៤. វល្លិយត្ថេរគាថាវណ្ណនា

យំ កិច្ចំ ទឡ្ហវីរិយេនាតិអាទិកា អាយស្មតោ វល្លិយត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ សុមេធស្ស ភគវតោ កាលេ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ វិជ្ជាសិប្បេសុ និប្ផត្តិំ គតោ អសីតិកោដិវិភវំ បហាយ តាបសបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា បព្ពតបាទេ អរញ្ញាយតនេ ឯកិស្សា នទិយា តីរេ អស្សមំ ការេត្វា វិហរន្តោ អត្តនោ អនុគ្គណ្ហនត្ថំ ឧបគតំ សត្ថារំ ទិស្វា បសន្នមានសោ អជិនចម្មំ បត្ថរិត្វា អទាសិ. តត្ថ និសិន្នំ ភគវន្តំ បុប្ផេហិ ច ចន្ទនេន ច បូជេត្វា អម្ពផលានិ ទត្វា បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទិ. តស្ស ភគវា និសិន្នាសនសម្បត្តិំ បកាសេន្តោ អនុមោទនំ វត្វា បក្កាមិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ វេសាលិយំ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា ‘‘កណ្ហមិត្តោ’’តិ លទ្ធនាមោ វយប្បត្តោ សត្ថុ វេសាលិគមនេ ពុទ្ធានុភាវំ ទិស្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ មហាកច្ចានត្ថេរស្ស សន្តិកេ បព្ពជិ. សោ មន្ទបញ្ញោ ទន្ធបរក្កមោ ច ហុត្វា ចិរំ កាលំ វិញ្ញុំ សព្រហ្មចារិំ និស្សាយេវ វសតិ. ភិក្ខូ ‘‘យថា នាម វល្លិ រុក្ខាទីសុ កិញ្ចិ អនិស្សាយ វឌ្ឍិតុំ ន សក្កោតិ, ឯវមយម្បិ កញ្ចិ បណ្ឌិតំ អនិស្សាយ វឌ្ឍិតុំ ន សក្កោតី’’តិ វល្លិយោត្វេវ សមុទាចរិំសុ. អបរភាគេ បន វេណុទត្តត្ថេរំ ឧបសង្កមិត្វា តស្ស ឱវាទេ ឋត្វា សតោ សម្បជានោ ហុត្វា វិហរន្តោ ញាណស្ស បរិបាកំ គតត្តា បដិបត្តិក្កមំ ថេរំ បុច្ឆន្តោ –

១៦៧. ‘‘យំ កិច្ចំ ទឡ្ហវីរិយេន, យំ កិច្ចំ ពោទ្ធុមិច្ឆតា;

ករិស្សំ នាវរជ្ឈិស្សំ, បស្ស វីរិយំ បរក្កមំ.

១៦៨. ‘‘ត្វញ្ច មេ មគ្គមក្ខាហិ, អញ្ជសំ អមតោគធំ;

អហំ មោនេន មោនិស្សំ, គង្គាសោតោវ សាគរ’’ន្តិ. – គាថាទ្វយំ អភាសិ;

តត្ថ យំ កិច្ចំ ទឡ្ហវីរិយេនាតិ ទឡ្ហេន វីរិយេន ថិរេន បរក្កមេន, ទឡ្ហវីរិយេន វា បុរិសធោរយ្ហេន យំ កិច្ចំ កាតព្ពំ បដិបជ្ជិតព្ពំ. យំ កិច្ចំ ពោទ្ធុមិច្ឆតាតិ ចត្តារិ អរិយសច្ចានិ និព្ពានមេវ វា ពោទ្ធុំ ពុជ្ឈិតុំ ឥច្ឆន្តេន បដិវិជ្ឈិតុកាមេន យំ កិច្ចំ ករណីយំ. ករិស្សំ នាវរជ្ឈិស្សន្តិ តមហំ ទានិ ករិស្សំ ន វិរាធេស្សំ, យថានុសិដ្ឋំ បដិបជ្ជិស្សាមិ. បស្ស វីរិយំ បរក្កមន្តិ យថា បដិបជ្ជមានេ ធម្មេ វិធិនា ឦរណតោ ‘‘វីរិយំ’’, បរំ បរំ ឋានំ អក្កមនតោ ‘‘បរក្កមោ’’តិ ច លទ្ធនាមំ សម្មាវាយាមំ បស្ស ន សទ្ធមេវាតិ អត្តនោ កត្តុកាមតំ ទស្សេតិ.

ត្វញ្ចាតិ កម្មដ្ឋានទាយកំ កល្យាណមិត្តំ អាលបតិ. មេតិ មយ្ហំ. មគ្គមក្ខាហីតិ អរិយមគ្គំ កថេហិ, លោកុត្តរមគ្គសម្បាបកំ ចតុសច្ចកម្មដ្ឋានំ កថេហីតិ អត្ថោ. អញ្ជសន្តិ ឧជុកំ មជ្ឈិមបដិបទាភាវេន អន្តទ្វយស្ស អនុបគមនតោ. អមតេ និព្ពានេ សម្បាបកភាវេន បតិដ្ឋិតត្តា អមតោគធំ. មោនេនាតិ ញាណេន មគ្គបញ្ញាយ. មោនិស្សន្តិ ជានិស្សំ និព្ពានំ បដិវិជ្ឈិស្សំ បាបុណិស្សំ. គង្គាសោតោវ សាគរន្តិ យថា គង្គាយ សោតោ សាគរំ សមុទ្ទំ អវិរជ្ឈន្តោ ឯកំសតោ ឱគាហតិ, ឯវំ ‘‘អហំ កម្មដ្ឋានំ អនុយុញ្ជន្តោ មគ្គញាណេន និព្ពានំ អធិគមិស្សាមិ, តស្មា តំ កម្មដ្ឋានំ មេ អាចិក្ខថា’’តិ ថេរំ កម្មដ្ឋានំ យាចិ.

តំ សុត្វា វេណុទត្តត្ថេរោ តស្ស កម្មដ្ឋានំ អទាសិ. សោបិ កម្មដ្ឋានំ អនុយុញ្ជន្តោ នចិរស្សេវ វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៤៩.៧៥-១០៥) –

‘‘បញ្ច កាមគុណេ ហិត្វា, បិយរូបេ មនោរមេ;

អសីតិ កោដិយោ ហិត្វា, បព្ពជិំ អនគារិយំ.

‘‘បព្ពជិត្វាន កាយេន, បាបកម្មំ វិវជ្ជយិំ;

វចីទុច្ចរិតំ ហិត្វា, នទីកូលេ វសាមហំ.

‘‘ឯកកំ មំ វិហរន្តំ, ពុទ្ធសេដ្ឋោ ឧបាគមិ;

នាហំ ជានាមិ ពុទ្ធោតិ, អកាសិំ បដិសន្ថារំ.

‘‘ករិត្វា បដិសន្ថារំ, នាមគោត្តមបុច្ឆហំ;

ទេវតានុសិ គន្ធព្ពោ, អទុ សក្កោ បុរិន្ទទោ.

‘‘កោ វា ត្វំ កស្ស វា បុត្តោ, មហាព្រហ្មា ឥធាគតោ;

វិរោចេសិ ទិសា សព្ពា, ឧទយំ សូរិយោ យថា.

‘‘សហស្សារានិ ចក្កានិ, បាទេ ទិស្សន្តិ មារិស;

កោ វា ត្វំ កស្ស វា បុត្តោ, កថំ ជានេមុ តំ មយំ.

‘‘នាមគោត្តំ បវេទេហិ, សំសយំ អបនេហិ មេ;

នម្ហិ ទេវា ន គន្ធព្ពោ, នម្ហិ សក្កោ បុរិន្ទទោ.

‘‘ព្រហ្មភាវោ ច មេ នត្ថិ, ឯតេសំ ឧត្តមោ អហំ;

អតីតោ វិសយំ តេសំ, ទាលយិំ កាមពន្ធនំ.

‘‘សព្ពេ កិលេសេ ឈាបេត្វា, បត្តោ សម្ពោធិមុត្តមំ;

តស្ស វាចំ សុណិត្វាហំ, ឥទំ វចនមព្រវិំ.

‘‘យទិ ពុទ្ធោសិ សព្ពញ្ញូ, និសីទ ត្វំ មហាមុនេ;

តមហំ បូជយិស្សាមិ, ទុក្ខស្សន្តករោ តុវំ.

‘‘បត្ថរិត្វាជិនចម្មំ, អទាសិ សត្ថុនោ អហំ;

និសីទិ តត្ថ ភគវា, សីហោវ គិរិគព្ភរេ.

‘‘ខិប្បំ បព្ពតមារុយ្ហ, អម្ពស្ស ផលមគ្គហិំ;

សាលកល្យាណិកំ បុប្ផំ, ចន្ទនញ្ច មហារហំ.

‘‘ខិប្បំ បគ្គយ្ហ តំ សព្ពំ, ឧបេត្វា លោកនាយកំ;

ផលំ ពុទ្ធស្ស ទត្វាន, សាលបុប្ផមបូជយិំ.

‘‘ចន្ទនំ អនុលិម្បិត្វា, អវន្ទិំ សត្ថុនោ អហំ;

បសន្នចិត្តោ សុមនោ, វិបុលាយ ច បីតិយា.

‘‘អជិនម្ហិ និសីទិត្វា, សុមេធោ លោកនាយកោ;

មម កម្មំ បកិត្តេសិ, ហាសយន្តោ មមំ តទា.

‘‘ឥមិនា ផលទានេន, គន្ធមាលេហិ ចូភយំ;

បញ្ចវីសេ កប្បសតេ, ទេវលោកេ រមិស្សតិ.

‘‘អនូនមនសង្កប្បោ, វសវត្តី ភវិស្សតិ;

ឆព្ពីសតិកប្បសតេ, មនុស្សត្តំ គមិស្សតិ.

‘‘ភវិស្សតិ ចក្កវត្តី, ចាតុរន្តោ មហិទ្ធិកោ;

វេភារំ នាម នគរំ, វិស្សកម្មេន មាបិតំ.

‘‘ហេស្សតិ សព្ពសោវណ្ណំ, នានារតនភូសិតំ;

ឯតេនេវ ឧបាយេន, សំសរិស្សតិ សោ ភវេ.

‘‘សព្ពត្ថ បូជិតោ ហុត្វា, ទេវត្តេ អថ មានុសេ;

បច្ឆិមេ ភវេ សម្បត្តេ, ព្រហ្មពន្ធុ ភវិស្សតិ.

‘‘អគារា អភិនិក្ខម្ម, អនគារី ភវិស្សតិ;

អភិញ្ញាបារគូ ហុត្វា, និព្ពាយិស្សតិនាសវោ.

‘‘ឥទំ វត្វាន សម្ពុទ្ធោ, សុមេធោ លោកនាយកោ;

មម និជ្ឈាយមានស្ស, បក្កាមិ អនិលញ្ជសេ.

‘‘តេន កម្មេន សុកតេន, ចេតនាបណិធីហិ ច;

ជហិត្វា មានុសំ ទេហំ, តាវតិំសមគច្ឆហំ.

‘‘តុសិតតោ ចវិត្វាន, និព្ពត្តិំ មាតុកុច្ឆិយំ;

ភោគេ មេ ឩនតា នត្ថិ, យម្ហិ គព្ភេ វសាមហំ.

‘‘មាតុកុច្ឆិគតេ មយិ, អន្នបានញ្ច ភោជនំ;

មាតុយា មម ឆន្ទេន, និព្ពត្តតិ យទិច្ឆកំ.

‘‘ជាតិយា បញ្ចវស្សេន, បព្ពជិំ អនគារិយំ;

ឱរោបិតម្ហិ កេសម្ហិ, អរហត្តមបាបុណិំ.

‘‘បុព្ពកម្មំ គវេសន្តោ, ឱរេន នាទ្ទសំ អហំ;

តិំសកប្បសហស្សម្ហិ, មម កម្មមនុស្សរិំ.

‘‘នមោ តេ បុរិសាជញ្ញ, នមោ តេ បុរិសុត្តម;

តវ សាសនមាគម្ម, បត្តោម្ហិ អចលំ បទំ.

‘‘តិំសកប្បសហស្សម្ហិ, យំ ពុទ្ធមភិបូជយិំ;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ពុទ្ធបូជាយិទំ ផលំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា អញ្ញំ ព្យាករោន្តោ ថេរោ ឥមាយេវ គាថា អភាសីតិ.

វល្លិយត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.