៣. សោភិតត្ថេរគាថាវណ្ណនា

សតិមា បញ្ញវាតិ អាយស្មតោ សោភិតត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ ហំសវតីនគរេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ សត្ថុ ធម្មទេសនំ សុណន្តោ សត្ថារំ ឯកំ ភិក្ខុំ បុព្ពេនិវាសញាណលាភីនំ ភិក្ខូនំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា សយម្បិ តំ ឋានន្តរំ ឧទ្ទិស្ស បត្ថនំ កត្វា បុញ្ញានិ កត្វា សុគតីសុយេវ សំសរន្តោ សុមេធស្ស ភគវតោ កាលេ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ ព្រាហ្មណានំ វិជ្ជាសិប្បេសុ និប្ផត្តិំ គន្ត្វា នេក្ខម្មាធិមុត្តោ ឃរាវាសំ បហាយ តាបសបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា ហិមវន្តស្ស សមីបេ អរញ្ញាយតនេ អស្សមំ ការេត្វា វនមូលផលាផលេន យាបេន្តោ ពុទ្ធុប្បាទំ សុត្វា សព្ពត្ថ ឯករត្តិវាសេនេវ ភទ្ទវតីនគរេ សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា បសន្នមានសោ ‘‘តុវំ សត្ថា ច កេតុ ចា’’តិអាទីហិ ឆហិ គាថាហិ អភិត្ថវិ, សត្ថា ចស្ស ភាវិនិំ សម្បត្តិំ បកាសេសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាវត្ថិយំ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិ. សោភិតោតិស្ស នាមំ អកំសុ. សោ អបរេន សមយេន សត្ថុ ធម្មទេសនំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា ឆឡភិញ្ញោ អហោសិ. បុព្ពេនិវាសញាណេ ចិណ្ណវសី ច អហោសិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៤៩.៤៦-៧៤) –

‘‘ទក្ខិណេ ហិមវន្តស្ស, សុកតោ អស្សមោ មម;

ឧត្តមត្ថំ គវេសន្តោ, វសាមិ វិបិនេ តទា.

‘‘លាភាលាភេន សន្តុដ្ឋោ, មូលេន ច ផលេន ច;

អន្វេសន្តោ អាចរិយំ, វសាមិ ឯកកោ អហំ.

‘‘សុមេធោ នាម សម្ពុទ្ធោ, លោកេ ឧប្បជ្ជិ តាវទេ;

ចតុសច្ចំ បកាសេតិ, ឧទ្ធរន្តោ មហាជនំ.

‘‘នាហំ សុណោមិ សម្ពុទ្ធំ, នបិ មេ កោចិ សំសតិ;

អដ្ឋវស្សេ អតិក្កន្តេ, អស្សោសិំ លោកនាយកំ.

‘‘អគ្គិទារុំ នីហរិត្វា, សម្មជ្ជិត្វាន អស្សមំ;

ខារិភារំ គហេត្វាន, និក្ខមិំ វិបិនា អហំ.

‘‘ឯករត្តិំ វសន្តោហំ, គាមេសុ និគមេសុ ច;

អនុបុព្ពេន ចន្ទវតិំ, តទាហំ ឧបសង្កមិំ.

‘‘ភគវា តម្ហិ សមយេ, សុមេធោ លោកនាយកោ;

ឧទ្ធរន្តោ ពហូ សត្តេ, ទេសេតិ អមតំ បទំ.

‘‘ជនកាយមតិក្កម្ម, វន្ទិត្វា ជិនសាគរំ;

ឯកំសំ អជិនំ កត្វា, សន្ថវិំ លោកនាយកំ.

‘‘តុវំ សត្ថា ច កេតុ ច, ធជោ យូបោ ច បាណិនំ;

បរាយនោ បតិដ្ឋា ច, ទីបោ ច ទ្វិបទុត្តមោ.

‘‘នេបុញ្ញោ ទស្សនេ វីរោ, តារេសិ ជនតំ តុវំ;

នត្ថញ្ញោ តារកោ លោកេ, តវុត្តរិតរោ មុនេ.

‘‘សក្កា ថេវេ កុសគ្គេន, បមេតុំ សាគរុត្តមេ;

ន ត្វេវ តវ សព្ពញ្ញុ, ញាណំ សក្កា បមេតវេ.

‘‘តុលទណ្ឌេ ឋបេត្វាន, មហិំ សក្កា ធរេតវេ;

នត្វេវ តវ បញ្ញាយ, បមាណមត្ថិ ចក្ខុម.

‘‘អាកាសោ មិនិតុំ សក្កា, រជ្ជុយា អង្គុលេន វា;

នត្វេវ តវ សព្ពញ្ញុ, សីលំ សក្កា បមេតវេ.

‘‘មហាសមុទ្ទេ ឧទកំ, អាកាសោ ច វសុន្ធរា;

បរិមេយ្យានិ ឯតានិ, អប្បមេយ្យោសិ ចក្ខុម.

‘‘ឆហិ គាថាហិ សព្ពញ្ញុំ, កិត្តយិត្វា មហាយសំ;

អញ្ជលិំ បគ្គហេត្វាន, តុណ្ហី អដ្ឋាសហំ តទា.

‘‘យំ វទន្តិ សុមេធោតិ, ភូរិបញ្ញំ សុមេធសំ;

ភិក្ខុសង្ឃេ និសីទិត្វា, ឥមា គាថា អភាសថ.

‘‘យោ មេ ញាណំ បកិត្តេសិ, វិប្បសន្នេន ចេតសា;

តមហំ កិត្តយិស្សាមិ, សុណាថ មម ភាសតោ.

‘‘សត្តសត្តតិ កប្បានិ, ទេវលោកេ រមិស្សតិ;

សហស្សក្ខត្តុំ ទេវិន្ទោ, ទេវរជ្ជំ ករិស្សតិ.

‘‘អនេកសតក្ខត្តុញ្ច, ចក្កវត្តី ភវិស្សតិ;

បទេសរជ្ជំ វិបុលំ, គណនាតោ អសង្ខិយំ.

‘‘ទេវភូតោ មនុស្សោ វា, បុញ្ញកម្មសមាហិតោ;

អនូនមនសង្កប្បោ, តិក្ខបញ្ញោ ភវិស្សតិ.

‘‘តិំសកប្បសហស្សម្ហិ, ឱក្កាកកុលសម្ភវោ;

គោតមោ នាម គោត្តេន, សត្ថា លោកេ ភវិស្សតិ.

‘‘អគារា អភិនិក្ខម្ម, បព្ពជិស្សតិកិញ្ចនោ;

ជាតិយា សត្តវស្សេន, អរហត្តំ ផុសិស្សតិ.

‘‘យតោ សរាមិ អត្តានំ, យតោ បត្តោស្មិ សាសនំ;

ឯត្ថន្តរេ ន ជានាមិ, ចេតនំ អមនោរមំ.

‘‘សំសរិត្វា ភវេ សព្ពេ, សម្បត្តានុភវិំ អហំ;

ភោគេ មេ ឩនតា នត្ថិ, ផលំ ញាណស្ស ថោមនេ.

‘‘តិយគ្គី និព្ពុតា មយ្ហំ, ភវា សព្ពេ សមូហតា;

សព្ពាសវា បរិក្ខីណា, នត្ថិ ទានិ បុនព្ភវោ.

‘‘តិំសកប្បសហស្សម្ហិ, យំ ញាណមថវិំ អហំ;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ផលំ ញាណស្ស ថោមនេ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

សោ អរហត្តំ បន បត្វា អត្តនោ បុព្ពេនិវាសំ អនុបដិបាដិយា អនុស្សរន្តោ យាវ អសញ្ញភវេ អចិត្តកបដិសន្ធិ, តាវ អទ្ទស. តតោ បញ្ច កប្បសតានិ ចិត្តប្បវត្តិំ អទិស្វា អវសានេវ ទិស្វា ‘‘កិមេត’’ន្តិ អាវជ្ជេន្តោ នយវសេន ‘‘អសញ្ញភវោ ភវិស្សតី’’តិ និដ្ឋំ អគមាសិ. តេនាហ ភគវា – ‘‘អត្ថិ, ភិក្ខវេ, អសញ្ញសត្តា នាម ទីឃាយុកា ទេវា, តតោ ចុតោ សោភិតោ ឥធូបបន្នោ, សោ ឯតំ ភវំ ជានាតិ, សោភិតោ អនុស្សរតី’’តិ (បារា. ២៣២ អត្ថតោ សមានំ). ឯវំ នយវសេន អនុស្សរន្តស្ស អនុស្សរណកោសល្លំ ទិស្វា សត្ថា ថេរំ បុព្ពេនិវាសំ អនុស្សរន្តានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសិ. តតោ ឯវ ចាយំ អាយស្មា សវិសេសំ អត្តនោ បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណំ តស្ស ច បច្ចយភូតំ បដិបត្តិំ បច្ចវេក្ខិត្វា សោមនស្សជាតោ តទត្ថទីបនំ ឧទានំ ឧទានេន្តោ –

១៦៥. ‘‘សតិមា បញ្ញវា ភិក្ខុ, អារទ្ធពលវីរិយោ;

បញ្ច កប្បសតានាហំ, ឯករត្តិំ អនុស្សរិំ.

១៦៦. ‘‘ចត្តារោ សតិបដ្ឋានេ, សត្ត អដ្ឋ ច ភាវយំ;

បញ្ច កប្បសតានាហំ, ឯករត្តិំ អនុស្សរិ’’ន្តិ. – គាថាទ្វយំ អភាសិ;

តត្ថ សតិមាតិ សយំ សមុទាគមនសម្បន្នាយ សតិបដ្ឋានភាវនាបារិបូរិយា សតិវេបុល្លប្បត្តិយា ច សតិមា. បញ្ញវាតិ ឆឡភិញ្ញាបារិបូរិយា បញ្ញាវេបុល្លប្បត្តិយា ច បញ្ញវា. ភិន្នកិលេសតាយ ភិក្ខុ. សទ្ធាទិពលានញ្ចេវ ចតុព្ពិធសម្មប្បធានវីរិយស្ស ច សំសិទ្ធិបារិបូរិយា អារទ្ធពលវីរិយោ. សទ្ធាទីនញ្ហេត្ថ ពលគ្គហណេន គហណំ សតិបិ សតិអាទីនំ ពលភាវេ, យថា ‘‘គោពលិពទ្ធា បុញ្ញញាណសម្ភារា’’តិ. បញ្ច កប្បសតានាហំ, ឯករត្តិំ អនុស្សរិន្តិ ឯករត្តិំ វិយ អនុស្សរិំ. វិយ-សទ្ទោ ហិ ឥធ លុត្តនិទ្ទិដ្ឋោ, ឯតេន បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណេ អត្តនោ ញាណវសីភាវំ ទីបេតិ.

ឥទានិ យាយ បដិបត្តិយា អត្តនោ សតិមន្តាទិភាវោ សាតិសយំ បុព្ពេនិវាសញាណញ្ច សិទ្ធំ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘ចត្តារោ’’តិអាទិនា ទុតិយំ គាថមាហ. តត្ថ ចត្តារោ សតិបដ្ឋានេតិ កាយានុបស្សនាទិកេ អត្តនោ វិសយភេទេន ចតុព្ពិធេ លោកិយលោកុត្តរមិស្សកេ សតិសង្ខាតេ សតិបដ្ឋានេ. សត្តាតិ សត្ត ពោជ្ឈង្គេ. អដ្ឋាតិ អដ្ឋ មគ្គង្គានិ. សតិបដ្ឋានេសុ ហិ សុប្បតិដ្ឋិតចិត្តស្ស សត្ត ពោជ្ឈង្គា ភាវនាបារិបូរិំ គតា ឯវ ហោន្តិ, តថា អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ. តេនាហ ធម្មសេនាបតិ – ‘‘ចតូសុ សតិបដ្ឋានេសុ សុប្បតិដ្ឋិតចិត្តា សត្ត ពោជ្ឈង្គេ យថាភូតំ ភាវេត្វា’’តិអាទីហិ (ទី. និ. ៣.១៤៣) សត្តកោដ្ឋាសិកេសុ សត្តតិំសាយ ពោធិបក្ខិយធម្មេសុ ឯកស្មិំ កោដ្ឋាសេ ភាវនាបារិបូរិំ គច្ឆន្តេ ឥតរេ អគច្ឆន្តា នាម នត្ថីតិ. ភាវយន្តិ ភាវនាហេតុ. សេសំ វុត្តនយមេវ.

សោភិតត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.