‘‘កតរកស្សបស្សា’’តិ. ‘‘កុមារកស្សបស្សា’’តិ. ឯវំ គហិតនាមត្តា រញ្ញោ បោសាវនិកបុត្តត្តា ច វុឌ្ឍកាលេបិ កុមារកស្សបោត្វេវ បញ្ញាយិត្ថ.

សោ បព្ពជិតកាលតោ បដ្ឋាយ វិបស្សនាយ ចេវ កម្មំ ករោតិ, ពុទ្ធវចនញ្ច ឧគ្គណ្ហាតិ. អថ តេន សទ្ធិំ បព្ពតមត្ថកេ សមណធម្មំ កត្វា អនាគាមី ហុត្វា សុទ្ធាវាសេ និព្ពត្តោ មហាព្រហ្មា ‘‘វិបស្សនាយ មុខំ ទស្សេត្វា មគ្គផលប្បត្តិយា ឧបាយំ ករិស្សាមី’’តិ បញ្ចទស បញ្ហេ អភិសង្ខរិត្វា អន្ធវនេ វសន្តស្ស ថេរស្ស ‘‘ឥមេ បញ្ហេ សត្ថារំ បុច្ឆេយ្យាសី’’តិ អាចិក្ខិត្វា គតោ. សោ តេ បញ្ហេ ភគវន្តំ បុច្ឆិ. ភគវាបិស្ស ព្យាកាសិ. ថេរោ សត្ថារា កថិតនិយាមេនេវ តេ ឧគ្គណ្ហិត្វា វិបស្សនំ គព្ភំ គណ្ហាបេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៥៤.១៥០-១៧៧) –

‘‘ឥតោ សតសហស្សម្ហិ, កប្បេ ឧប្បជ្ជិ នាយកោ;

សព្ពលោកហិតោ វីរោ, បទុមុត្តរនាមកោ.

‘‘តទាហំ ព្រាហ្មណោ ហុត្វា, វិស្សុតោ វេទបារគូ;

ទិវាវិហារំ វិចរំ, អទ្ទសំ លោកនាយកំ.

‘‘ចតុសច្ចំ បកាសេន្តំ, ពោធយន្តំ សទេវកំ;

វិចិត្តកថិកានគ្គំ, វណ្ណយន្តំ មហាជនេ.

‘‘តទា មុទិតចិត្តោហំ, និមន្តេត្វា តថាគតំ;

នានារត្តេហិ វត្ថេហិ, អលង្ករិត្វាន មណ្ឌបំ.

‘‘នានារតនបជ្ជោតំ, សសង្ឃំ ភោជយិំ តហិំ;

ភោជយិត្វាន សត្តាហំ, នានគ្គរសភោជនំ.

‘‘នានាចិត្តេហិ បុប្ផេហិ, បូជយិត្វា សសាវកំ;

និបច្ច បាទមូលម្ហិ, តំ ឋាន បត្ថយិំ អហំ.

‘‘តទា មុនិវរោ អាហ, ករុណេករសាសយោ;

បស្សថេតំ ទិជវរំ, បទុមាននលោចនំ.

‘‘បីតិបាមោជ្ជពហុលំ, សមុគ្គតតនូរុហំ;

ហាសម្ហិតវិសាលក្ខំ, មម សាសនលាលសំ.

‘‘បតិតំ បាទមូលេ មេ, ឯកាវត្ថសុមានសំ;

ឯស បត្ថេតិ តំ ឋានំ, វិចិត្តកថិកត្តនំ.

‘‘សតសហស្សិតោ កប្បេ, ឱក្កាកកុលសម្ភវោ;

គោតមោ នាម គោត្តេន, សត្ថា លោកេ ភវិស្សតិ.

‘‘តស្ស ធម្មេសុ ទាយាទោ, ឱរសោ ធម្មនិម្មិតោ;

កុមារកស្សបោ នាម, ហេស្សតិ សត្ថុ សាវកោ.

‘‘វិចិត្តបុប្ផទុស្សានំ, រតនានញ្ច វាហសា;

វិចិត្តកថិកានំ សោ, អគ្គតំ បាបុណិស្សតិ.

‘‘តេន កម្មេន សុកតេន, ចេតនាបណិធីហិ ច;

ជហិត្វា មានុសំ ទេហំ, តាវតិំសមគច្ឆហំ.

‘‘បរិព្ភមំ ភវាភវេ, រង្គមជ្ឈេ យថា នដោ;

សាខមិគត្រជោ ហុត្វា, មិគិយា កុច្ឆិមោក្កមិំ.

‘‘តទា មយិ កុច្ឆិគតេ, វជ្ឈវារោ ឧបដ្ឋិតោ;

សាខេន ចត្តា មេ មាតា, និគ្រោធំ សរណំ គតា.

‘‘តេន សា មិគរាជេន, មរណា បរិមោចិតា;

បរិច្ចជិត្វា សបាណំ, មមេវំ ឱវទី តទា.

‘‘និគ្រោធមេវ សេវេយ្យ, ន សាខមុបសំវសេ;

និគ្រោធស្មិំ មតំ សេយ្យោ, យញ្ចេ សាខម្ហិ ជីវិតំ.

‘‘តេនានុសិដ្ឋា មិគយូថបេន, អហញ្ច មាតា ច តថេតរេ ច;

អាគម្ម រម្មំ តុសិតាធិវាសំ, គតា បវាសំ សឃរំ យថេវ.

‘‘បុនោ កស្សបវីរស្ស, អត្ថមេន្តម្ហិ សាសនេ;

អារុយ្ហ សេលសិខរំ, យុញ្ជិត្វា ជិនសាសនំ.

‘‘ឥទានាហំ រាជគហេ, ជាតោ សេដ្ឋិកុលេ អហុំ;

អាបន្នសត្តា មេ មាតា, បព្ពជិ អនគារិយំ.

‘‘សគព្ភំ តំ វិទិត្វាន, ទេវទត្តមុបានយុំ;

សោ អវោច វិនាសេថ, បាបិកំ ភិក្ខុនិំ ឥមំ.

‘‘ឥទានិបិ មុនិន្ទេន, ជិនេន អនុកម្បិតា;

សុខិនី អជនី មយ្ហំ, មាតា ភិក្ខុនុបស្សយេ.

‘‘តំ វិទិត្វា មហីបាលោ, កោសលោ មំ អបោសយិ;

កុមារបរិហានេន, នាមេនាហញ្ច កស្សបោ.

‘‘មហាកស្សបមាគម្ម, អហំ កុមារកស្សបោ;

វម្មិកសទិសំ កាយំ, សុត្វា ពុទ្ធេន ទេសិតំ.

‘‘តតោ ចិត្តំ វិមុច្ចិ មេ, អនុបាទាយ សព្ពសោ;

បាយាសិំ ទមយិត្វាហំ, ឯតទគ្គមបាបុណិំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា ចិត្តកថិកភាវេន សត្ថារា ឯតទគ្គេ ឋបិតោ អត្តនោ បដិបត្តិំ បច្ចវេក្ខិត្វា រតនត្តយគុណវិភាវនមុខេន អញ្ញំ ព្យាករោន្តោ –

២០១. ‘‘អហោ ពុទ្ធា អហោ ធម្មា, អហោ នោ សត្ថុ សម្បទា;

យត្ថ ឯតាទិសំ ធម្មំ, សាវកោ សច្ឆិកាហិតិ.

២០២. ‘‘អសង្ខេយ្យេសុ កប្បេសុ, សក្កាយាធិគតា អហូ;

តេសមយំ បច្ឆិមកោ, ចរិមោយំ សមុស្សយោ;

ជាតិមរណសំសារោ, នត្ថិ ទានិ បុនព្ភវោ’’តិ. – គាថាទ្វយំ អភាសិ;

តត្ថ អហោតិ អច្ឆរិយត្ថេ និបាតោ. ពុទ្ធាតិ សព្ពញ្ញុពុទ្ធា, គារវវសេន ពហុវចនំ, អហោ អច្ឆរិយា សម្ពុទ្ធាតិ អត្ថោ. ធម្មាតិ បរិយត្តិធម្មេន សទ្ធិំ នវ លោកុត្តរធម្មា. អហោ នោ សត្ថុ សម្បទាតិ អម្ហាកំ សត្ថុ ទសពលស្ស អហោ សម្បត្តិយោ. យត្ថាតិ យស្មិំ សត្ថរិ ព្រហ្មចរិយវាសេន. ឯតាទិសំ ធម្មំ, សាវកោ សច្ឆិកាហិតីតិ ឯតាទិសំ ឯវរូបំ សុវិសុទ្ធជ្ឈានាភិញ្ញាបរិវារំ អនវសេសកិលេសក្ខយាវហំ សន្តំ បណីតំ អនុត្តរំ ធម្មំ សាវកោបិ នាម សច្ឆិករិស្សតិ, តស្មា ឯវំវិធគុណវិសេសាធិគមហេតុភូតា អហោ អច្ឆរិយា ពុទ្ធា ភគវន្តោ, អច្ឆរិយា ធម្មគុណា, អច្ឆរិយា អម្ហាកំ សត្ថុ សម្បត្តិយោតិ រតនត្តយស្ស គុណាធិមុត្តិំ បវេទេសីតិ. ធម្មសម្បត្តិកិត្តនេនេវ ហិ សង្ឃសុប្បដិបត្តិ កិត្តិតា ហោតីតិ.

ឯវំ សាធារណវសេន ទស្សិតំ ធម្មស្ស សច្ឆិកិរិយំ ឥទានិ អត្តុបនាយិកំ កត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘អសង្ខេយ្យេសូ’’តិ គាថមាហ. តត្ថ អសង្ខេយ្យេសូតិ គណនបថំ វីតិវត្តេសុ មហាកប្បេសុ. សក្កាយាតិ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា. តេ ហិ បរមត្ថតោ វិជ្ជមានធម្មសមូហតាយ ‘‘សក្កាយា’’តិ វុច្ចន្តិ. អហូតិ និវត្តនូបាយស្ស អនធិគតត្តា អនបគតា អហេសុំ. តេសមយំ បច្ឆិមកោ ចរិមោយំ សមុស្សយោតិ យស្មា អយំ សព្ពបច្ឆិមកោ, តតោ ឯវ ចរិមោ, តស្មា ជាតិមរណសហិតោ ខន្ធាទិបដិបាដិសញ្ញិតោ សំសារោ ឥទានិ អាយតិំ បុនព្ភវាភាវតោ បុនព្ភវោ នត្ថិ, អយមន្តិមា ជាតីតិ អត្ថោ.

កុមារកស្សបត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.