២. ភទ្ទជិត្ថេរគាថាវណ្ណនា

បនាទោ នាម សោ រាជាតិ អាយស្មតោ ភទ្ទជិត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយំ កិរ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ ព្រាហ្មណានំ វិជ្ជាសិប្បេសុ បារំ គន្ត្វា កាមេ បហាយ តាបសបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា អរញ្ញាយតនេ អស្សមំ ការេត្វា វសន្តោ ឯកទិវសំ សត្ថារំ អាកាសេន គច្ឆន្តំ ទិស្វា បសន្នមានសោ អញ្ជលិំ បគ្គយ្ហ អដ្ឋាសិ. សត្ថា តស្ស អជ្ឈាសយំ ញត្វា អាកាសតោ ឱតរិ. ឱតិណ្ណស្ស បន ភគវតោ មធុញ្ច ភិសមុឡាលញ្ច សប្បិញ្ច ខីរញ្ច ឧបនាមេសិ, តស្ស តំ ភគវា អនុកម្បំ ឧបាទាយ បដិគ្គហេត្វា អនុមោទនំ វត្វា បក្កាមិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន តុសិតេ និព្ពត្តោ តត្ថ យាវតាយុកំ ឋត្វា តតោ អបរាបរំ សុគតីសុយេវ សំសរន្តោ វិបស្សិស្ស ភគវតោ កាលេ មហទ្ធនោ សេដ្ឋិ ហុត្វា អដ្ឋសដ្ឋិភិក្ខុសហស្សំ ភោជេត្វា តិចីវរេន អច្ឆាទេសិ.

ឯវំ ពហុំ កុសលំ កត្វា ទេវលោកេ និព្ពត្តិត្វា តត្ថ យាវតាយុកំ ឋត្វា តតោ ចវិត្វា មនុស្សេសុ ឧប្បន្នោ ពុទ្ធសុញ្ញេ លោកេ បញ្ច បច្ចេកពុទ្ធសតានិ ចតូហិ បច្ចយេហិ ឧបដ្ឋហិត្វា តតោ ចុតោ រាជកុលេ និព្ពត្តិត្វា រជ្ជំ អនុសាសន្តោ បុត្តំ បច្ចេកពោធិំ អធិគន្ត្វា ឋិតំ ឧបដ្ឋហិត្វា តស្ស បរិនិព្ពុតស្ស ធាតុយោ គហេត្វា ចេតិយំ កត្វា បូជេសិ. ឯវំ តត្ថ តត្ថ តានិ បុញ្ញានិ កត្វា ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ ភទ្ទិយនគរេ អសីតិកោដិវិភវស្ស ភទ្ទិយសេដ្ឋិស្ស ឯកបុត្តកោ ហុត្វា និព្ពត្តិ, ភទ្ទជីតិស្ស នាមំ អហោសិ. តស្ស កិរ ឥស្សរិយភោគបរិវារាទិសម្បត្តិ ចរិមភវេ ពោធិសត្តស្ស វិយ អហោសិ.

តទា សត្ថា សាវត្ថិយំ វស្សំ វសិត្វា ភទ្ទជិកុមារំ សង្គណ្ហិតុំ មហតា ភិក្ខុសង្ឃេន សទ្ធិំ ភទ្ទិយនគរំ គន្ត្វា ជាតិយាវនេ វសិ តស្ស ញាណបរិបាកំ អាគមយមានោ. សោបិ ឧបរិ បាសាទេ និសិន្នោ សីហបញ្ជរំ វិវរិត្វា ឱលោកេន្តោ ភគវតោ សន្តិកេ ធម្មំ សោតុំ គច្ឆន្តំ មហាជនំ ទិស្វា ‘‘កត្ថាយំ មហាជនោ គច្ឆតី’’តិ បុច្ឆិត្វា តំ ការណំ សុត្វា សយម្បិ មហតា បរិវារេន សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា ធម្មំ សុណន្តោ សព្ពាភរណបដិមណ្ឌិតោវ សព្ពកិលេសេ ខេបេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៥៦.៩៨-១១៦) –

‘‘ឱគ្គយ្ហ យំ បោក្ខរណិំ, នានាកុញ្ជរសេវិតំ;

ឧទ្ធរាមិ ភិសំ តត្ថ, ឃាសហេតុ អហំ តទា.

‘‘ភគវា តម្ហិ សមយេ, បទុមុត្តរសវ្ហយោ;

រត្តម្ពរធរោ ពុទ្ធោ, គច្ឆតេ អនិលញ្ជសេ.

‘‘ធុនន្តោ បំសុកូលានិ, សទ្ទំ អស្សោសហំ តទា;

ឧទ្ធំ និជ្ឈាយមានោហំ, អទ្ទសំ លោកនាយកំ.

‘‘តត្ថេវ ឋិតកោ សន្តោ, អាយាចិំ លោកនាយកំ;

មធុំ ភិសេហិ សហិតំ, ខីរំ សប្បិំ មុឡាលិកំ.

‘‘បដិគ្គណ្ហាតុ មេ ពុទ្ធោ, អនុកម្បាយ ចក្ខុមា;

តតោ ការុណិកោ សត្ថា, ឱរោហិត្វា មហាយសោ.

‘‘បដិគ្គណ្ហិ មមំ ភិក្ខំ, អនុកម្បាយ ចក្ខុមា;

បដិគ្គហេត្វា សម្ពុទ្ធោ, អកា មេ អនុមោទនំ.

‘‘សុខី ហោតុ មហាបុញ្ញ, គតិ តុយ្ហំ សមិជ្ឈតុ;

ឥមិនា ភិសទានេន, លភស្សុ វិបុលំ សុខំ.

‘‘ឥទំ វត្វាន សម្ពុទ្ធោ, ជលជុត្តមនាមកោ;

ភិក្ខមាទាយ សម្ពុទ្ធោ, អាកាសេនាគមា ជិនោ.

‘‘តតោ ភិសំ គហេត្វាន, អាគច្ឆិំ មម អស្សមំ;

ភិសំ រុក្ខេ លគ្គេត្វាន, មម ទានំ អនុស្សរិំ.

‘‘មហាវាតោ ឧដ្ឋហិត្វា, សញ្ចាលេសិ វនំ តទា;

អាកាសោ អភិនាទិត្ថ, អសនី ច ផលី តទា.

‘‘តតោ មេ អសនីបាតោ, មត្ថកេ និបតី តទា;

សោហំ និសិន្នកោ សន្តោ, តត្ថ កាលង្កតោ អហំ.

‘‘បុញ្ញកម្មេន សញ្ញុត្តោ, តុសិតំ ឧបបជ្ជហំ;

កឡេវរំ មេ បតិតំ, ទេវលោកេ រមាមហំ.

‘‘ឆឡសីតិសហស្សានិ, នារិយោ សមលង្កតា;

សាយំ បាតំ ឧបដ្ឋន្តិ, ភិសទានស្សិទំ ផលំ.

‘‘មនុស្សយោនិមាគន្ត្វា, សុខិតោ ហោមហំ តទា;

ភោគេ មេ ឩនតា នត្ថិ, ភិសទានស្សិទំ ផលំ.

‘‘អនុកម្បិតកោ តេន, ទេវទេវេន តាទិនា;

សព្ពាសវា បរិក្ខីណា, នត្ថិ ទានិ បុនព្ភវោ.

‘‘សតសហស្សិតោ កប្បេ, យំ ភិសំ អទទិំ តទា;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ភិសទានស្សិទំ ផលំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តេ បន តេន អធិគតេ សត្ថា ភទ្ទិយសេដ្ឋិំ អាមន្តេសិ – ‘‘តវ បុត្តោ អលង្កតបដិយត្តោ ធម្មំ សុណន្តោ អរហត្តេ បតិដ្ឋាសិ, តេនស្ស ឥទានេវ បព្ពជិតុំ យុត្តំ, នោ ចេ បព្ពជតិ, បរិនិព្ពាយិស្សតី’’តិ. សេដ្ឋិ ‘‘ន មយ្ហំ បុត្តស្ស ទហរស្សេវ សតោ បរិនិព្ពានេន កិច្ចំ អត្ថិ, បព្ពាជេថ ន’’ន្តិ អាហ. តំ សត្ថា បព្ពាជេត្វា ឧបសម្បាទេត្វា តត្ថ សត្តាហំ វសិត្វា កោដិគាមំ បាបុណិ, សោ ច គាមោ គង្គាតីរេ. កោដិគាមវាសិនោ ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស មហាទានំ បវត្តេសុំ. ភទ្ទជិត្ថេរោ សត្ថារា អនុមោទនាយ អារទ្ធមត្តាយ ពហិគាមំ គន្ត្វា ‘‘គង្គាតីរេ មគ្គសមីបេ សត្ថុ អាគតកាលេ វុដ្ឋហិស្សាមី’’តិ សមាបត្តិំ សមាបជ្ជិត្វា និសីទិ. មហាថេរេសុ អាគច្ឆន្តេសុបិ អវុដ្ឋហិត្វា សត្ថុ អាគតកាលេយេវ វុដ្ឋហិ. បុថុជ្ជនភិក្ខូ, ‘‘អយំ អធុនា បព្ពជិតោ មហាថេរេសុ អាគច្ឆន្តេសុ មានត្ថទ្ធោ ហុត្វា ន វុដ្ឋាសី’’តិ ឧជ្ឈាយិំសុ. កោដិគាមវាសិនោ សត្ថុ ភិក្ខុសង្ឃស្ស ច ពហូ នាវាសង្ឃាដេ ពន្ធិំសុ, សត្ថា ‘‘ហន្ទស្ស អានុភាវំ បកាសេមី’’តិ នាវាសង្ឃាដេ ឋត្វា, ‘‘កហំ, ភទ្ទជី’’តិ បុច្ឆិ. ភទ្ទជិត្ថេរោ ‘‘ឯសោហំ, ភន្តេ’’តិ សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា អញ្ជលិំ កត្វា អដ្ឋាសិ. សត្ថា, ‘‘ឯហិ, ភទ្ទជិ, អម្ហេហិ សទ្ធិំ ឯកនាវំ អភិរុហា’’តិ. សោ ឧប្បតិត្វា សត្ថុ ឋិតនាវាយំ អដ្ឋាសិ. សត្ថា គង្គាមជ្ឈំ គតកាលេ, ‘‘ភទ្ទជិ, តយា មហាបនាទរាជកាលេ អជ្ឈាវុដ្ឋរតនបាសាទោ កហ’’ន្តិ អាហ. ‘‘ឥមស្មិំ ឋានេ និមុគ្គោ’’តិ. ‘‘តេន ហិ, ភទ្ទជិ, សព្រហ្មចារីនំ កង្ខំ ឆិន្ទា’’តិ. តស្មិំ ខណេ ថេរោ សត្ថារំ វន្ទិត្វា ឥទ្ធិពលេន គន្ត្វា បាសាទថូបិកំ បាទង្គុលន្តរេន សន្និរុម្ភិត្វា បញ្ចវីសតិយោជនំ បាសាទំ គហេត្វា អាកាសេ ឧប្បតិ, ឧប្បតន្តោ ច បញ្ញាស យោជនានិ បាសាទំ ឧទកតោ ឧក្ខិបិ. អថស្ស បុរិមភវេ ញាតកា បាសាទគតេន លោភេន មច្ឆកច្ឆបមណ្ឌូកា ហុត្វា តស្មិំ បាសាទេ ឧដ្ឋហន្តេ បរិវត្តិត្វា ឧទកេ បតិំសុ. សត្ថា តេ បតន្តេ ទិស្វា ‘‘ញាតកា តេ, ភទ្ទជិ, កិលមន្តី’’តិ អាហ. ថេរោ សត្ថុ វចនេន បាសាទំ វិស្សជ្ជេសិ. បាសាទោ យថាឋានេ ឯវ បតិដ្ឋហិ. សត្ថា បារង្គតោ ភិក្ខូហិ ‘‘កទា, ភន្តេ, ភទ្ទជិត្ថេរេន អយំ បាសាទោ អជ្ឈាវុដ្ឋោ’’តិ បុដ្ឋោ មហាបនាទជាតកំ (ជា. ១.៣.៤០-៤១) កថេត្វា មហាជនំ ធម្មាមតំ បាយេសិ. ថេរោ បន អត្តនោ អជ្ឈាវុដ្ឋបុព្ពំ សុវណ្ណបាសាទំ ទស្សេត្វា –

១៦៣. ‘‘បនាទោ នាម សោ រាជា, យស្ស យូបោ សុវណ្ណយោ;

តិរិយំ សោឡសុព្ពេធោ, ឧព្ភមាហុ សហស្សធា.

១៦៤. ‘‘សហស្សកណ្ឌោ សតគេណ្ឌុ, ធជាលុ ហរិតាមយោ;

អនច្ចុំ តត្ថ គន្ធព្ពា, ឆ សហស្សានិ សត្តធា’’តិ. –

ទ្វីហិ គាថាហិ វណ្ណេន្តោ អញ្ញំ ព្យាកាសិ.

តត្ថ បនាទោ នាម សោ រាជាតិ អតីតេ បនាទោ នាម សោ រាជា អហោសីតិ អត្តភាវអន្តរហិតតាយ អត្តានំ បរំ វិយ និទ្ទិសតិ. សោ ឯវ ហិ រជ្ជេ ឋិតកាលតោ បដ្ឋាយ សទា ឧស្សាហសម្បត្តិអាទិនា មហតា រាជានុភាវេន មហតា ច កិត្តិសទ្ទេន សមន្នាគតត្តា ‘‘រាជា មហាបនាទោ’’តិ បញ្ញាយិត្ថ. យស្ស យូបោ សុវណ្ណយោតិ យស្ស រញ្ញោ អយំ យូបោ បាសាទោ សុវណ្ណមយោ. តិរិយំ សោឡសុព្ពេធោតិ វិត្ថារតោ សោឡសកណ្ឌបាតប្បមាណោ. សោ បន អឌ្ឍយោជនមត្តោ ហោតិ. ឧព្ភាមាហុ សហស្សធាតិ ឧព្ភំ ឧច្ចំ ឯវមស្ស បាសាទស្ស សហស្សធា សហស្សកណ្ឌប្បមាណមាហុ. សោ បន យោជនតោ បញ្ចវីសតិយោជនប្បមាណោ ហោតិ. កេចិ បនេត្ថ គាថាសុខត្ថំ ‘‘អាហូ’’តិ ទីឃំ កតំ. អាហុ អហោសីតិ អត្ថំ វទន្តិ.

សហស្សកណ្ឌោតិ សហស្សភូមិកោ. សតគេណ្ឌូតិ អនេកសតនិយ្យូហកោ. ធជាលូតិ តត្ថ តត្ថ និយ្យូហសិខរាទីសុ បតិដ្ឋាបិតេហិ យដ្ឋិធជបដាកធជាទិធជេហិ សម្បន្នោ. ហរិតាមយោតិ ចាមីករសុវណ្ណមយោ. កេចិ បន ‘‘ហរិតជាតិមណិសរិក្ខកោ’’តិ វទន្តិ. គន្ធព្ពាតិ នដា. ឆ សហស្សានិ សត្តធាតិ ឆមត្តានិ គន្ធព្ពសហស្សានិ សត្តធា តស្ស បាសាទស្ស សត្តសុ ឋានេសុ រញ្ញោ អភិរមាបនត្ថំ នច្ចិំសូតិ អត្ថោ. តេ ឯវំ នច្ចន្តាបិ រាជានំ ហាសេតុំ នាសក្ខិំសុ. អថ សក្កោ ទេវរាជា ទេវនដេ បេសេត្វា សមជ្ជំ ការេសិ, តទា រាជា ហសីតិ.

ភទ្ទជិត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.