៣. តតិយវគ្គោ

១. ឧត្តរត្ថេរគាថាវណ្ណនា

ខន្ធា មយា បរិញ្ញាតាតិ អាយស្មតោ ឧត្តរត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយំ កុសលំ ឧបចិនន្តោ ឥតោ ចតុនវុតេ កប្បេ សិទ្ធត្ថស្ស ភគវតោ កាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ សាសនេ លទ្ធប្បសាទោ ហុត្វា ឧបាសកត្តំ បដិវេទេសិ. សោ សត្ថរិ បរិនិព្ពុតេ អត្តនោ ញាតកេ សន្និបាតេត្វា ពហុំ បូជាសក្ការំ សម្ភរិត្វា ធាតុបូជំ អកាសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាកេតេ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា ឧត្តរោតិ លទ្ធនាមោ វយប្បត្តោ កេនចិទេវ ករណីយេន សាវត្ថិំ គតោ កណ្ឌម្ពមូលេ កតំ យមកបាដិហារិយំ ទិស្វា បសីទិត្វា បុន កាឡការាមសុត្តទេសនាយ (អ. និ. ៤.២៤) អភិវឌ្ឍមានសទ្ធោ បព្ពជិត្វា សត្ថារា សទ្ធិំ រាជគហំ គន្ត្វា ឧបសម្បជ្ជិត្វា តត្ថេវ វសន្តោ វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា នចិរស្សេវ ឆឡភិញ្ញោ អហោសិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៤៩.១០៦-១១០) –

‘‘និព្ពុតេ លោកនាថម្ហិ, សិទ្ធត្ថេ លោកនាយកេ;

មម ញាតី សមានេត្វា, ធាតុបូជំ អកាសហំ.

‘‘ចតុន្នវុតិតោ កប្បេ, យំ ធាតុមភិបូជយិំ;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ធាតុបូជាយិទំ ផលំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

ឆឡភិញ្ញោ បន ហុត្វា សត្ថរិ សាវត្ថិយំ វិហរន្តេ ពុទ្ធុបដ្ឋានត្ថំ រាជគហតោ សាវត្ថិំ ឧបគតោ ភិក្ខូហិ ‘‘កិំ, អាវុសោ, បព្ពជ្ជាកិច្ចំ តយា មត្ថកំ បាបិត’’ន្តិ បុដ្ឋោ អញ្ញំ ព្យាករោន្តោ –

១៦១. ‘‘ខន្ធា មយា បរិញ្ញាតា, តណ្ហា មេ សុសមូហតា;

ភាវិតា មម ពោជ្ឈង្គា, បត្តោ មេ អាសវក្ខយោ.

១៦២. ‘‘សោហំ ខន្ធេ បរិញ្ញាយ, អព្ពហិត្វាន ជាលិនិំ;

ភាវយិត្វាន ពោជ្ឈង្គេ, និព្ពាយិស្សំ អនាសវោ’’តិ. – គាថាទ្វយំ អភាសិ;

តត្ថ ខន្ធាតិ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា. បរិញ្ញាតាតិ ‘‘ឥទំ ទុក្ខំ, ន ឥតោ ភិយ្យោ’’តិ បរិច្ឆិជ្ជ ញាតា ភាវិតា. តេន ទុក្ខស្ស អរិយសច្ចស្ស បរិញ្ញាភិសមយមាហ. តណ្ហាតិ តសតិ បរិតសតីតិ តណ្ហា. សុសមូហតាតិ សមុគ្ឃាដិតា. ឯតេន សមុទយសច្ចស្ស បហានាភិសមយំ វទតិ. ភាវិតា មម ពោជ្ឈង្គាតិ ពោធិសង្ខាតាយ សតិអាទិធម្មសាមគ្គិយា, តំសមង្គិនោ វា ពោធិសង្ខាតស្ស អរិយបុគ្គលស្ស អង្គាតិ ពោជ្ឈង្គា. សតិធម្មវិចយវីរិយបីតិបស្សទ្ធិសមាធិឧបេក្ខាសង្ខាតា មគ្គបរិយាបន្នា ធម្មា មយា ភាវិតា ឧប្បាទិតា វឌ្ឍិតា. ពោជ្ឈង្គគ្គហណេនេវ ចេត្ថ តំសហចរិតតាយ សព្ពេ មគ្គធម្មា, សព្ពេ ច ពោធិបក្ខិយធម្មា គហិតាតិ ទដ្ឋព្ពា. ឯតេនេវ មគ្គសច្ចស្ស ភាវនាភិសមយំ ទស្សេតិ. បត្តោ មេ អាសវក្ខយោតិ កាមាសវាទយោ អាសវា ខីយន្តិ ឯត្ថាតិ អាសវក្ខយោតិ លទ្ធនាមោ អសង្ខតធម្មោ មយា បត្តោ អធិគតោ. ឯតេន និរោធសច្ចស្ស សច្ឆិកិរិយាភិសមយំ កថេតិ. ឯត្តាវតា អត្តនោ សឧបាទិសេសនិព្ពានសម្បត្តិំ ទស្សេតិ.

ឥទានិ បន អនុបាទិសេសនិព្ពានសម្បត្តិំ ទស្សេន្តោ ‘‘សោហ’’ន្តិអាទិនា ទុតិយំ គាថមាហ. តស្សត្ថោ – សោហំ ឯវំ វុត្តនយេន ខន្ធេ បរិញ្ញាយ បរិជានិត្វា, តថា បរិជានន្តោ ឯវ សកអត្តភាវបរអត្តភាវេសុ អជ្ឈត្តិកពាហិរាយតនេសុ អតីតាទិភេទភិន្នេសុ សំសិព្ពនាការំ បុនប្បុនំ បវត្តិសង្ខាតំ ជាលំ ឯតស្ស អត្ថីតិ ជាលិនីតិ លទ្ធនាមំ តណ្ហំ អព្ពហិត្វាន មម ចិត្តសន្តានតោ ឧទ្ធរិត្វា, តថា នំ ឧទ្ធរន្តោយេវ វុត្តប្បភេទេ ពោជ្ឈង្គេ ភាវយិត្វាន តេ ភាវនាបារិបូរិំ បាបេត្វា តតោ ឯវ អនាសវោ ហុត្វា ឋិតោ ឥទានិ ចរិមកចិត្តនិរោធេន អនុបាទានោ វិយ ជាតវេទោ និព្ពាយិស្សំ បរិនិព្ពាយិស្សាមីតិ.

ឧត្តរត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ភទ្ទជិត្ថេរគាថាវណ្ណនា

បនាទោ នាម សោ រាជាតិ អាយស្មតោ ភទ្ទជិត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយំ កិរ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ ព្រាហ្មណានំ វិជ្ជាសិប្បេសុ បារំ គន្ត្វា កាមេ បហាយ តាបសបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា អរញ្ញាយតនេ អស្សមំ ការេត្វា វសន្តោ ឯកទិវសំ សត្ថារំ អាកាសេន គច្ឆន្តំ ទិស្វា បសន្នមានសោ អញ្ជលិំ បគ្គយ្ហ អដ្ឋាសិ. សត្ថា តស្ស អជ្ឈាសយំ ញត្វា អាកាសតោ ឱតរិ. ឱតិណ្ណស្ស បន ភគវតោ មធុញ្ច ភិសមុឡាលញ្ច សប្បិញ្ច ខីរញ្ច ឧបនាមេសិ, តស្ស តំ ភគវា អនុកម្បំ ឧបាទាយ បដិគ្គហេត្វា អនុមោទនំ វត្វា បក្កាមិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន តុសិតេ និព្ពត្តោ តត្ថ យាវតាយុកំ ឋត្វា តតោ អបរាបរំ សុគតីសុយេវ សំសរន្តោ វិបស្សិស្ស ភគវតោ កាលេ មហទ្ធនោ សេដ្ឋិ ហុត្វា អដ្ឋសដ្ឋិភិក្ខុសហស្សំ ភោជេត្វា តិចីវរេន អច្ឆាទេសិ.

ឯវំ ពហុំ កុសលំ កត្វា ទេវលោកេ និព្ពត្តិត្វា តត្ថ យាវតាយុកំ ឋត្វា តតោ ចវិត្វា មនុស្សេសុ ឧប្បន្នោ ពុទ្ធសុញ្ញេ លោកេ បញ្ច បច្ចេកពុទ្ធសតានិ ចតូហិ បច្ចយេហិ ឧបដ្ឋហិត្វា តតោ ចុតោ រាជកុលេ និព្ពត្តិត្វា រជ្ជំ អនុសាសន្តោ បុត្តំ បច្ចេកពោធិំ អធិគន្ត្វា ឋិតំ ឧបដ្ឋហិត្វា តស្ស បរិនិព្ពុតស្ស ធាតុយោ គហេត្វា ចេតិយំ កត្វា បូជេសិ. ឯវំ តត្ថ តត្ថ តានិ បុញ្ញានិ កត្វា ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ ភទ្ទិយនគរេ អសីតិកោដិវិភវស្ស ភទ្ទិយសេដ្ឋិស្ស ឯកបុត្តកោ ហុត្វា និព្ពត្តិ, ភទ្ទជីតិស្ស នាមំ អហោសិ. តស្ស កិរ ឥស្សរិយភោគបរិវារាទិសម្បត្តិ ចរិមភវេ ពោធិសត្តស្ស វិយ អហោសិ.

តទា សត្ថា សាវត្ថិយំ វស្សំ វសិត្វា ភទ្ទជិកុមារំ សង្គណ្ហិតុំ មហតា ភិក្ខុសង្ឃេន សទ្ធិំ ភទ្ទិយនគរំ គន្ត្វា ជាតិយាវនេ វសិ តស្ស ញាណបរិបាកំ អាគមយមានោ. សោបិ ឧបរិ បាសាទេ និសិន្នោ សីហបញ្ជរំ វិវរិត្វា ឱលោកេន្តោ ភគវតោ សន្តិកេ ធម្មំ សោតុំ គច្ឆន្តំ មហាជនំ ទិស្វា ‘‘កត្ថាយំ មហាជនោ គច្ឆតី’’តិ បុច្ឆិត្វា តំ ការណំ សុត្វា សយម្បិ មហតា បរិវារេន សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា ធម្មំ សុណន្តោ សព្ពាភរណបដិមណ្ឌិតោវ សព្ពកិលេសេ ខេបេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៥៦.៩៨-១១៦) –

‘‘ឱគ្គយ្ហ យំ បោក្ខរណិំ, នានាកុញ្ជរសេវិតំ;

ឧទ្ធរាមិ ភិសំ តត្ថ, ឃាសហេតុ អហំ តទា.

‘‘ភគវា តម្ហិ សមយេ, បទុមុត្តរសវ្ហយោ;

រត្តម្ពរធរោ ពុទ្ធោ, គច្ឆតេ អនិលញ្ជសេ.

‘‘ធុនន្តោ បំសុកូលានិ, សទ្ទំ អស្សោសហំ តទា;

ឧទ្ធំ និជ្ឈាយមានោហំ, អទ្ទសំ លោកនាយកំ.

‘‘តត្ថេវ ឋិតកោ សន្តោ, អាយាចិំ លោកនាយកំ;

មធុំ ភិសេហិ សហិតំ, ខីរំ សប្បិំ មុឡាលិកំ.

‘‘បដិគ្គណ្ហាតុ មេ ពុទ្ធោ, អនុកម្បាយ ចក្ខុមា;

តតោ ការុណិកោ សត្ថា, ឱរោហិត្វា មហាយសោ.

‘‘បដិគ្គណ្ហិ មមំ ភិក្ខំ, អនុកម្បាយ ចក្ខុមា;

បដិគ្គហេត្វា សម្ពុទ្ធោ, អកា មេ អនុមោទនំ.

‘‘សុខី ហោតុ មហាបុញ្ញ, គតិ តុយ្ហំ សមិជ្ឈតុ;

ឥមិនា ភិសទានេន, លភស្សុ វិបុលំ សុខំ.

‘‘ឥទំ វត្វាន សម្ពុទ្ធោ, ជលជុត្តមនាមកោ;

ភិក្ខមាទាយ សម្ពុទ្ធោ, អាកាសេនាគមា ជិនោ.

‘‘តតោ ភិសំ គហេត្វាន, អាគច្ឆិំ មម អស្សមំ;

ភិសំ រុក្ខេ លគ្គេត្វាន, មម ទានំ អនុស្សរិំ.

‘‘មហាវាតោ ឧដ្ឋហិត្វា, សញ្ចាលេសិ វនំ តទា;

អាកាសោ អភិនាទិត្ថ, អសនី ច ផលី តទា.

‘‘តតោ មេ អសនីបាតោ, មត្ថកេ និបតី តទា;

សោហំ និសិន្នកោ សន្តោ, តត្ថ កាលង្កតោ អហំ.

‘‘បុញ្ញកម្មេន សញ្ញុត្តោ, តុសិតំ ឧបបជ្ជហំ;

កឡេវរំ មេ បតិតំ, ទេវលោកេ រមាមហំ.

‘‘ឆឡសីតិសហស្សានិ, នារិយោ សមលង្កតា;

សាយំ បាតំ ឧបដ្ឋន្តិ, ភិសទានស្សិទំ ផលំ.

‘‘មនុស្សយោនិមាគន្ត្វា, សុខិតោ ហោមហំ តទា;

ភោគេ មេ ឩនតា នត្ថិ, ភិសទានស្សិទំ ផលំ.

‘‘អនុកម្បិតកោ តេន, ទេវទេវេន តាទិនា;

សព្ពាសវា បរិក្ខីណា, នត្ថិ ទានិ បុនព្ភវោ.

‘‘សតសហស្សិតោ កប្បេ, យំ ភិសំ អទទិំ តទា;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ភិសទានស្សិទំ ផលំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តេ បន តេន អធិគតេ សត្ថា ភទ្ទិយសេដ្ឋិំ អាមន្តេសិ – ‘‘តវ បុត្តោ អលង្កតបដិយត្តោ ធម្មំ សុណន្តោ អរហត្តេ បតិដ្ឋាសិ, តេនស្ស ឥទានេវ បព្ពជិតុំ យុត្តំ, នោ ចេ បព្ពជតិ, បរិនិព្ពាយិស្សតី’’តិ. សេដ្ឋិ ‘‘ន មយ្ហំ បុត្តស្ស ទហរស្សេវ សតោ បរិនិព្ពានេន កិច្ចំ អត្ថិ, បព្ពាជេថ ន’’ន្តិ អាហ. តំ សត្ថា បព្ពាជេត្វា ឧបសម្បាទេត្វា តត្ថ សត្តាហំ វសិត្វា កោដិគាមំ បាបុណិ, សោ ច គាមោ គង្គាតីរេ. កោដិគាមវាសិនោ ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស មហាទានំ បវត្តេសុំ. ភទ្ទជិត្ថេរោ សត្ថារា អនុមោទនាយ អារទ្ធមត្តាយ ពហិគាមំ គន្ត្វា ‘‘គង្គាតីរេ មគ្គសមីបេ សត្ថុ អាគតកាលេ វុដ្ឋហិស្សាមី’’តិ សមាបត្តិំ សមាបជ្ជិត្វា និសីទិ. មហាថេរេសុ អាគច្ឆន្តេសុបិ អវុដ្ឋហិត្វា សត្ថុ អាគតកាលេយេវ វុដ្ឋហិ. បុថុជ្ជនភិក្ខូ, ‘‘អយំ អធុនា បព្ពជិតោ មហាថេរេសុ អាគច្ឆន្តេសុ មានត្ថទ្ធោ ហុត្វា ន វុដ្ឋាសី’’តិ ឧជ្ឈាយិំសុ. កោដិគាមវាសិនោ សត្ថុ ភិក្ខុសង្ឃស្ស ច ពហូ នាវាសង្ឃាដេ ពន្ធិំសុ, សត្ថា ‘‘ហន្ទស្ស អានុភាវំ បកាសេមី’’តិ នាវាសង្ឃាដេ ឋត្វា, ‘‘កហំ, ភទ្ទជី’’តិ បុច្ឆិ. ភទ្ទជិត្ថេរោ ‘‘ឯសោហំ, ភន្តេ’’តិ សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា អញ្ជលិំ កត្វា អដ្ឋាសិ. សត្ថា, ‘‘ឯហិ, ភទ្ទជិ, អម្ហេហិ សទ្ធិំ ឯកនាវំ អភិរុហា’’តិ. សោ ឧប្បតិត្វា សត្ថុ ឋិតនាវាយំ អដ្ឋាសិ. សត្ថា គង្គាមជ្ឈំ គតកាលេ, ‘‘ភទ្ទជិ, តយា មហាបនាទរាជកាលេ អជ្ឈាវុដ្ឋរតនបាសាទោ កហ’’ន្តិ អាហ. ‘‘ឥមស្មិំ ឋានេ និមុគ្គោ’’តិ. ‘‘តេន ហិ, ភទ្ទជិ, សព្រហ្មចារីនំ កង្ខំ ឆិន្ទា’’តិ. តស្មិំ ខណេ ថេរោ សត្ថារំ វន្ទិត្វា ឥទ្ធិពលេន គន្ត្វា បាសាទថូបិកំ បាទង្គុលន្តរេន សន្និរុម្ភិត្វា បញ្ចវីសតិយោជនំ បាសាទំ គហេត្វា អាកាសេ ឧប្បតិ, ឧប្បតន្តោ ច បញ្ញាស យោជនានិ បាសាទំ ឧទកតោ ឧក្ខិបិ. អថស្ស បុរិមភវេ ញាតកា បាសាទគតេន លោភេន មច្ឆកច្ឆបមណ្ឌូកា ហុត្វា តស្មិំ បាសាទេ ឧដ្ឋហន្តេ បរិវត្តិត្វា ឧទកេ បតិំសុ. សត្ថា តេ បតន្តេ ទិស្វា ‘‘ញាតកា តេ, ភទ្ទជិ, កិលមន្តី’’តិ អាហ. ថេរោ សត្ថុ វចនេន បាសាទំ វិស្សជ្ជេសិ. បាសាទោ យថាឋានេ ឯវ បតិដ្ឋហិ. សត្ថា បារង្គតោ ភិក្ខូហិ ‘‘កទា, ភន្តេ, ភទ្ទជិត្ថេរេន អយំ បាសាទោ អជ្ឈាវុដ្ឋោ’’តិ បុដ្ឋោ មហាបនាទជាតកំ (ជា. ១.៣.៤០-៤១) កថេត្វា មហាជនំ ធម្មាមតំ បាយេសិ. ថេរោ បន អត្តនោ អជ្ឈាវុដ្ឋបុព្ពំ សុវណ្ណបាសាទំ ទស្សេត្វា –

១៦៣. ‘‘បនាទោ នាម សោ រាជា, យស្ស យូបោ សុវណ្ណយោ;

តិរិយំ សោឡសុព្ពេធោ, ឧព្ភមាហុ សហស្សធា.

១៦៤. ‘‘សហស្សកណ្ឌោ សតគេណ្ឌុ, ធជាលុ ហរិតាមយោ;

អនច្ចុំ តត្ថ គន្ធព្ពា, ឆ សហស្សានិ សត្តធា’’តិ. –

ទ្វីហិ គាថាហិ វណ្ណេន្តោ អញ្ញំ ព្យាកាសិ.

តត្ថ បនាទោ នាម សោ រាជាតិ អតីតេ បនាទោ នាម សោ រាជា អហោសីតិ អត្តភាវអន្តរហិតតាយ អត្តានំ បរំ វិយ និទ្ទិសតិ. សោ ឯវ ហិ រជ្ជេ ឋិតកាលតោ បដ្ឋាយ សទា ឧស្សាហសម្បត្តិអាទិនា មហតា រាជានុភាវេន មហតា ច កិត្តិសទ្ទេន សមន្នាគតត្តា ‘‘រាជា មហាបនាទោ’’តិ បញ្ញាយិត្ថ. យស្ស យូបោ សុវណ្ណយោតិ យស្ស រញ្ញោ អយំ យូបោ បាសាទោ សុវណ្ណមយោ. តិរិយំ សោឡសុព្ពេធោតិ វិត្ថារតោ សោឡសកណ្ឌបាតប្បមាណោ. សោ បន អឌ្ឍយោជនមត្តោ ហោតិ. ឧព្ភាមាហុ សហស្សធាតិ ឧព្ភំ ឧច្ចំ ឯវមស្ស បាសាទស្ស សហស្សធា សហស្សកណ្ឌប្បមាណមាហុ. សោ បន យោជនតោ បញ្ចវីសតិយោជនប្បមាណោ ហោតិ. កេចិ បនេត្ថ គាថាសុខត្ថំ ‘‘អាហូ’’តិ ទីឃំ កតំ. អាហុ អហោសីតិ អត្ថំ វទន្តិ.

សហស្សកណ្ឌោតិ សហស្សភូមិកោ. សតគេណ្ឌូតិ អនេកសតនិយ្យូហកោ. ធជាលូតិ តត្ថ តត្ថ និយ្យូហសិខរាទីសុ បតិដ្ឋាបិតេហិ យដ្ឋិធជបដាកធជាទិធជេហិ សម្បន្នោ. ហរិតាមយោតិ ចាមីករសុវណ្ណមយោ. កេចិ បន ‘‘ហរិតជាតិមណិសរិក្ខកោ’’តិ វទន្តិ. គន្ធព្ពាតិ នដា. ឆ សហស្សានិ សត្តធាតិ ឆមត្តានិ គន្ធព្ពសហស្សានិ សត្តធា តស្ស បាសាទស្ស សត្តសុ ឋានេសុ រញ្ញោ អភិរមាបនត្ថំ នច្ចិំសូតិ អត្ថោ. តេ ឯវំ នច្ចន្តាបិ រាជានំ ហាសេតុំ នាសក្ខិំសុ. អថ សក្កោ ទេវរាជា ទេវនដេ បេសេត្វា សមជ្ជំ ការេសិ, តទា រាជា ហសីតិ.

ភទ្ទជិត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. សោភិតត្ថេរគាថាវណ្ណនា

សតិមា បញ្ញវាតិ អាយស្មតោ សោភិតត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ ហំសវតីនគរេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ សត្ថុ ធម្មទេសនំ សុណន្តោ សត្ថារំ ឯកំ ភិក្ខុំ បុព្ពេនិវាសញាណលាភីនំ ភិក្ខូនំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា សយម្បិ តំ ឋានន្តរំ ឧទ្ទិស្ស បត្ថនំ កត្វា បុញ្ញានិ កត្វា សុគតីសុយេវ សំសរន្តោ សុមេធស្ស ភគវតោ កាលេ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ ព្រាហ្មណានំ វិជ្ជាសិប្បេសុ និប្ផត្តិំ គន្ត្វា នេក្ខម្មាធិមុត្តោ ឃរាវាសំ បហាយ តាបសបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា ហិមវន្តស្ស សមីបេ អរញ្ញាយតនេ អស្សមំ ការេត្វា វនមូលផលាផលេន យាបេន្តោ ពុទ្ធុប្បាទំ សុត្វា សព្ពត្ថ ឯករត្តិវាសេនេវ ភទ្ទវតីនគរេ សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា បសន្នមានសោ ‘‘តុវំ សត្ថា ច កេតុ ចា’’តិអាទីហិ ឆហិ គាថាហិ អភិត្ថវិ, សត្ថា ចស្ស ភាវិនិំ សម្បត្តិំ បកាសេសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាវត្ថិយំ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិ. សោភិតោតិស្ស នាមំ អកំសុ. សោ អបរេន សមយេន សត្ថុ ធម្មទេសនំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា ឆឡភិញ្ញោ អហោសិ. បុព្ពេនិវាសញាណេ ចិណ្ណវសី ច អហោសិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៤៩.៤៦-៧៤) –

‘‘ទក្ខិណេ ហិមវន្តស្ស, សុកតោ អស្សមោ មម;

ឧត្តមត្ថំ គវេសន្តោ, វសាមិ វិបិនេ តទា.

‘‘លាភាលាភេន សន្តុដ្ឋោ, មូលេន ច ផលេន ច;

អន្វេសន្តោ អាចរិយំ, វសាមិ ឯកកោ អហំ.

‘‘សុមេធោ នាម សម្ពុទ្ធោ, លោកេ ឧប្បជ្ជិ តាវទេ;

ចតុសច្ចំ បកាសេតិ, ឧទ្ធរន្តោ មហាជនំ.

‘‘នាហំ សុណោមិ សម្ពុទ្ធំ, នបិ មេ កោចិ សំសតិ;

អដ្ឋវស្សេ អតិក្កន្តេ, អស្សោសិំ លោកនាយកំ.

‘‘អគ្គិទារុំ នីហរិត្វា, សម្មជ្ជិត្វាន អស្សមំ;

ខារិភារំ គហេត្វាន, និក្ខមិំ វិបិនា អហំ.

‘‘ឯករត្តិំ វសន្តោហំ, គាមេសុ និគមេសុ ច;

អនុបុព្ពេន ចន្ទវតិំ, តទាហំ ឧបសង្កមិំ.

‘‘ភគវា តម្ហិ សមយេ, សុមេធោ លោកនាយកោ;

ឧទ្ធរន្តោ ពហូ សត្តេ, ទេសេតិ អមតំ បទំ.

‘‘ជនកាយមតិក្កម្ម, វន្ទិត្វា ជិនសាគរំ;

ឯកំសំ អជិនំ កត្វា, សន្ថវិំ លោកនាយកំ.

‘‘តុវំ សត្ថា ច កេតុ ច, ធជោ យូបោ ច បាណិនំ;

បរាយនោ បតិដ្ឋា ច, ទីបោ ច ទ្វិបទុត្តមោ.

‘‘នេបុញ្ញោ ទស្សនេ វីរោ, តារេសិ ជនតំ តុវំ;

នត្ថញ្ញោ តារកោ លោកេ, តវុត្តរិតរោ មុនេ.

‘‘សក្កា ថេវេ កុសគ្គេន, បមេតុំ សាគរុត្តមេ;

ន ត្វេវ តវ សព្ពញ្ញុ, ញាណំ សក្កា បមេតវេ.

‘‘តុលទណ្ឌេ ឋបេត្វាន, មហិំ សក្កា ធរេតវេ;

នត្វេវ តវ បញ្ញាយ, បមាណមត្ថិ ចក្ខុម.

‘‘អាកាសោ មិនិតុំ សក្កា, រជ្ជុយា អង្គុលេន វា;

នត្វេវ តវ សព្ពញ្ញុ, សីលំ សក្កា បមេតវេ.

‘‘មហាសមុទ្ទេ ឧទកំ, អាកាសោ ច វសុន្ធរា;

បរិមេយ្យានិ ឯតានិ, អប្បមេយ្យោសិ ចក្ខុម.

‘‘ឆហិ គាថាហិ សព្ពញ្ញុំ, កិត្តយិត្វា មហាយសំ;

អញ្ជលិំ បគ្គហេត្វាន, តុណ្ហី អដ្ឋាសហំ តទា.

‘‘យំ វទន្តិ សុមេធោតិ, ភូរិបញ្ញំ សុមេធសំ;

ភិក្ខុសង្ឃេ និសីទិត្វា, ឥមា គាថា អភាសថ.

‘‘យោ មេ ញាណំ បកិត្តេសិ, វិប្បសន្នេន ចេតសា;

តមហំ កិត្តយិស្សាមិ, សុណាថ មម ភាសតោ.

‘‘សត្តសត្តតិ កប្បានិ, ទេវលោកេ រមិស្សតិ;

សហស្សក្ខត្តុំ ទេវិន្ទោ, ទេវរជ្ជំ ករិស្សតិ.

‘‘អនេកសតក្ខត្តុញ្ច, ចក្កវត្តី ភវិស្សតិ;

បទេសរជ្ជំ វិបុលំ, គណនាតោ អសង្ខិយំ.

‘‘ទេវភូតោ មនុស្សោ វា, បុញ្ញកម្មសមាហិតោ;

អនូនមនសង្កប្បោ, តិក្ខបញ្ញោ ភវិស្សតិ.

‘‘តិំសកប្បសហស្សម្ហិ, ឱក្កាកកុលសម្ភវោ;

គោតមោ នាម គោត្តេន, សត្ថា លោកេ ភវិស្សតិ.

‘‘អគារា អភិនិក្ខម្ម, បព្ពជិស្សតិកិញ្ចនោ;

ជាតិយា សត្តវស្សេន, អរហត្តំ ផុសិស្សតិ.

‘‘យតោ សរាមិ អត្តានំ, យតោ បត្តោស្មិ សាសនំ;

ឯត្ថន្តរេ ន ជានាមិ, ចេតនំ អមនោរមំ.

‘‘សំសរិត្វា ភវេ សព្ពេ, សម្បត្តានុភវិំ អហំ;

ភោគេ មេ ឩនតា នត្ថិ, ផលំ ញាណស្ស ថោមនេ.

‘‘តិយគ្គី និព្ពុតា មយ្ហំ, ភវា សព្ពេ សមូហតា;

សព្ពាសវា បរិក្ខីណា, នត្ថិ ទានិ បុនព្ភវោ.

‘‘តិំសកប្បសហស្សម្ហិ, យំ ញាណមថវិំ អហំ;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ផលំ ញាណស្ស ថោមនេ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

សោ អរហត្តំ បន បត្វា អត្តនោ បុព្ពេនិវាសំ អនុបដិបាដិយា អនុស្សរន្តោ យាវ អសញ្ញភវេ អចិត្តកបដិសន្ធិ, តាវ អទ្ទស. តតោ បញ្ច កប្បសតានិ ចិត្តប្បវត្តិំ អទិស្វា អវសានេវ ទិស្វា ‘‘កិមេត’’ន្តិ អាវជ្ជេន្តោ នយវសេន ‘‘អសញ្ញភវោ ភវិស្សតី’’តិ និដ្ឋំ អគមាសិ. តេនាហ ភគវា – ‘‘អត្ថិ, ភិក្ខវេ, អសញ្ញសត្តា នាម ទីឃាយុកា ទេវា, តតោ ចុតោ សោភិតោ ឥធូបបន្នោ, សោ ឯតំ ភវំ ជានាតិ, សោភិតោ អនុស្សរតី’’តិ (បារា. ២៣២ អត្ថតោ សមានំ). ឯវំ នយវសេន អនុស្សរន្តស្ស អនុស្សរណកោសល្លំ ទិស្វា សត្ថា ថេរំ បុព្ពេនិវាសំ អនុស្សរន្តានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសិ. តតោ ឯវ ចាយំ អាយស្មា សវិសេសំ អត្តនោ បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណំ តស្ស ច បច្ចយភូតំ បដិបត្តិំ បច្ចវេក្ខិត្វា សោមនស្សជាតោ តទត្ថទីបនំ ឧទានំ ឧទានេន្តោ –

១៦៥. ‘‘សតិមា បញ្ញវា ភិក្ខុ, អារទ្ធពលវីរិយោ;

បញ្ច កប្បសតានាហំ, ឯករត្តិំ អនុស្សរិំ.

១៦៦. ‘‘ចត្តារោ សតិបដ្ឋានេ, សត្ត អដ្ឋ ច ភាវយំ;

បញ្ច កប្បសតានាហំ, ឯករត្តិំ អនុស្សរិ’’ន្តិ. – គាថាទ្វយំ អភាសិ;

តត្ថ សតិមាតិ សយំ សមុទាគមនសម្បន្នាយ សតិបដ្ឋានភាវនាបារិបូរិយា សតិវេបុល្លប្បត្តិយា ច សតិមា. បញ្ញវាតិ ឆឡភិញ្ញាបារិបូរិយា បញ្ញាវេបុល្លប្បត្តិយា ច បញ្ញវា. ភិន្នកិលេសតាយ ភិក្ខុ. សទ្ធាទិពលានញ្ចេវ ចតុព្ពិធសម្មប្បធានវីរិយស្ស ច សំសិទ្ធិបារិបូរិយា អារទ្ធពលវីរិយោ. សទ្ធាទីនញ្ហេត្ថ ពលគ្គហណេន គហណំ សតិបិ សតិអាទីនំ ពលភាវេ, យថា ‘‘គោពលិពទ្ធា បុញ្ញញាណសម្ភារា’’តិ. បញ្ច កប្បសតានាហំ, ឯករត្តិំ អនុស្សរិន្តិ ឯករត្តិំ វិយ អនុស្សរិំ. វិយ-សទ្ទោ ហិ ឥធ លុត្តនិទ្ទិដ្ឋោ, ឯតេន បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណេ អត្តនោ ញាណវសីភាវំ ទីបេតិ.

ឥទានិ យាយ បដិបត្តិយា អត្តនោ សតិមន្តាទិភាវោ សាតិសយំ បុព្ពេនិវាសញាណញ្ច សិទ្ធំ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘ចត្តារោ’’តិអាទិនា ទុតិយំ គាថមាហ. តត្ថ ចត្តារោ សតិបដ្ឋានេតិ កាយានុបស្សនាទិកេ អត្តនោ វិសយភេទេន ចតុព្ពិធេ លោកិយលោកុត្តរមិស្សកេ សតិសង្ខាតេ សតិបដ្ឋានេ. សត្តាតិ សត្ត ពោជ្ឈង្គេ. អដ្ឋាតិ អដ្ឋ មគ្គង្គានិ. សតិបដ្ឋានេសុ ហិ សុប្បតិដ្ឋិតចិត្តស្ស សត្ត ពោជ្ឈង្គា ភាវនាបារិបូរិំ គតា ឯវ ហោន្តិ, តថា អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ. តេនាហ ធម្មសេនាបតិ – ‘‘ចតូសុ សតិបដ្ឋានេសុ សុប្បតិដ្ឋិតចិត្តា សត្ត ពោជ្ឈង្គេ យថាភូតំ ភាវេត្វា’’តិអាទីហិ (ទី. និ. ៣.១៤៣) សត្តកោដ្ឋាសិកេសុ សត្តតិំសាយ ពោធិបក្ខិយធម្មេសុ ឯកស្មិំ កោដ្ឋាសេ ភាវនាបារិបូរិំ គច្ឆន្តេ ឥតរេ អគច្ឆន្តា នាម នត្ថីតិ. ភាវយន្តិ ភាវនាហេតុ. សេសំ វុត្តនយមេវ.

សោភិតត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. វល្លិយត្ថេរគាថាវណ្ណនា

យំ កិច្ចំ ទឡ្ហវីរិយេនាតិអាទិកា អាយស្មតោ វល្លិយត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ សុមេធស្ស ភគវតោ កាលេ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ វិជ្ជាសិប្បេសុ និប្ផត្តិំ គតោ អសីតិកោដិវិភវំ បហាយ តាបសបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា បព្ពតបាទេ អរញ្ញាយតនេ ឯកិស្សា នទិយា តីរេ អស្សមំ ការេត្វា វិហរន្តោ អត្តនោ អនុគ្គណ្ហនត្ថំ ឧបគតំ សត្ថារំ ទិស្វា បសន្នមានសោ អជិនចម្មំ បត្ថរិត្វា អទាសិ. តត្ថ និសិន្នំ ភគវន្តំ បុប្ផេហិ ច ចន្ទនេន ច បូជេត្វា អម្ពផលានិ ទត្វា បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទិ. តស្ស ភគវា និសិន្នាសនសម្បត្តិំ បកាសេន្តោ អនុមោទនំ វត្វា បក្កាមិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ វេសាលិយំ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា ‘‘កណ្ហមិត្តោ’’តិ លទ្ធនាមោ វយប្បត្តោ សត្ថុ វេសាលិគមនេ ពុទ្ធានុភាវំ ទិស្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ មហាកច្ចានត្ថេរស្ស សន្តិកេ បព្ពជិ. សោ មន្ទបញ្ញោ ទន្ធបរក្កមោ ច ហុត្វា ចិរំ កាលំ វិញ្ញុំ សព្រហ្មចារិំ និស្សាយេវ វសតិ. ភិក្ខូ ‘‘យថា នាម វល្លិ រុក្ខាទីសុ កិញ្ចិ អនិស្សាយ វឌ្ឍិតុំ ន សក្កោតិ, ឯវមយម្បិ កញ្ចិ បណ្ឌិតំ អនិស្សាយ វឌ្ឍិតុំ ន សក្កោតី’’តិ វល្លិយោត្វេវ សមុទាចរិំសុ. អបរភាគេ បន វេណុទត្តត្ថេរំ ឧបសង្កមិត្វា តស្ស ឱវាទេ ឋត្វា សតោ សម្បជានោ ហុត្វា វិហរន្តោ ញាណស្ស បរិបាកំ គតត្តា បដិបត្តិក្កមំ ថេរំ បុច្ឆន្តោ –

១៦៧. ‘‘យំ កិច្ចំ ទឡ្ហវីរិយេន, យំ កិច្ចំ ពោទ្ធុមិច្ឆតា;

ករិស្សំ នាវរជ្ឈិស្សំ, បស្ស វីរិយំ បរក្កមំ.

១៦៨. ‘‘ត្វញ្ច មេ មគ្គមក្ខាហិ, អញ្ជសំ អមតោគធំ;

អហំ មោនេន មោនិស្សំ, គង្គាសោតោវ សាគរ’’ន្តិ. – គាថាទ្វយំ អភាសិ;

តត្ថ យំ កិច្ចំ ទឡ្ហវីរិយេនាតិ ទឡ្ហេន វីរិយេន ថិរេន បរក្កមេន, ទឡ្ហវីរិយេន វា បុរិសធោរយ្ហេន យំ កិច្ចំ កាតព្ពំ បដិបជ្ជិតព្ពំ. យំ កិច្ចំ ពោទ្ធុមិច្ឆតាតិ ចត្តារិ អរិយសច្ចានិ និព្ពានមេវ វា ពោទ្ធុំ ពុជ្ឈិតុំ ឥច្ឆន្តេន បដិវិជ្ឈិតុកាមេន យំ កិច្ចំ ករណីយំ. ករិស្សំ នាវរជ្ឈិស្សន្តិ តមហំ ទានិ ករិស្សំ ន វិរាធេស្សំ, យថានុសិដ្ឋំ បដិបជ្ជិស្សាមិ. បស្ស វីរិយំ បរក្កមន្តិ យថា បដិបជ្ជមានេ ធម្មេ វិធិនា ឦរណតោ ‘‘វីរិយំ’’, បរំ បរំ ឋានំ អក្កមនតោ ‘‘បរក្កមោ’’តិ ច លទ្ធនាមំ សម្មាវាយាមំ បស្ស ន សទ្ធមេវាតិ អត្តនោ កត្តុកាមតំ ទស្សេតិ.

ត្វញ្ចាតិ កម្មដ្ឋានទាយកំ កល្យាណមិត្តំ អាលបតិ. មេតិ មយ្ហំ. មគ្គមក្ខាហីតិ អរិយមគ្គំ កថេហិ, លោកុត្តរមគ្គសម្បាបកំ ចតុសច្ចកម្មដ្ឋានំ កថេហីតិ អត្ថោ. អញ្ជសន្តិ ឧជុកំ មជ្ឈិមបដិបទាភាវេន អន្តទ្វយស្ស អនុបគមនតោ. អមតេ និព្ពានេ សម្បាបកភាវេន បតិដ្ឋិតត្តា អមតោគធំ. មោនេនាតិ ញាណេន មគ្គបញ្ញាយ. មោនិស្សន្តិ ជានិស្សំ និព្ពានំ បដិវិជ្ឈិស្សំ បាបុណិស្សំ. គង្គាសោតោវ សាគរន្តិ យថា គង្គាយ សោតោ សាគរំ សមុទ្ទំ អវិរជ្ឈន្តោ ឯកំសតោ ឱគាហតិ, ឯវំ ‘‘អហំ កម្មដ្ឋានំ អនុយុញ្ជន្តោ មគ្គញាណេន និព្ពានំ អធិគមិស្សាមិ, តស្មា តំ កម្មដ្ឋានំ មេ អាចិក្ខថា’’តិ ថេរំ កម្មដ្ឋានំ យាចិ.

តំ សុត្វា វេណុទត្តត្ថេរោ តស្ស កម្មដ្ឋានំ អទាសិ. សោបិ កម្មដ្ឋានំ អនុយុញ្ជន្តោ នចិរស្សេវ វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៤៩.៧៥-១០៥) –

‘‘បញ្ច កាមគុណេ ហិត្វា, បិយរូបេ មនោរមេ;

អសីតិ កោដិយោ ហិត្វា, បព្ពជិំ អនគារិយំ.

‘‘បព្ពជិត្វាន កាយេន, បាបកម្មំ វិវជ្ជយិំ;

វចីទុច្ចរិតំ ហិត្វា, នទីកូលេ វសាមហំ.

‘‘ឯកកំ មំ វិហរន្តំ, ពុទ្ធសេដ្ឋោ ឧបាគមិ;

នាហំ ជានាមិ ពុទ្ធោតិ, អកាសិំ បដិសន្ថារំ.

‘‘ករិត្វា បដិសន្ថារំ, នាមគោត្តមបុច្ឆហំ;

ទេវតានុសិ គន្ធព្ពោ, អទុ សក្កោ បុរិន្ទទោ.

‘‘កោ វា ត្វំ កស្ស វា បុត្តោ, មហាព្រហ្មា ឥធាគតោ;

វិរោចេសិ ទិសា សព្ពា, ឧទយំ សូរិយោ យថា.

‘‘សហស្សារានិ ចក្កានិ, បាទេ ទិស្សន្តិ មារិស;

កោ វា ត្វំ កស្ស វា បុត្តោ, កថំ ជានេមុ តំ មយំ.

‘‘នាមគោត្តំ បវេទេហិ, សំសយំ អបនេហិ មេ;

នម្ហិ ទេវា ន គន្ធព្ពោ, នម្ហិ សក្កោ បុរិន្ទទោ.

‘‘ព្រហ្មភាវោ ច មេ នត្ថិ, ឯតេសំ ឧត្តមោ អហំ;

អតីតោ វិសយំ តេសំ, ទាលយិំ កាមពន្ធនំ.