៦. បុណ្ណមាសត្ថេរគាថាវណ្ណនា

បញ្ច នីវរណេ ហិត្វាតិអាទិកា អាយស្មតោ បុណ្ណមាសត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ តិស្សស្ស ភគវតោ កាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ ឯកទិវសំ សត្ថរិ អរញ្ញេ វិហរន្តេ បំសុកូលចីវរំ ទុមសាខាយ លគ្គេត្វា គន្ធកុដិំ បវិដ្ឋេ ធនុហត្ថោ គហនំ បវិដ្ឋោ សត្ថុ បំសុកូលំ ទិស្វា បសន្នមានសោ ធនុំ និក្ខិបិត្វា ពុទ្ធគុណេ អនុស្សរិត្វា បំសុកូលំ វន្ទិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាវត្ថិយំ កុដុម្ពិយកុលេ និព្ពត្តិ. តស្ស កិរ ជាតទិវសេ តស្មិំ គេហេ សព្ពភាជនានិ សុវណ្ណរតនមយេហិ មាសេហិ បរិបុណ្ណានេវ អហេសុំ. តេនស្ស បុណ្ណមាសោត្វេវ នាមំ អកំសុ. សោ វយប្បត្តោ ទារបរិគ្គហំ កត្វា ឯកស្មិំ បុត្តេ ឧប្បន្នេ ឃរាវាសំ បហាយ បព្ពជិត្វា គាមកាវាសេ វសន្តោ ឃដេន្តោ វាយមន្តោ ឆឡភិញ្ញោ អហោសិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៤៩.១-៨) –

‘‘តិស្សោ នាមាសិ ភគវា, សយម្ភូ អគ្គបុគ្គលោ;

បំសុកូលំ ឋបេត្វាន, វិហារំ បាវិសី ជិនោ.

‘‘វិនតំ ធនុមាទាយ, ភក្ខត្ថាយ ចរិំ អហំ;

មណ្ឌលគ្គំ គហេត្វាន, កាននំ បាវិសិំ អហំ.

‘‘តត្ថទ្ទសំ បំសុកូលំ, ទុមគ្គេ លគ្គិតំ តទា;

ចាបំ តត្ថេវ និក្ខិប្ប, សិរេ កត្វាន អញ្ជលិំ.

‘‘បសន្នចិត្តោ សុមនោ, វិបុលាយ ច បីតិយា;

ពុទ្ធសេដ្ឋំ សរិត្វាន, បំសុកូលំ អវន្ទហំ.

‘‘ទ្វេនវុតេ ឥតោ កប្បេ, បំសុកូលមវន្ទហំ;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, វន្ទនាយ ឥទំ ផលំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

ឆឡភិញ្ញោ បន ហុត្វា សាវត្ថិំ ឧបគន្ត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា សុសានេ វសតិ, តស្ស ច អចិរាគតស្សេវ សតោ បុត្តោ កាលមកាសិ. ទារកមាតា ថេរស្ស អាគតភាវំ សុត្វា, ‘‘មា ឥទំ អបុត្តកំ សាបតេយ្យំ រាជានោ ហរេយ្យុ’’ន្តិ តំ ឧប្បព្ពាជេតុកាមា មហតា បរិវារេន ថេរស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា បដិសន្ថារំ កត្វា បលោភេតុំ អារភិ. ថេរោ អត្តនោ វីតរាគភាវជានាបនត្ថំ អាកាសេ ឋត្វា អត្តនោ បដិបត្តិកិត្តនមុខេន តស្សា ធម្មំ ទេសេន្តោ –

១៧១. ‘‘បញ្ច នីវរណេ ហិត្វា, យោគក្ខេមស្ស បត្តិយា;

ធម្មាទាសំ គហេត្វាន, ញាណទស្សនមត្តនោ.

១៧២. ‘‘បច្ចវេក្ខិំ ឥមំ កាយំ, សព្ពំ សន្តរពាហិរំ;

អជ្ឈត្តញ្ច ពហិទ្ធា ច, តុច្ឆោ កាយោ អទិស្សថា’’តិ. –

គាថាទ្វយំ អភាសិ.

តត្ថ បញ្ច នីវរណេ ហិត្វាតិ កាមច្ឆន្ទាទិកេ បញ្ច នីវរណេ បហាយ ឈានាធិគមេន វិទ្ធំសេត្វា. យោគក្ខេមស្ស បត្តិយាតិ កាមយោគាទីហិ ចតូហិ យោគេហិ ខេមស្ស អនុបទ្ទុតស្ស និព្ពានស្ស អធិគមាយ. ធម្មាទាសន្តិ ធម្មភូតំ អាទាសំ. យថា ហិ អាទាសោ ឱលោកេន្តស្ស រូបកាយេ គុណាគុណំ អាទំសេតិ, ឯវំ វិបស្សនាសង្ខាតោ ធម្មានំ សាមញ្ញវិសេសាវពោធនតោ ញាណទស្សនភូតោ ធម្មាទាសោ វិបស្សន្តស្ស វោទានសំកិលេសធម្មវិភាវនេន តប្បហានសាធនេន ច វិសេសតោ នាមកាយេ គុណំ អាទំសេតិ. តេនាហ –

‘‘ធម្មាទាសំ គហេត្វាន, ញាណទស្សនមត្តនោ;

បច្ចវេក្ខិំ ឥមំ កាយំ, សព្ពំ សន្តរពាហិរ’’ន្តិ. –

ឥមំ កាយំ ធម្មសមូហំ មម អត្តភាវំ អជ្ឈត្តិកពាហិរាយតនភាវតោ សន្តរពាហិរំ សព្ពំ អនវសេសំ ធម្មាទាសំ គហេត្វា ‘‘អនិច្ច’’ន្តិបិ ‘‘ទុក្ខ’’ន្តិបិ ‘‘អនត្តា’’តិបិ បតិអវេក្ខិំ ញាណចក្ខុនា បស្សិំ. ឯវំ បស្សតា ច មយា អជ្ឈត្តញ្ច ពហិទ្ធា ចាតិ អត្តនោ សន្តានេ បរសន្តានេ ច តុច្ឆោ កាយោ អទិស្សថ និច្ចសារាទិវិរហិតោ តុច្ឆោ ខន្ធបញ្ចកសង្ខាតោ អត្តភាវកាយោ ញាណចក្ខុនា យាថាវតោ អបស្សិត្ថ. សកលម្បិ ហិ ខន្ធបញ្ចកំ ‘‘អវិជ្ជានិវុតស្ស, ភិក្ខវេ, ពាលស្ស តណ្ហាសំយុត្តស្ស ឯវមយំ កាយោ សមុទាគតោ’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ២.១៩) ‘‘កាយោ’’តិ វុច្ចតិ. ‘‘អទិស្សថា’’តិ ច ឥមិនា យទេវ កាយេ ទដ្ឋព្ពំ, តំ ទិដ្ឋំ, ន ទានិស្ស កិញ្ចិ មយា បស្សិតព្ពំ អត្ថីតិ កតកិច្ចតំ ទស្សេន្តោ អញ្ញំ ព្យាកាសិ. ឯវំ ថេរោ ឥមាហិ គាថាហិ បុរាណទុតិយិកាយ ធម្មំ ទេសេត្វា តំ សរណេសុ ច សីលេសុ ច សម្បតិដ្ឋាបេត្វា ឧយ្យោជេសិ.

បុណ្ណមាសត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.