១. ឧត្តរត្ថេរគាថាវណ្ណនា

ខន្ធា មយា បរិញ្ញាតាតិ អាយស្មតោ ឧត្តរត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយំ កុសលំ ឧបចិនន្តោ ឥតោ ចតុនវុតេ កប្បេ សិទ្ធត្ថស្ស ភគវតោ កាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ សាសនេ លទ្ធប្បសាទោ ហុត្វា ឧបាសកត្តំ បដិវេទេសិ. សោ សត្ថរិ បរិនិព្ពុតេ អត្តនោ ញាតកេ សន្និបាតេត្វា ពហុំ បូជាសក្ការំ សម្ភរិត្វា ធាតុបូជំ អកាសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាកេតេ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា ឧត្តរោតិ លទ្ធនាមោ វយប្បត្តោ កេនចិទេវ ករណីយេន សាវត្ថិំ គតោ កណ្ឌម្ពមូលេ កតំ យមកបាដិហារិយំ ទិស្វា បសីទិត្វា បុន កាឡការាមសុត្តទេសនាយ (អ. និ. ៤.២៤) អភិវឌ្ឍមានសទ្ធោ បព្ពជិត្វា សត្ថារា សទ្ធិំ រាជគហំ គន្ត្វា ឧបសម្បជ្ជិត្វា តត្ថេវ វសន្តោ វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា នចិរស្សេវ ឆឡភិញ្ញោ អហោសិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៤៩.១០៦-១១០) –

‘‘និព្ពុតេ លោកនាថម្ហិ, សិទ្ធត្ថេ លោកនាយកេ;

មម ញាតី សមានេត្វា, ធាតុបូជំ អកាសហំ.

‘‘ចតុន្នវុតិតោ កប្បេ, យំ ធាតុមភិបូជយិំ;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ធាតុបូជាយិទំ ផលំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

ឆឡភិញ្ញោ បន ហុត្វា សត្ថរិ សាវត្ថិយំ វិហរន្តេ ពុទ្ធុបដ្ឋានត្ថំ រាជគហតោ សាវត្ថិំ ឧបគតោ ភិក្ខូហិ ‘‘កិំ, អាវុសោ, បព្ពជ្ជាកិច្ចំ តយា មត្ថកំ បាបិត’’ន្តិ បុដ្ឋោ អញ្ញំ ព្យាករោន្តោ –

១៦១. ‘‘ខន្ធា មយា បរិញ្ញាតា, តណ្ហា មេ សុសមូហតា;

ភាវិតា មម ពោជ្ឈង្គា, បត្តោ មេ អាសវក្ខយោ.

១៦២. ‘‘សោហំ ខន្ធេ បរិញ្ញាយ, អព្ពហិត្វាន ជាលិនិំ;

ភាវយិត្វាន ពោជ្ឈង្គេ, និព្ពាយិស្សំ អនាសវោ’’តិ. – គាថាទ្វយំ អភាសិ;

តត្ថ ខន្ធាតិ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា. បរិញ្ញាតាតិ ‘‘ឥទំ ទុក្ខំ, ន ឥតោ ភិយ្យោ’’តិ បរិច្ឆិជ្ជ ញាតា ភាវិតា. តេន ទុក្ខស្ស អរិយសច្ចស្ស បរិញ្ញាភិសមយមាហ. តណ្ហាតិ តសតិ បរិតសតីតិ តណ្ហា. សុសមូហតាតិ សមុគ្ឃាដិតា. ឯតេន សមុទយសច្ចស្ស បហានាភិសមយំ វទតិ. ភាវិតា មម ពោជ្ឈង្គាតិ ពោធិសង្ខាតាយ សតិអាទិធម្មសាមគ្គិយា, តំសមង្គិនោ វា ពោធិសង្ខាតស្ស អរិយបុគ្គលស្ស អង្គាតិ ពោជ្ឈង្គា. សតិធម្មវិចយវីរិយបីតិបស្សទ្ធិសមាធិឧបេក្ខាសង្ខាតា មគ្គបរិយាបន្នា ធម្មា មយា ភាវិតា ឧប្បាទិតា វឌ្ឍិតា. ពោជ្ឈង្គគ្គហណេនេវ ចេត្ថ តំសហចរិតតាយ សព្ពេ មគ្គធម្មា, សព្ពេ ច ពោធិបក្ខិយធម្មា គហិតាតិ ទដ្ឋព្ពា. ឯតេនេវ មគ្គសច្ចស្ស ភាវនាភិសមយំ ទស្សេតិ. បត្តោ មេ អាសវក្ខយោតិ កាមាសវាទយោ អាសវា ខីយន្តិ ឯត្ថាតិ អាសវក្ខយោតិ លទ្ធនាមោ អសង្ខតធម្មោ មយា បត្តោ អធិគតោ. ឯតេន និរោធសច្ចស្ស សច្ឆិកិរិយាភិសមយំ កថេតិ. ឯត្តាវតា អត្តនោ សឧបាទិសេសនិព្ពានសម្បត្តិំ ទស្សេតិ.

ឥទានិ បន អនុបាទិសេសនិព្ពានសម្បត្តិំ ទស្សេន្តោ ‘‘សោហ’’ន្តិអាទិនា ទុតិយំ គាថមាហ. តស្សត្ថោ – សោហំ ឯវំ វុត្តនយេន ខន្ធេ បរិញ្ញាយ បរិជានិត្វា, តថា បរិជានន្តោ ឯវ សកអត្តភាវបរអត្តភាវេសុ អជ្ឈត្តិកពាហិរាយតនេសុ អតីតាទិភេទភិន្នេសុ សំសិព្ពនាការំ បុនប្បុនំ បវត្តិសង្ខាតំ ជាលំ ឯតស្ស អត្ថីតិ ជាលិនីតិ លទ្ធនាមំ តណ្ហំ អព្ពហិត្វាន មម ចិត្តសន្តានតោ ឧទ្ធរិត្វា, តថា នំ ឧទ្ធរន្តោយេវ វុត្តប្បភេទេ ពោជ្ឈង្គេ ភាវយិត្វាន តេ ភាវនាបារិបូរិំ បាបេត្វា តតោ ឯវ អនាសវោ ហុត្វា ឋិតោ ឥទានិ ចរិមកចិត្តនិរោធេន អនុបាទានោ វិយ ជាតវេទោ និព្ពាយិស្សំ បរិនិព្ពាយិស្សាមីតិ.

ឧត្តរត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.