៥. វីតសោកត្ថេរគាថាវណ្ណនា

កេសេ មេ ឱលិខិស្សន្តីតិអាទិកា អាយស្មតោ វីតសោកត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ សិទ្ធត្ថស្ស ភគវតោ កាលេ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា ព្រាហ្មណានំ វិជ្ជាសិប្បេសុ និប្ផត្តិំ គតោ កាមេ បហាយ ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា មហតា ឥសិគណេន បរិវុតោ អរញ្ញេ វសន្តោ ពុទ្ធុប្បាទំ សុត្វា ហដ្ឋតុដ្ឋោ ‘‘ឧទុម្ពរបុប្ផសទិសា ទុល្លភទស្សនា ពុទ្ធា ភគវន្តោ, ឥទានេវ ឧបគន្តព្ពា’’តិ មហតិយា បរិសាយ សទ្ធិំ សត្ថារំ ទដ្ឋុំ គច្ឆន្តោ ទិយឌ្ឍយោជនេ សេសេ ព្យាធិកោ ហុត្វា ពុទ្ធគតាយ សញ្ញាយ កាលង្កតោ ទេវេសុ ឧប្បជ្ជិត្វា អបរាបរំ ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ អដ្ឋារសវស្សាធិកានំ ទ្វិន្នំ វស្សសតានំ មត្ថកេ ធម្មាសោករញ្ញោ កនិដ្ឋភាតា ហុត្វា និព្ពត្តិ, តស្ស វីតសោកោតិ នាម អហោសិ. សោ វយប្បត្តោ ខត្តិយកុមារេហិ សិក្ខិតព្ពវិជ្ជាសិប្បេសុ និប្ផត្តិំ គតោ គិរិទត្តត្ថេរំ និស្សាយ គិហិភូតោ សុត្តន្តបិដកេ អភិធម្មបិដកេ ច វិសារទោ ហុត្វា ឯកទិវសំ មស្សុកម្មសមយេ កប្បកស្ស ហត្ថតោ អាទាសំ គហេត្វា កាយំ ឱលោកេន្តោ វលិតបលិតាទីនិ ទិស្វា សញ្ជាតសំវេគោ វិបស្សនាយ ចិត្តំ ឱតារេត្វា ភាវនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា តស្មិំយេវ អាសនេ សោតាបន្នោ ហុត្វា គិរិទត្តត្ថេរស្ស សន្តិកេ បព្ពជិត្វា នចិរស្សេវ អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៤៩.៩-២៦) –

‘‘អជ្ឈាយកោ មន្តធរោ, តិណ្ណំ វេទាន បារគូ;

លក្ខណេ ឥតិហាសេ ច, សនិឃណ្ឌុសកេដុភេ.

‘‘នទីសោតបដិភាគា, សិស្សា អាយន្តិ មេ តទា;

តេសាហំ មន្តេ វាចេមិ, រត្តិន្ទិវមតន្ទិតោ.

‘‘សិទ្ធត្ថោ នាម សម្ពុទ្ធោ, លោកេ ឧប្បជ្ជិ តាវទេ;

តមន្ធការំ នាសេត្វា, ញាណាលោកំ បវត្តយិ.

‘‘មម អញ្ញតរោ សិស្សោ, សិស្សានំ សោ កថេសិ មេ;

សុត្វាន តេ ឯតមត្ថំ, អារោចេសុំ មមំ តទា.

‘‘ពុទ្ធោ លោកេ សមុប្បន្នោ, សព្ពញ្ញូ លោកនាយកោ;

តស្សានុវត្តតិ ជនោ, លាភោ អម្ហំ ន វិជ្ជតិ.

‘‘អធិច្ចុប្បត្តិកា ពុទ្ធា, ចក្ខុមន្តោ មហាយសា;

យំនូនាហំ ពុទ្ធសេដ្ឋំ, បស្សេយ្យំ លោកនាយកំ.

‘‘អជិនំ មេ គហេត្វាន, វាកចីរំ កមណ្ឌលុំ;

អស្សមា អភិនិក្ខម្ម, សិស្សេ អាមន្តយិំ អហំ.

‘‘ឱទុម្ពរិកបុប្ផំវ, ចន្ទម្ហិ សសកំ យថា;

វាយសានំ យថា ខីរំ, ទុល្លភោ លោកនាយកោ.

‘‘ពុទ្ធោ លោកម្ហិ ឧប្បន្នោ, មនុស្សត្តម្បិ ទុល្លភំ;

ឧភោសុ វិជ្ជមានេសុ, សវនញ្ច សុទុល្លភំ.

‘‘ពុទ្ធោ លោកេ សមុប្បន្នោ, ចក្ខុំ លច្ឆាម នោ ភវំ;

ឯថ សព្ពេ គមិស្សាម, សម្មាសម្ពុទ្ធសន្តិកំ.

‘‘កមណ្ឌលុធរា សព្ពេ, ខរាជិននិវាសិនោ;

តេ ជដាភារភរិតា, និក្ខមុំ វិបិនា តទា.

‘‘យុគមត្តំ បេក្ខមានា, ឧត្តមត្ថំ គវេសិនោ;

អាសត្តិទោសរហិតា, អសម្ភីតាវ កេសរី.

‘‘អប្បកិច្ចា អលោលុប្បា, និបកា សន្តវុត្តិនោ;

ឧញ្ឆាយ ចរមានា តេ, ពុទ្ធសេដ្ឋមុបាគមុំ.

‘‘ទិយឌ្ឍយោជនេ សេសេ, ព្យាធិ មេ ឧបបជ្ជថ;

ពុទ្ធសេដ្ឋំ សរិត្វាន, តត្ថ កាលង្កតោ អហំ.

‘‘ចតុន្នវុតិតោ កប្បេ, យំ សញ្ញមលភិំ តទា;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ពុទ្ធសញ្ញាយិទំ ផលំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា អញ្ញំ ព្យាករោន្តោ –

១៦៩. ‘‘កេសេ មេ ឱលិខិស្សន្តិ, កប្បកោ ឧបសង្កមិ;

តតោ អាទាសមាទាយ, សរីរំ បច្ចវេក្ខិសំ.

១៧០. ‘‘តុច្ឆោ កាយោ អទិស្សិត្ថ, អន្ធការេ តមោ ព្យគា;

សព្ពេ ចោឡា សមុច្ឆិន្នា, នត្ថិ ទានិ បុនព្ភវោ’’តិ. – គាថាទ្វយំ អភាសិ;

តត្ថ កេសេ មេ ឱលិខិស្សន្តិ, កប្បកោ ឧបសង្កមីតិ គិហិកាលេ មស្សុកម្មសមយេ ‘‘មម កេសេ ឱលិខិស្សំ កប្បេមី’’តិ កេសាទីនំ ឆេទនាទិវសេន កប្បនតោ កប្បកោ ន្ហាបិតោ មំ ឧបគច្ឆិ. តតោតិ កប្បកតោ. សរីរំ បច្ចវេក្ខិសន្តិ សព្ពកាយិកេ អាទាសេ បលិតវលិតមុខនិមិត្តាទិទស្សនមុខេន ‘‘អភិភូតោ វត ជរាយ មេ កាយោ’’តិ ជរាភិភូតំ អត្តនោ សរីរំ បច្ចវេក្ខិំ. ឯវំ បច្ចវេក្ខតោ ច តុច្ឆោ កាយោ អទិស្សិត្ថ និច្ចធុវសុខសភាវាទីហិ រិត្តោ ហុត្វា មេ កាយោ អទិស្សថ បញ្ញាយិ. កស្មា? អន្ធការេ តមោ ព្យគា យេន អយោនិសោមនសិការសង្ខាតេន តមសា អត្តនោ កាយេ អន្ធគតា វិជ្ជមានម្បិ អសុភាទិសភាវំ អបស្សន្តា អវិជ្ជមានំ សុភាទិអាការំ គណ្ហន្តិ, តស្មិំ អន្ធការេ អន្ធករណដ្ឋានេ កាយេ យោនិសោមនសិការសង្ខាតេន ញាណាលោកេន អវិជ្ជាតមោ វិគតោ, តតោ ឯវ សព្ពេ ចោឡា សមុច្ឆិន្នា ចោរា វិយ កុសលភណ្ឌច្ឆេទនតោ, សាធូហិ អលាតព្ពតោ អសង្គហេតព្ពតោ សង្ការកូដាទីសុ ឆឌ្ឌិតបិលោតិកខណ្ឌំ វិយ ឥស្សរជនេន អរិយជនេន ជិគុច្ឆិតព្ពតាយ ចោឡា វិយាតិ វា ‘‘ចោឡា’’តិ លទ្ធនាមា កិលេសា សមុច្ឆិន្នា. អគ្គមគ្គេន សមុគ្ឃាដិតត្តា ឯវ ច នេសំ នត្ថិ ទានិ បុនព្ភវោ អាយតិំ បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តិ នត្ថីតិ.

វីតសោកត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.