៩. នន្ទត្ថេរគាថាវណ្ណនា

អយោនិសោ មនសិការាតិ អាយស្មតោ នន្ទត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយំ កិរ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ ហំសវតីនគរេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ ភគវតោ សន្តិកេ ធម្មំ សុណន្តោ សត្ថារំ ឯកំ ភិក្ខុំ ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា សយម្បិ តំ ឋានន្តរំ បត្ថេន្តោ ភគវតោ ភិក្ខុសង្ឃស្ស ច បូជាសក្ការពហុលំ មហាទានំ បវត្តេត្វា, ‘‘អហម្បិ អនាគតេ តុម្ហាទិសស្ស ពុទ្ធស្ស ឯវរូបោ សាវកោ ភវេយ្យ’’ន្តិ បណិធានំ កត្វា តតោ បដ្ឋាយ ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ អត្ថទស្សិស្ស ភគវតោ កាលេ វិនតាយ នាម នទិយា មហន្តោ កច្ឆបោ ហុត្វា និព្ពត្តោ ឯកទិវសំ សត្ថារំ នទិយា បារំ គន្តុំ តីរេ ឋិតំ ទិស្វា សយំ ភគវន្តំ តារេតុកាមោ សត្ថុ បាទមូលេ និបជ្ជិ. សត្ថា តស្ស អជ្ឈាសយំ ឱលោកេត្វា បិដ្ឋិំ អភិរុហិ. សោ ហដ្ឋតុដ្ឋោ វេគេន សោតំ ឆិន្ទន្តោ សីឃតរំ បរតីរមេវ បាបេសិ. ភគវា តស្ស អនុមោទនំ វទន្តោ ភាវិនិំ សម្បត្តិំ កថេត្វា បក្កាមិ.

សោ តេន បុញ្ញកម្មេន សុគតីសុយេវ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ កបិលវត្ថុស្មិំ សុទ្ធោទនមហារាជស្ស បុត្តោ ហុត្វា មហាបជាបតិយា គោតមិយា កុច្ឆិម្ហិ និព្ពត្តិ. តស្ស នាមគ្គហណទិវសេ ញាតិសង្ឃំ នន្ទេន្តោ ជាតោតិ នន្ទោត្វេវ នាមំ អកំសុ. តស្ស វយប្បត្តកាលេ សត្ថា បវត្តវរធម្មចក្កោ លោកានុគ្គហំ ករោន្តោ កបិលវត្ថុំ គន្ត្វា ញាតិសមាគមេ បោក្ខរវស្សំ អដ្ឋុប្បត្តិំ កត្វា វេស្សន្តរជាតកំ (ជា. ២.២២.១៦៥៥ អាទយោ) កថេត្វា ទុតិយទិវសេ បិណ្ឌាយ បវិដ្ឋោ ‘‘ឧត្តិដ្ឋេ នប្បមជ្ជេយ្យា’’តិ (ធ. ប. ១៦៨) គាថាយ បិតរំ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាបេត្វា និវេសនំ គន្ត្វា ‘‘ធម្មំ ចរេ សុចរិត’’ន្តិ (ធ. ប. ១៦៩) គាថាយ មហាបជាបតិំ សោតាបត្តិផលេ រាជានំ សកទាគាមិផលេ បតិដ្ឋាបេត្វា តតិយេ ទិវសេ នន្ទកុមារស្ស អភិសេកនិវេសនប្បវេសនវិវាហមង្គលេសុ វត្តមានេសុ បិណ្ឌាយ បវិសិត្វា នន្ទកុមារស្ស ហត្ថេ បត្តំ ទត្វា មង្គលំ វត្វា តស្ស ហត្ថតោ បត្តំ អគហេត្វាវ វិហារំ គតោ តំ បត្តហត្ថំ វិហារំ អាគតំ អនិច្ឆមានំយេវ បព្ពាជេត្វា តថា បព្ពជិតត្តាយេវ អនភិរតិយា បីឡិតំ ញត្វា ឧបាយេន តស្ស តំ អនភិរតិំ វិនោទេសិ. សោ យោនិសោ បដិសង្ខាយ វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា នចិរស្សេវ អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៤៩.១៤៨-១៦៣) –

‘‘អត្ថទស្សី តុ ភគវា, សយម្ភូ លោកនាយកោ;

វិនតានទិយា តីរំ, ឧបាគច្ឆិ តថាគតោ.

‘‘ឧទកា អភិនិក្ខម្ម, កច្ឆបោ វារិគោចរោ;

ពុទ្ធំ តារេតុកាមោហំ, ឧបេសិំ លោកនាយកំ.

‘‘អភិរូហតុ មំ ពុទ្ធោ, អត្ថទស្សី មហាមុនិ;

អហំ តំ តារយិស្សាមិ, ទុក្ខស្សន្តករោ តុវំ.

‘‘មម សង្កប្បមញ្ញាយ, អត្ថទស្សី មហាយសោ;

អភិរូហិត្វា មេ បិដ្ឋិំ, អដ្ឋាសិ លោកនាយកោ.

‘‘យតោ សរាមិ អត្តានំ, យតោ បត្តោស្មិ វិញ្ញុតំ;

សុខំ មេ តាទិសំ នត្ថិ, ផុដ្ឋេ បាទតលេ យថា.

‘‘ឧត្តរិត្វាន សម្ពុទ្ធោ, អត្ថទស្សី មហាយសោ;

នទិតីរម្ហិ ឋត្វាន, ឥមា គាថា អភាសថ.

‘‘យាវតា វត្តតេ ចិត្តំ, គង្គាសោតំ តរាមហំ;

អយញ្ច កច្ឆបោ រាជា, តារេសិ មម បញ្ញវា.

‘‘ឥមិនា ពុទ្ធតរណេន, មេត្តចិត្តវតាយ ច;

អដ្ឋារសេ កប្បសតេ, ទេវលោកេ រមិស្សតិ.

‘‘ទេវលោកា ឥធាគន្ត្វា, សុក្កមូលេន ចោទិតោ;

ឯកាសនេ និសីទិត្វា, កង្ខាសោតំ តរិស្សតិ.

‘‘យថាបិ ភទ្ទកេ ខេត្តេ, ពីជំ អប្បម្បិ រោបិតំ;

សម្មាធារំ បវេច្ឆន្តេ, ផលំ តោសេតិ កស្សកំ.

‘‘តថេវិទំ ពុទ្ធខេត្តំ, សម្មាសម្ពុទ្ធទេសិតំ;

សម្មាធារំ បវេច្ឆន្តេ, ផលំ មំ តោសយិស្សតិ.

‘‘បធានបហិតត្តោម្ហិ, ឧបសន្តោ និរូបធិ;

សព្ពាសវេ បរិញ្ញាយ, វិហរាមិ អនាសវោ.

‘‘អដ្ឋារសេ កប្បសតេ, យំ កម្មមករិំ តទា;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, តរណាយ ឥទំ ផលំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា វិមុត្តិសុខំ អនុភវន្តោ ‘‘អហោ សត្ថុ ឧបាយកោសល្លំ, យេនាហំ ភវបង្កតោ ឧទ្ធរិត្វា និព្ពានថលេ បតិដ្ឋាបិតោ’’តិ អត្តនោ បហីនសំកិលេសំ បដិលទ្ធញ្ច សុខំ បច្ចវេក្ខិត្វា សញ្ជាតសោមនស្សោ ឧទានវសេន –

១៥៧. ‘‘អយោនិសោ មនសិការា, មណ្ឌនំ អនុយុញ្ជិសំ;

ឧទ្ធតោ ចបលោ ចាសិំ, កាមរាគេន អដ្ដិតោ.

១៥៨. ‘‘ឧបាយកុសលេនាហំ, ពុទ្ធេនាទិច្ចពន្ធុនា;

យោនិសោ បដិបជ្ជិត្វា, ភវេ ចិត្តំ ឧទព្ពហិ’’ន្តិ. – គាថាទ្វយំ អភាសិ;

តត្ថ អយោនិសោ មនសិការាតិ អនុបាយមនសិការតោ អសុភំ កាយំ សុភតោ មនសិ ករិត្វា សុភតោ មនសិការហេតុ, អសុភំ កាយំ សុភសញ្ញាយាតិ អត្ថោ. មណ្ឌនន្តិ ហត្ថូបគាទិអាភរណេហិ ចេវ មាលាគន្ធាទីហិ ច អត្តភាវស្ស អលង្ករណំ. អនុយុញ្ជិសន្តិ អនុយុញ្ជិំ, សរីរស្ស វិភូសនប្បសុតោ អហោសិន្តិ អត្ថោ. ឧទ្ធតោតិ ជាតិគោត្តរូបយោព្ពនមទាទីហិ ឧទ្ធតោ អវូបសន្តចិត្តោ. ចបលោតិ វនមក្កដោ វិយ អនវដ្ឋិតចិត្តតាយ លោលោ, កាយមណ្ឌនវត្ថមណ្ឌនាទិចាបល្យេ យុត្តតាយ វា ចបលោ ច. អាសិន្តិ អហោសិំ. កាមរាគេនាតិ វត្ថុកាមេសុ ឆន្ទរាគេន អដ្ដិតោ បីឡិតោ វិពាធិតោ អាសិន្តិ យោជនា.

ឧបាយកុសលេនាតិ វិនេយ្យានំ ទមនូបាយច្ឆេកេន កោវិទេន ពុទ្ធេន ភគវតា ហេតុភូតេន. ហេតុអត្ថេ ហិ ឯតំ ករណវចនំ. បលុដ្ឋមក្កដីទេវច្ឆរាទស្សនេន ហិ ឧបក្កិតវាទចោទនាយ អត្តនោ កាមរាគាបនយនំ សន្ធាយ វទតិ. ភគវា ហិ អាយស្មន្តំ នន្ទត្ថេរំ បឋមំ ជនបទកល្យាណិំ ឧបាទាយ ‘‘យថាយំ មក្កដី, ឯវំ កកុដបាទិនិយោ ឧបាទាយ ជនបទកល្យាណី’’តិ មហតិយា អាណិយា ខុទ្ទកំ អាណិំ នីហរន្តោ ឆឌ្ឌកោ វិយ, សិនេហបានេន សរីរំ កិលេទេត្វា វមនវិរេចនេហិ ទោសំ នីហរន្តោ ភិសក្កោ វិយ ច កកុដបាទិនិទស្សនេន ជនបទកល្យាណិយំ វិរត្តចិត្តំ ការេត្វា បុន ឧបក្កិតវាទេន កកុដបាទិនីសុបិ ចិត្តំ វិរាជេត្វា សម្មទេវ សមថវិបស្សនានុយោគេន អរិយមគ្គេ បតិដ្ឋាបេសិ. តេន វុត្តំ ‘‘យោនិសោ បដិបជ្ជិត្វា, ភវេ ចិត្តំ ឧទព្ពហិ’’ន្តិ. ឧបាយេន ញាយេន សម្មទេវ សមថវិបស្សនាយ វិសុទ្ធិបដិបទំ បដិបជ្ជិត្វា ភវេ សំសារបង្កេ និមុគ្គញ្ច មេ ចិត្តំ អរិយមគ្គេន ហត្ថេន ឧត្តារិំ, និព្ពានថលេ បតិដ្ឋាបេសិន្តិ អត្ថោ.

ឥមំ ឧទានំ ឧទានេត្វា ថេរោ បុនទិវសេ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា ឯវមាហ – ‘‘យំ មេ, ភន្តេ, ភគវា បាដិភោគោ បញ្ចន្នំ អច្ឆរាសតានំ បដិលាភាយ កកុដបាទានំ, មុញ្ចាមហំ, ភន្តេ, ភគវន្តំ ឯតស្មា បដិស្សវា’’តិ (ឧទា. ២២). ភគវាបិ, ‘‘យទេវ ខោ តេ, នន្ទ, អនុបាទាយ អាសវេហិ ចិត្តំ វិមុត្តំ, អថាហំ មុត្តោ ឯតស្មា បដិស្សវា’’តិ (ឧទា. ២២) អាហ. អថស្ស ភគវា សវិសេសំ ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារតំ ញត្វា តំ គុណំ វិភាវេន្តោ, ‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារានំ យទិទំ នន្ទោ’’តិ (អ. និ. ១.២១៩, ២៣០) ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារភាវេន អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសិ. ថេរោ ហិ ‘‘យមេវាហំ ឥន្ទ្រិយានំ អសំវរំ និស្សាយ ឥមំ វិប្បការំ បត្តោ, តមេវាហំ សុដ្ឋុ និគ្គហេស្សាមី’’តិ ឧស្សាហជាតោ ពលវហិរោត្តប្បោ តត្ថ ច កតាធិការត្តា ឥន្ទ្រិយសំវរេ ឧក្កំសបារមិំ អគមាសីតិ.

នន្ទត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.