២. ទុតិយវគ្គោ

១. មហាចុន្ទត្ថេរគាថាវណ្ណនា

សុស្សូសាតិ អាយស្មតោ មហាចុន្ទត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ វិបស្សិស្ស ភគវតោ កាលេ កុម្ភការកុលេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ កុម្ភការកម្មេន ជីវន្តោ ឯកទិវសំ សត្ថារំ ទិស្វា បសន្នមានសោ ឯកំ មត្តិកាបត្តំ ស្វាភិសង្ខតំ កត្វា ភគវតោ អទាសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ មគធរដ្ឋេ នាលកគាមេ រូបសារិយា ព្រាហ្មណិយា បុត្តោ សារិបុត្តត្ថេរស្ស កនិដ្ឋភាតា ហុត្វា និព្ពត្តិ, ចុន្ទោតិស្ស នាមំ អហោសិ. សោ វយប្បត្តោ ធម្មសេនាបតិំ អនុបព្ពជិត្វា តំ និស្សាយ វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា ឃដេន្តោ វាយមន្តោ នចិរស្សេវ ឆឡភិញ្ញោ អហោសិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៥១.៣៩-៥០) –

‘‘នគរេ ហំសវតិយា, កុម្ភការោ អហោសហំ;

អទ្ទសំ វិរជំ ពុទ្ធំ, ឱឃតិណ្ណមនាសវំ.

‘‘សុកតំ មត្តិកាបត្តំ, ពុទ្ធសេដ្ឋស្សទាសហំ;

បត្តំ ទត្វា ភគវតោ, ឧជុភូតស្ស តាទិនោ.

‘‘ភវេ និព្ពត្តមានោហំ, សោណ្ណថាលេ លភាមហំ;

រូបិមយេ ច សោវណ្ណេ, តដ្ដិកេ ច មណីមយេ.

‘‘បាតិយោ បរិភុញ្ជាមិ, បុញ្ញកម្មស្សិទំ ផលំ;

យសានញ្ច ធនានញ្ច, អគ្គភូតោ ច ហោមហំ.

‘‘យថាបិ ភទ្ទកេ ខេត្តេ, ពីជំ អប្បម្បិ រោបិតំ;

សម្មាធារំ បវេច្ឆន្តេ, ផលំ តោសេតិ កស្សកំ.

‘‘តថេវិទំ បត្តទានំ, ពុទ្ធខេត្តម្ហិ រោបិតំ;

បីតិធារេ បវស្សន្តេ, ផលំ មំ តោសយិស្សតិ.

‘‘យាវតា ខេត្តា វិជ្ជន្តិ, សង្ឃាបិ ច គណាបិ ច;

ពុទ្ធខេត្តសមោ នត្ថិ, សុខទោ សព្ពបាណិនំ.

‘‘នមោ តេ បុរិសាជញ្ញ, នមោ តេ បុរិសុត្តម;

ឯកបត្តំ ទទិត្វាន, បត្តោម្ហិ អចលំ បទំ.

‘‘ឯកនវុតិតោ កប្បេ, យំ បត្តមទទិំ តទា;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, បត្តទានស្សិទំ ផលំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

ឆឡភិញ្ញោ បន ហុត្វា អត្តនា បដិលទ្ធសម្បត្តិយា ការណភូតំ គរូបនិស្សយំ វិវេកវាសញ្ច កិត្តេន្តោ –

១៤១. ‘‘សុស្សូសា សុតវទ្ធនី, សុតំ បញ្ញាយ វទ្ធនំ;

បញ្ញាយ អត្ថំ ជានាតិ, ញាតោ អត្ថោ សុខាវហោ.

១៤២. ‘‘សេវេថ បន្តានិ សេនាសនានិ, ចរេយ្យ សំយោជនវិប្បមោក្ខំ;

សចេ រតិំ នាធិគច្ឆេយ្យ តត្ថ, សង្ឃេ វសេ រក្ខិតត្តោ សតីមា’’តិ. –

គាថាទ្វយំ អភាសិ.

តត្ថ សុស្សូសាតិ សោតព្ពយុត្តស្ស សព្ពសុតស្ស សោតុមិច្ឆា, គរុសន្និវាសោបិ. ទិដ្ឋធម្មិកាទិភេទញ្ហិ អត្ថំ សោតុមិច្ឆន្តេន កល្យាណមិត្តេ ឧបសង្កមិត្វា វត្តករណេន បយិរុបាសិត្វា យទា តេ បយិរុបាសនាយ អារាធិតចិត្តា កញ្ចិ ឧបនិសីទិតុកាមា ហោន្តិ, អថ នេ ឧបនិសីទិត្វា អធិគតាយ សោតុមិច្ឆាយ ឱហិតសោតេន សោតព្ពំ ហោតីតិ គរុសន្និវាសោបិ សុស្សូសាហេតុតាយ ‘‘សុស្សូសា’’តិ វុច្ចតិ. សា បនាយំ សុស្សូសា សច្ចបដិច្ចសមុប្បាទាទិបដិសំយុត្តំ សុតំ តំសមង្គិនោ បុគ្គលស្ស វឌ្ឍេតិ ព្រូហេតីតិ សុតវទ្ធនី, ពាហុសច្ចការីតិ អត្ថោ. សុតំ បញ្ញាយ វទ្ធនន្តិ យំ តំ ‘‘សុតធរោ សុតសន្និចយោ’’តិ (ម. និ. ១.៣៣៩; អ. និ. ៤.២២) ‘‘ឥធេកច្ចស្ស ពហុកំ សុតំ ហោតិ សុត្តំ គេយ្យំ វេយ្យាករណ’’ន្តិ (អ. និ. ៤.៦) ច ឯវមាទិនា នយេន វុត្តំ ពាហុសច្ចំ, តំ អកុសលប្បហានកុសលាធិគមនហេតុភូតំ បញ្ញំ វទ្ធេតីតិ សុតំ បញ្ញាយ វទ្ធនំ, វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា –

‘‘សុតាវុធោ ខោ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកោ អកុសលំ បជហតិ, កុសលំ ភាវេតិ, សាវជ្ជំ បជហតិ, អនវជ្ជំ ភាវេតិ, សុទ្ធំ អត្តានំ បរិហរតី’’តិ (អ. និ. ៧.៦៧).

បញ្ញាយ អត្ថំ ជានាតីតិ ពហុស្សុតោ សុតមយញាណេ ឋិតោ តំ បដិបត្តិំ បដិបជ្ជន្តោ សុតានុសារេន អត្ថូបបរិក្ខាយ ធម្មនិជ្ឈានេន ភាវនាយ ច លោកិយលោកុត្តរភេទំ ទិដ្ឋធម្មាទិវិភាគំ ទុក្ខាទិវិភាគញ្ច អត្ថំ យថាភូតំ បជានាតិ ច បដិវិជ្ឈតិ ច, តេនាហ ភគវា –

‘‘សុតស្ស យថាបរិយត្តស្ស អត្ថមញ្ញាយ ធម្មមញ្ញាយ ធម្មានុធម្មប្បដិបន្នោ ហោតី’’តិ (អ. និ. ៤.៦).

‘‘ធតានំ ធម្មានំ អត្ថំ ឧបបរិក្ខតិ, អត្ថំ ឧបបរិក្ខតោ ធម្មា និជ្ឈានំ ខមន្តិ, ធម្មនិជ្ឈានក្ខន្តិយា សតិ ឆន្ទោ ជាយតិ, ឆន្ទជាតោ ឧស្សហតិ, ឧស្សហិត្វា តុលេតិ, តុលយិត្វា បទហតិ, បហិតត្តោ សមានោ កាយេន ចេវ បរមសច្ចំ សច្ឆិករោតិ, បញ្ញាយ ច នំ អតិវិជ្ឈ បស្សតី’’តិ (ម. និ. ២.៤៣២) ច.

ញាតោ អត្ថោ សុខាវហោតិ យថាវុត្តោ ទិដ្ឋធម្មិកាទិអត្ថោ ចេវ ទុក្ខាទិអត្ថោ ច យាថាវតោ ញាតោ អធិគតោ លោកិយលោកុត្តរភេទំ សុខំ អាវហតិ និប្ផាទេតីតិ អត្ថោ.

ឋិតាយ ភាវនាបញ្ញាយ សុតមត្តេនេវ ន សិជ្ឈតីតិ តស្សា បដិបជ្ជនវិធិំ ទស្សេន្តោ ‘‘សេវេថ…បេ…វិប្បមោក្ខ’’ន្តិ អាហ. តត្ថ សេវេថ បន្តានិ សេនាសនានីតិ កាយវិវេកមាហ. តេន សំយោជនប្បហានស្ស ច វក្ខមានត្តា វិវេការហស្សេវ វិវេកវាសោតិ សីលសំវរាទយោ ឥធ អវុត្តសិទ្ធា វេទិតព្ពា. ចរេយ្យ សំយោជនវិប្បមោក្ខន្តិ យថា សំយោជនេហិ ចិត្តំ វិប្បមុច្ចតិ, តថា វិបស្សនាភាវនំ មគ្គភាវនញ្ច ចរេយ្យ បដិបជ្ជេយ្យាតិ អត្ថោ. សចេ រតិំ នាធិគច្ឆេយ្យ តត្ថាតិ តេសុ បន្តសេនាសនេសុ យថាលទ្ធេសុ អធិកុសលធម្មេសុ ច រតិំ បុព្ពេនាបរំ វិសេសស្ស អលាភតោ អភិរតិំ ន លភេយ្យ, សង្ឃេ ភិក្ខុសមូហេ រក្ខិតត្តោ កម្មដ្ឋានបរិគណ្ហនតោ រក្ខិតចិត្តោ ឆសុ ទ្វារេសុ សតិអារក្ខាយ ឧបដ្ឋបនេន សតិមា វសេយ្យ វិហរេយ្យ, ឯវំ វិហរន្តស្ស ច អបិ នាម សំយោជនវិប្បមោក្ខោ ភវេយ្យាតិ អធិប្បាយោ.

មហាចុន្ទត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ជោតិទាសត្ថេរគាថាវណ្ណនា

យេ ខោ តេតិ អាយស្មតោ ជោតិទាសត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ សិខិស្ស ភគវតោ កាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ ឯកទិវសំ សត្ថារំ បិណ្ឌាយ គច្ឆន្តំ ទិស្វា បសន្នចិត្តោ កាសុមារិកផលំ អទាសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ បាទិយត្ថជនបទេ វិភវសម្បន្នស្ស ព្រាហ្មណស្ស បុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តិ, ជោតិទាសោតិស្ស នាមំ អហោសិ. សោ វិញ្ញុតំ បត្វា ឃរមាវសន្តោ ឯកទិវសំ មហាកស្សបត្ថេរំ អត្តនោ គាមេ បិណ្ឌាយ ចរន្តំ ទិស្វា បសន្នចិត្តោ ភោជេត្វា ថេរស្ស សន្តិកេ ធម្មំ សុត្វា អត្តនោ គាមសមីបេ បព្ពតេ មហន្តំ វិហារំ ការេត្វា ថេរំ តត្ថ វាសេត្វា ចតូហិ បច្ចយេហិ ឧបដ្ឋហន្តោ ថេរស្ស ធម្មទេសនាយ បដិលទ្ធសំវេគោ បព្ពជិត្វា វិបស្សនាយ កម្មំ ករោន្តោ នចិរស្សេវ ឆឡភិញ្ញោ អហោសិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៥១.៥១-៥៦) –

‘‘កណិការំវ ជោតន្តំ, និសិន្នំ បព្ពតន្តរេ;

អទ្ទសំ វិរជំ ពុទ្ធំ, លោកជេដ្ឋំ នរាសភំ.

‘‘បសន្នចិត្តោ សុមនោ, សិរេ កត្វាន អញ្ជលិំ;

កាសុមារិកមាទាយ, ពុទ្ធសេដ្ឋស្សទាសហំ.

‘‘ឯកតិំសេ ឥតោ កប្បេ, យំ ផលំ អទទិំ តទា;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ផលទានស្សិទំ ផលំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

ឆឡភិញ្ញោ បន ហុត្វា តីណិ បិដកានិ ឧគ្គហេត្វា វិសេសតោ វិនយបិដកេ សុកុសលភាវំ បត្វា ទសវស្សិកោ បរិសុបដ្ឋាកោ ច ហុត្វា ពហូហិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ ភគវន្តំ វន្ទិតុំ សាវត្ថិំ គច្ឆន្តោ អន្តរាមគ្គេ អទ្ធានបរិស្សមវិនោទនត្ថំ តិត្ថិយានំ អារាមំ បវិសិត្វា ឯកមន្តំ និសិន្នោ ឯកំ បញ្ចតបំ តបន្តំ ព្រាហ្មណំ ទិស្វា, ‘‘កិំ, ព្រាហ្មណ, អញ្ញស្មិំ តបនីយេ អញ្ញំ តបតី’’តិ អាហ. តំ សុត្វា ព្រាហ្មណោ កុបិតោ, ‘‘ភោ, មុណ្ឌក, កិំ អញ្ញំ តបនីយ’’ន្តិ អាហ. ថេរោ តស្ស –

‘‘កោបោ ច ឥស្សា បរហេឋនា ច, មានោ ច សារម្ភមទោ បមាទោ;

តណ្ហា អវិជ្ជា ភវសង្គតី ច, តេ តប្បនីយា ន ហិ រូបខន្ធោ’’តិ. –

គាថាយ ធម្មំ ទេសេសិ. តំ សុត្វា សោ ព្រាហ្មណោ តស្មិំ តិត្ថិយារាមេ សព្ពេ អញ្ញតិត្ថិយា ច ថេរស្ស សន្តិកេ បព្ពជិំសុ. ថេរោ តេហិ សទ្ធិំ សាវត្ថិំ គន្ត្វា ភគវន្តំ វន្ទិត្វា កតិបាហំ តត្ថ វសិត្វា អត្តនោ ជាតិភូមិំយេវ គតោ ទស្សនត្ថំ ឧបគតេសុ ញាតកេសុ នានាលទ្ធិកេ យញ្ញសុទ្ធិកេ ឱវទន្តោ –

១៤៣. ‘‘យេ ខោ តេ វេឋមិស្សេន, នានត្តេន ច កម្មុនា;

មនុស្សេ ឧបរុន្ធន្តិ, ផរុសូបក្កមា ជនា;

តេបិ តត្ថេវ កីរន្តិ, ន ហិ កម្មំ បនស្សតិ.

១៤៤. ‘‘យំ ករោតិ នរោ កម្មំ, កល្យាណំ យទិ បាបកំ;

តស្ស តស្សេវ ទាយាទោ, យំ យំ កម្មំ បកុព្ពតី’’តិ. – គាថាទ្វយំ អភាសិ;

តត្ថ យេតិ អនិយមុទ្ទេសោ. តេតិ អនិយមតោ ឯវ បដិនិទ្ទេសោ. បទទ្វយស្សាបិ ‘‘ជនា’’តិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ. ខោតិ និបាតមត្តំ. វេឋមិស្សេនាតិ វរត្តខណ្ឌាទិនា សីសាទីសុ វេឋទានេន. ‘‘វេធមិស្សេនា’’តិបិ បាឡិ, សោ ឯវត្ថោ. នានត្តេន ច កម្មុនាតិ ហននឃាតនហត្ថបាទាទិច្ឆេទនេន ខុទ្ទកសេឡទានាទិនា ច នានាវិធេន បរូបឃាតកម្មេន. មនុស្សេតិ និទស្សនមត្តំ, តស្មា យេ កេចិ សត្តេតិ អធិប្បាយោ. ឧបរុន្ធន្តីតិ វិពាធេន្តិ. ផរុសូបក្កមាតិ ទារុណបយោគា, កុរូរកម្មន្តាតិ អត្ថោ. ជនាតិ សត្តា. តេបិ តត្ថេវ កីរន្តីតិ តេ វុត្តប្បការា បុគ្គលា យាហិ កម្មការណាហិ អញ្ញេ ពាធិំសុ. តត្ថេវ តាសុយេវ ការណាសុ សយម្បិ កីរន្តិ បក្ខិបីយន្តិ, តថារូបំយេវ ទុក្ខំ អនុភវន្តីតិ អត្ថោ. ‘‘តថេវ កីរន្តី’’តិ ច បាឋោ, យថា សយំ អញ្ញេសំ ទុក្ខំ អកំសុ, តថេវ អញ្ញេហិ ករីយន្តិ, ទុក្ខំ បាបីយន្តីតិ អត្ថោ, កស្មា? ន ហិ កម្មំ បនស្សតិ កម្មញ្ហិ ឯកន្តំ ឧបចិតំ វិបាកំ អទត្វា ន វិគច្ឆតិ, អវសេសបច្ចយសមវាយេ វិបច្ចតេវាតិ អធិប្បាយោ.

ឥទានិ ‘‘ន ហិ កម្មំ បនស្សតី’’តិ សង្ខេបតោ វុត្តមត្ថំ វិភជិត្វា សត្តានំ កម្មស្សកតំ វិភាវេតុំ ‘‘យំ ករោតី’’តិ គាថំ អភាសិ. តស្សត្ថោ យំ កម្មំ កល្យាណំ កុសលំ, យទិ វា បាបកំ អកុសលំ សត្តោ ករោតិ, ករោន្តោ ច តត្ថ យំ កម្មំ យថា ផលទានសមត្ថំ ហោតិ, តថា បកុព្ពតិ ឧបចិនោតិ. តស្ស តស្សេវ ទាយាទោតិ តស្ស តស្សេវ កម្មផលស្ស គណ្ហនតោ តេន តេន កម្មេន ទាតព្ពវិបាកស្ស ភាគី ហោតីតិ អត្ថោ. តេនាហ ភគវា – ‘‘កម្មស្សកា, មាណវ, សត្តា កម្មទាយាទា’’តិអាទិ (ម. និ. ៣.២៨៩). ឥមា គាថា សុត្វា ថេរស្ស ញាតកា កម្មស្សកតាយំ បតិដ្ឋហិំសូតិ.

ជោតិទាសត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. ហេរញ្ញកានិត្ថេរគាថាវណ្ណនា

អច្ចយន្តិ អហោរត្តាតិ អាយស្មតោ ហេរញ្ញកានិត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយំ កិរ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ ហំសវតីនគរេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ បរេសំ ភតកោ ហុត្វា ជីវន្តោ ឯកទិវសំ សុជាតស្ស នាម សត្ថុសាវកស្ស បំសុកូលំ បរិយេសន្តស្ស ឧបឌ្ឍទុស្សំ បរិច្ចជិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន តាវតិំសេសុ និព្ពត្តិត្វា អបរាបរំ ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ កោសលរញ្ញោ គាមភោជកស្ស ចោរវោសាសកស្ស បុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តិ, ហេរញ្ញកានីតិស្ស នាមំ អហោសិ. សោ វយប្បត្តោ បិតុ អច្ចយេន រញ្ញា តស្មិំយេវ គាមភោជកដ្ឋានេ ឋបិតោ ជេតវនបដិគ្គហណេ ពុទ្ធានុភាវំ ទិស្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ អត្តនោ កនិដ្ឋស្ស តំ ឋានន្តរំ ទាបេត្វា រាជានំ អាបុច្ឆិត្វា បព្ពជិត្វា វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា នចិរស្សេវ អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៥០.៣១-៤០) –

‘‘បទុមុត្តរភគវតោ, សុជាតោ នាម សាវកោ;

បំសុកូលំ គវេសន្តោ, សង្ការេ ចរតេ តទា.

‘‘នគរេ ហំសវតិយា, បរេសំ ភតកោ អហំ;

ឧបឌ្ឍទុស្សំ ទត្វាន, សិរសា អភិវាទយិំ.

‘‘តេន កម្មេន សុកតេន, ចេតនាបណិធីហិ ច;

ជហិត្វា មានុសំ ទេហំ, តាវតិំសមគច្ឆហំ.

‘‘តេត្តិំសក្ខត្តុំ ទេវិន្ទោ, ទេវរជ្ជមការយិំ;

សត្តសត្តតិក្ខត្តុញ្ច, ចក្កវត្តី អហោសហំ.

‘‘បទេសរជ្ជំ វិបុលំ, គណនាតោ អសង្ខិយំ;

ឧបឌ្ឍទុស្សទានេន, មោទាមិ អកុតោភយោ.

‘‘ឥច្ឆមានោ ចហំ អជ្ជ, សកាននំ សបព្ពតំ;

ខោមទុស្សេហិ ឆាទេយ្យំ, អឌ្ឍទុស្សស្សិទំ ផលំ.

‘‘សតសហស្សិតោ កប្បេ, យំ ទានមទទិំ តទា;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, អឌ្ឍទុស្សស្សិទំ ផលំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា អត្តនោ កនិដ្ឋភាតរំ តតោ កម្មតោ និវត្តេតុកាមោ តស្មិំយេវ កម្មេ អភិរតំ ទិស្វា តំ ចោទេន្តោ –

១៤៥. ‘‘អច្ចយន្តិ អហោរត្តា, ជីវិតំ ឧបរុជ្ឈតិ;

អាយុ ខីយតិ មច្ចានំ, កុន្នទីនំវ ឱទកំ.

១៤៦. ‘‘អថ បាបានិ កម្មានិ, ករំ ពាលោ ន ពុជ្ឈតិ;

បច្ឆាស្ស កដុកំ ហោតិ, វិបាកោ ហិស្ស បាបកោ’’តិ. –

គាថាទ្វយំ អភាសិ.

តត្ថ អច្ចយន្តីតិ អតិក្កមន្តិ, លហុំ លហុំ អបគច្ឆន្តីតិ អត្ថោ. អហោរត្តាតិ រត្តិន្ទិវា. ជីវិតំ ឧបរុជ្ឈតីតិ ជីវិតិន្ទ្រិយញ្ច ខណិកនិរោធវសេន និរុជ្ឈតិ. វុត្តញ្ហិ ‘‘ខណេ ខណេ, ត្វំ ភិក្ខុ, ជាយសិ ច ជិយ្យសិ ច មិយ្យសិ ច ចវសិ ច ឧបបជ្ជសិ ចា’’តិ. អាយុ ខីយតិ មច្ចានន្តិ មរិតព្ពសភាវត្តា មច្ចាតិ លទ្ធនាមានំ ឥមេសំ សត្តានំ អាយុ ‘‘យោ ចិរំ ជីវតិ, សោ វស្សសតំ អប្បំ វា ភិយ្យោ’’តិ (ទី. និ. ២.៩១; សំ. និ. ២.១៤៣; អ. និ. ៧.៧៤) ឯវំ បរិច្ឆិន្នកាលបរមាយុ ខីយតិ ខយញ្ច សម្ភេទញ្ច គច្ឆតិ, យថា កិំ? កុន្នទីនំវ ឱទកំ យថា នាម កុន្នទីនំ បព្ពតេយ្យានំ ខុទ្ទកនទីនំ ឧទកំ ចិរំ ន តិដ្ឋតិ, លហុតរំ ខីយតិ, អាគតមត្តំយេវ វិគច្ឆតិ, ឯវំ សត្តានំ អាយុ លហុតរំ ខីយតិ ខយំ គច្ឆតិ. ឯត្ថ ច ឧទកមេវ ‘‘ឱទក’’ន្តិ វុត្តំ, យថា មនោយេវ មានសន្តិ.

អថ បាបានិ កម្មានិ, ករំ ពាលោ ន ពុជ្ឈតីតិ ឯវំ សំសារេ អនិច្ចេបិ សមានេ ពាលោ លោភវសេន វា កោធវសេន វា បាបានិ កម្មានិ ករោតិ, ករោន្តោបិ ន ពុជ្ឈតិ, បាបំ ករោន្តោ ច ‘‘បាបំ ករោមី’’តិ អពុជ្ឈនកោ នាម នត្ថិ, ‘‘ឥមស្ស កម្មស្ស ឯវរូបោ ទុក្ខោ វិបាកោ’’តិ បន អជាននតោ ‘‘ន ពុជ្ឈតី’’តិ វុត្តំ. បច្ឆាស្ស កដុកំ ហោតីតិ យទិបិ បាបស្ស កម្មស្ស អាយូហនក្ខណេ ‘‘ឥមស្ស កម្មស្ស ឯវរូបោ វិបាកោ’’តិ ន ពុជ្ឈតិ, តតោ បច្ឆា បន និរយាទីសុ និព្ពត្តស្ស អស្ស ពាលស្ស កដុកំ អនិដ្ឋំ ទុក្ខមេវ ហោតិ. វិបាកោ ហិស្ស បាបកោ យស្មា អស្ស បាបកម្មស្ស នាម វិបាកោ បាបកោ និហីនោ អនិដ្ឋោ ឯវាតិ. ឥមំ បន ឱវាទំ សុត្វា ថេរស្ស កនិដ្ឋភាតា រាជានំ អាបុច្ឆិត្វា បព្ពជិត្វា នចិរស្សេវ សទត្ថំ និប្ផាទេសិ.

ហេរញ្ញកានិត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. សោមមិត្តត្ថេរគាថាវណ្ណនា

បរិត្តំ ទារុន្តិ អាយស្មតោ សោមមិត្តត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ សិខិស្ស ភគវតោ កាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ ពុទ្ធគុណេ សុត្វា បសន្នមានសោ ឯកទិវសំ កិំសុករុក្ខំ បុប្ផិតំ ទិស្វា បុប្ផានិ គហេត្វា សត្ថារំ ឧទ្ទិស្ស អាកាសេ ខិបិត្វា បូជេសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ ពារាណសិយំ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា សោមមិត្តោតិ លទ្ធនាមោ តិណ្ណំ វេទានំ បារគូ ហុត្វា វិមលេន នាម ថេរេន កតបរិចយត្តា អភិណ្ហំ តស្ស សន្តិកំ គច្ឆន្តោ ធម្មំ សុត្វា សាសនេ លទ្ធប្បសាទោ បព្ពជិត្វា លទ្ធូបសម្បទោ វត្តបដិវត្តំ បូរេន្តោ វិចរតិ. វិមលត្ថេរោ បន កុសីតោ មិទ្ធពហុលោ រត្តិន្ទិវំ វីតិនាមេតិ. សោមមិត្តោ ‘‘កុសីតំ នាម និស្សាយ កោ គុណោ’’តិ តំ បហាយ មហាកស្សបត្ថេរំ ឧបសង្កមិត្វា តស្ស ឱវាទេ ឋត្វា វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា នចិរស្សេវ អរហត្តេ បតិដ្ឋាសិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៥០.២៥-៣០) –

‘‘កិំសុកំ បុប្ផិតំ ទិស្វា, បគ្គហេត្វាន អញ្ជលិំ;

ពុទ្ធសេដ្ឋំ សរិត្វាន, អាកាសេ អភិបូជយិំ.

‘‘តេន កម្មេន សុកតេន, ចេតនាបណិធីហិ ច;

ជហិត្វា មានុសំ ទេហំ, តាវតិំសមគច្ឆហំ.

‘‘ឯកតិំសេ ឥតោ កប្បេ, យំ កម្មមករិំ តទា;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ពុទ្ធបូជាយិទំ ផលំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ, ភវា សព្ពេ សមូហតា;

នាគោវ ពន្ធនំ ឆេត្វា, វិហរាមិ អនាសវោ.

‘‘ស្វាគតំ វត មេ អាសិ, មម ពុទ្ធស្ស សន្តិកេ;

តិស្សោ វិជ្ជា អនុប្បត្តា, កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា វិមលត្ថេរំ ឱវាទេន តជ្ជេន្តោ –

១៤៧. ‘‘បរិត្តំ ទារុមារុយ្ហ, យថា សីទេ មហណ្ណវេ;

ឯវំ កុសីតមាគម្ម, សាធុជីវីបិ សីទតិ;

តស្មា តំ បរិវជ្ជេយ្យ, កុសីតំ ហីនវីរិយំ.

១៤៨. ‘‘បវិវិត្តេហិ អរិយេហិ, បហិតត្តេហិ ឈាយិភិ;

និច្ចំ អារទ្ធវីរិយេហិ, បណ្ឌិតេហិ សហាវសេ’’តិ. – គាថាទ្វយំ អភាសិ;

តត្ថ បរិត្តំ ទារុមារុយ្ហ, យថា សីទេ មហណ្ណវេតិ បេសលោបិ កុលបុត្តោ កុសីតំ អលសបុគ្គលំ និស្សាយ សីទតិ សំសារេ បតតិ, ន តស្ស បារំ និព្ពានំ គច្ឆតិ. យស្មា ឯតទេវំ, តស្មា តំ អធិកុសលធម្មវសេន សីសំ អនុក្ខិបិត្វា កុច្ឆិតំ សីទនតោ កុសីតំ វីរិយារម្ភាភាវតោ ហីនវីរិយំ បុគ្គលំ សព្ពថា វជ្ជេយ្យ, ន តស្ស ទិដ្ឋានុគតិំ អាបជ្ជេយ្យាតិ អត្ថោ.

ឯវំ បុគ្គលាធិដ្ឋានាយ គាថាយ កោសជ្ជេ អាទីនវំ ទស្សេត្វា ឥទានិ វីរិយារម្ភេ អានិសំសេ ទស្សេតុំ ‘‘បវិវិត្តេហី’’តិអាទិ វុត្តំ. តស្សត្ថោ – យេ បន កាយវិវេកសម្ភវេន បវិវិត្តា, តតោ ឯវ កិលេសេហិ អារកត្តា អរិយា, និព្ពានំ បតិបេសិតត្តតាយ បហិតត្តា អារម្មណូបនិជ្ឈានវសេន លក្ខណូបនិជ្ឈានវសេន ច ឈាយិនោ, សព្ពកាលំ បគ្គហិតវីរិយតាយ អារទ្ធវីរិយា, លោកិយលោកុត្តរភេទាយ បញ្ញាយ សមន្នាគតត្តា បណ្ឌិតា, តេហិយេវ សហ អាវសេយ្យ សទត្ថំ និប្ផាទេតុកាមោ សំវសេយ្យាតិ. តំ សុត្វា វិមលត្ថេរោ សំវិគ្គមានសោ វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា សទត្ថំ អារាធេសិ. ស្វាយមត្ថោ បរតោ អាគមិស្សតិ.

សោមមិត្តត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. សព្ពមិត្តត្ថេរគាថាវណ្ណនា

ជនោ ជនម្ហិ សម្ពទ្ធោតិ អាយស្មតោ សព្ពមិត្តត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ ឥតោ ទ្វានវុតេ កប្បេ តិស្សស្ស ភគវតោ កាលេ នេសាទកុលេ និព្ពត្តិត្វា វនចារិកោ ហុត្វា វនេ មិគេ វធិត្វា មំសំ ខាទន្តោ ជីវតិ. អថស្ស ភគវា អនុគ្គណ្ហនត្ថំ វសនដ្ឋានសមីបេ តីណិ បទចេតិយានិ ទស្សេត្វា បក្កាមិ. សោ អតីតកាលេ សម្មាសម្ពុទ្ធេសុ កតបរិចយត្តា ចក្កង្កិតានិ ទិស្វា បសន្នមានសោ កោរណ្ឌបុប្ផេហិ បូជំ កត្វា តេន បុញ្ញកម្មេន តាវតិំសភវនេ និព្ពត្តិត្វា អបរាបរំ សុគតីសុយេវ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាវត្ថិនគរេ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិ, សព្ពមិត្តោតិស្ស នាមំ អហោសិ. សោ វិញ្ញុតំ បត្តោ ជេតវនបដិគ្គហណេ ពុទ្ធានុភាវំ ទិស្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា អរញ្ញេ វិហរន្តោ វស្សំ ឧបគន្ត្វា វុដ្ឋវស្សោ ភគវន្តំ វន្ទិតុំ សាវត្ថិំ គច្ឆន្តោ អន្តរាមគ្គេ មាគវិកេហិ ឱឌ្ឌិតេ បាសេ មិគបោតកំ ពទ្ធំ អទ្ទស. មាតា បនស្ស មិគី បាសំ អប្បវិដ្ឋាបិ បុត្តសិនេហេន ទូរំ ន គច្ឆតិ, មរណភយេន បាសសមីបម្បិ ន ឧបគច្ឆតិ មិគបោតកោ ច ភីតោ ឥតោ ចិតោ ច បរិវត្តេន្តោ ករុណំ វិលបតិ, តំ ទិស្វា ថេរោ, ‘‘អហោ សត្តានំ ស្នេហហេតុកំ ទុក្ខ’’ន្តិ គច្ឆន្តោ តតោ បរំ សម្ពហុលេ ចោរេ ឯកំ បុរិសំ ជីវគាហំ គហេត្វា បលាលវេណិយា សរីរំ វេឋេត្វា ឈាបេន្តេ, តញ្ច មហាវិរវំ វិរវន្តំ ទិស្វា តទុភយំ និស្សាយ សញ្ជាតសំវេគោ តេសំ ចោរានំ សុណន្តានំយេវ –

១៤៩. ‘‘ជនោ ជនម្ហិ សម្ពទ្ធោ, ជនមេវស្សិតោ ជនោ;

ជនោ ជនេន ហេឋីយតិ, ហេឋេតិ ច ជនោ ជនំ.

១៥០. ‘‘កោ ហិ តស្ស ជនេនត្ថោ, ជនេន ជនិតេន វា;

ជនំ ឱហាយ គច្ឆំ តំ, ហេឋយិត្វា ពហុំ ជន’’ន្តិ. – គាថាទ្វយំ អភាសិ;

តត្ថ ជនោតិ អន្ធពាលជនោ. ជនម្ហីតិ អញ្ញេ ជនេ. សម្ពទ្ធោតិ តណ្ហាពន្ធនេន ពទ្ធោ. ‘‘អយំ មេ បុត្តោ, មាតា’’តិអាទិនា បដិពទ្ធោ. អយមេវ វា បាឋោ, ‘‘ឥមេ មំ បោសេន្តិ, អហំ ឥមេ និស្សាយ ជីវាមី’’តិ បដិពទ្ធចិត្តោតិ អត្ថោ. ជនមេវស្សិតោ ជនោតិ ‘‘អយំ មេ បុត្តោ, ធីតា’’តិអាទិនា អញ្ញមេវ ជនំ អញ្ញោ ជនោ អស្សិតោ តណ្ហាយ អល្លីនោ បរិគ្គយ្ហ ឋិតោ. ជនោ ជនេន ហេឋីយតិ, ហេឋេតិ ច ជនោ ជនន្តិ កម្មស្សកតាយ យថាភូតាវពោធស្ស ច អភាវតោ អជ្ឈុបេក្ខនំ អកត្វា លោភវសេន យថា ជនោ ជនំ អស្សិតោ, ឯវំ ទោសវសេន ជនោ ជនេន ហេឋីយតិ វិពាធីយតិ. ‘‘តយិទំ មយ្ហំវ ឧបរិ ហេឋនផលវសេន បរិបតិស្សតី’’តិ អជានន្តោ ហេឋេតិ ច ជនោ ជនំ.

កោ ហិ តស្ស ជនេនត្ថោតិ តស្ស អញ្ញជនស្ស អញ្ញេន ជនេន តណ្ហាវសេន អស្សិតេន ទោសវសេន ហេឋិតេន វា កោ អត្ថោ. ជនេន ជនិតេន វាតិ មាតាបិតា ហុត្វា តេន អញ្ញេន ជនេន ជនិតេន វា កោ អត្ថោ. ជនំ ឱហាយ គច្ឆំ តំ, ហេឋយិត្វា ពហុំ ជនន្តិ យស្មា សំសារេ ចរតោ ជនស្ស អយមេវានុរូបា បដិបត្តិ, តស្មា តំ ជនំ, តស្ស ច ពាធិកា យា សា តណ្ហា ច, យោ ច សោ ទោសោ ឯវ ពហុំ ជនំ ពាធយិត្វា ឋិតោ, តញ្ច ឱហាយ សព្ពសោ បហាយ បរិច្ចជិត្វា គច្ឆំ, តេហិ អនុបទ្ទុតំ ឋានំ គច្ឆេយ្យំ បាបុណេយ្យន្តិ អត្ថោ. ឯវំ បន វត្វា ថេរោ តាវទេវ វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា អរហត្តមបាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៥០.១៥-២៤) –

‘‘វនកម្មិកោ បុរេ អាសិំ, បិតុមាតុមតេនហំ;

បសុមារេន ជីវាមិ, កុសលំ មេ ន វិជ្ជតិ.

‘‘មម អាសយសាមន្តា, តិស្សោ លោកគ្គនាយកោ;

បទានិ តីណិ ទស្សេសិ, អនុកម្បាយ ចក្ខុមា.

‘‘អក្កន្តេ ច បទេ ទិស្វា, តិស្សនាមស្ស សត្ថុនោ;

ហដ្ឋោ ហដ្ឋេន ចិត្តេន, បទេ ចិត្តំ បសាទយិំ.

‘‘កោរណ្ឌំ បុប្ផិតំ ទិស្វា, បាទបំ ធរណីរុហំ;

សកោសកំ គហេត្វាន, បទសេដ្ឋមបូជយិំ.

‘‘តេន កម្មេន សុកតេន, ចេតនាបណិធីហិ ច;

ជហិត្វា មានុសំ ទេហំ, តាវតិំសមគច្ឆហំ.

‘‘យំ យំ យោនុបបជ្ជាមិ, ទេវត្តំ អថ មានុសំ;

កោរណ្ឌកឆវិ ហោមិ, សុប្បភាសោ ភវាមហំ.

‘‘ទ្វេនវុតេ ឥតោ កប្បេ, យំ កម្មមករិំ តទា;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, បទបូជាយិទំ ផលំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

តេ បន ចោរា ថេរស្ស សន្តិកេ ធម្មំ សុត្វា សំវេគជាតា បព្ពជិត្វា ធម្មានុធម្មំ បដិបជ្ជិំសូតិ.

សព្ពមិត្តត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. មហាកាឡត្ថេរគាថាវណ្ណនា

កាឡី ឥត្ថីតិ អាយស្មតោ មហាកាឡត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ ឥតោ ឯកនវុតេ កប្បេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ កេនចិទេវ ករណីយេន អរញ្ញំ គតោ តត្ថ អញ្ញតរស្ស រុក្ខស្ស សាខាយ ឱលម្ពមានំ បំសុកូលចីវរំ ទិស្វា ‘‘អរិយទ្ធជោ ឱលម្ពតី’’តិ បសន្នចិត្តោ កិង្កណិបុប្ផានិ គហេត្វា បំសុកូលំ បូជេសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សេតព្យនគរេ សត្ថវាហកុលេ និព្ពត្តិត្វា មហាកាឡោតិ លទ្ធនាមោ វិញ្ញុតំ បត្វា ឃរាវាសំ វសន្តោ បញ្ចហិ សកដសតេហិ ភណ្ឌំ គហេត្វា វាណិជ្ជវសេន សាវត្ថិំ គតោ ឯកមន្តំ សកដសត្ថំ និវេសេត្វា អទ្ធានបរិស្សមំ វិនោទេត្វា អត្តនោ បរិសាយ សទ្ធិំ និសិន្នោ សាយន្ហសមយំ គន្ធមាលាទិហត្ថេ ឧបាសកេ ជេតវនំ គច្ឆន្តេ ទិស្វា សយម្បិ តេហិ សទ្ធិំ វិហារំ គន្ត្វា សត្ថុ សន្តិកេ ធម្មំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា សោសានិកង្គំ អធិដ្ឋាយ សុសានេ វសតិ. អថេកទិវសំ កាឡី នាម ឯកា ឥត្ថី ឆវឌាហិកា ថេរស្ស កម្មដ្ឋានត្ថាយ អចិរមតសរីរំ ឧភោ សត្ថី ភិន្ទិត្វា ឧភោ ច ពាហូ ភិន្ទិត្វា សីសញ្ច ទធិថាលកំ វិយ ភិន្ទិត្វា សព្ពំ អង្គបច្ចង្គំ សម្ពន្ធមេវ កត្វា ថេរស្ស ឱលោកេតុំ យោគ្យដ្ឋានេ ឋបេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ថេរោ តំ ទិស្វា អត្តានំ ឱវទន្តោ –

១៥១. ‘‘កាឡី ឥត្ថី ព្រហតី ធង្ករូបា, សត្ថិញ្ច ភេត្វា អបរញ្ច សត្ថិំ;

ពាហញ្ច ភេត្វា អបរញ្ច ពាហំ, សីសញ្ច ភេត្វា ទធិថាលកំវ;

ឯសា និសិន្នា អភិសន្ទហិត្វា.

១៥២. ‘‘យោ វេ អវិទ្វា ឧបធិំ ករោតិ, បុនប្បុនំ ទុក្ខមុបេតិ មន្ទោ;

តស្មា បជានំ ឧបធិំ ន កយិរា, មាហំ បុន ភិន្នសិរោ សយិស្ស’’ន្តិ. –

គាថាទ្វយំ អភាសិ.

តត្ថ កាឡីតិ តស្សា នាមំ, កាឡវណ្ណត្តា វា ឯវំ វុត្តំ. ព្រហតីតិ មហាសរីរា អារោហបរិណាហវតី. ធង្ករូបាតិ កាឡវណ្ណត្តា ឯវ កាកសទិសរូបា. សត្ថិញ្ច ភេត្វាតិ មតសរីរស្ស សត្ថិំ ជណ្ណុភេទនេន ភញ្ជិត្វា. អបរញ្ច សត្ថិន្តិ ឥតរញ្ច សត្ថិំ ភញ្ជិត្វា. ពាហញ្ច ភេត្វាតិ ពាហដ្ឋិញ្ច អគ្គពាហដ្ឋានេយេវ ភញ្ជិត្វា. សីសញ្ច ភេត្វា ទធិថាលកំវាតិ មតសរីរស្ស សីសំ ភិន្ទិត្វា ភិន្នត្តា ឯវ លេឌ្ឌុទណ្ឌាទីហិ បគ្ឃរន្តំ ទធិថាលកំ វិយ, បគ្ឃរន្តំ មត្ថលុង្គំ កត្វាតិ អត្ថោ. ឯសា និសិន្នា អភិសន្ទហិត្វាតិ ឆិន្នភិន្នាវយវំ មតសរីរំ តេ អវយវេ យថាឋានេយេវ ឋបនេន សន្ទហិត្វា សហិតំ កត្វា មំសាបណំ បសារេន្តី វិយ ឯសា និសិន្នា.

យោ វេ អវិទ្វា ឧបធិំ ករោតីតិ យោ ឥមាយ ឧបដ្ឋាបិតំ កម្មដ្ឋានំ ទិស្វាបិ អវិទ្វា អកុសលោ កម្មដ្ឋានំ ឆឌ្ឌេត្វា អយោនិសោមនសិការេន កិលេសូបធិំ ឧប្បាទេតិ, សោ មន្ទោ មន្ទបញ្ញោ សំសារស្ស អនតិវត្តនតោ បុនប្បុនំ អបរាបរំ និរយាទីសុ ទុក្ខំ ឧបេតិ. តស្មា បជានំ ឧបធិំ ន កយិរាតិ តស្មាតិ យស្មា ចេតទេវំ, តស្មា. បជានំ ឧបធិន្តិ ‘‘ឥធ យំ ទុក្ខំ សម្ភោតី’’តិ បជានន្តោ យោនិសោ មនសិករោន្តោ កិលេសូបធិំ ន កយិរា ន ឧប្បាទេយ្យ. កស្មា? មាហំ បុន ភិន្នសិរោ សយិស្សន្តិ យថយិទំ មតសរីរំ ភិន្នសរីរំ សយតិ, ឯវំ កិលេសូបធីហិ សំសារេ បុនប្បុនំ ឧប្បត្តិយា កដសិវឌ្ឍកោ ហុត្វា ភិន្នសិរោ អហំ មា សយិស្សន្តិ. ឯវំ វទន្តោ ឯវ ថេរោ វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៥០.៨-១៤) –

‘‘ហិមវន្តស្សាវិទូរេ, ឧទង្គណោ នាម បព្ពតោ;

តត្ថទ្ទសំ បំសុកូលំ, ទុមគ្គម្ហិ វិលម្ពិតំ.

‘‘តីណិ កិង្កណិបុប្ផានិ, ឱចិនិត្វានហំ តទា;

ហដ្ឋោ ហដ្ឋេន ចិត្តេន, បំសុកូលមបូជយិំ.

‘‘តេន កម្មេន សុកតេន, ចេតនាបណិធីហិ ច;

ជហិត្វា មានុសំ ទេហំ, តាវតិំសមគច្ឆហំ.

‘‘ឯកនវុតិតោ កប្បេ, យំ កម្មមករិំ តទា;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, បូជិត្វា អរហទ្ធជំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

មហាកាឡត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. តិស្សត្ថេរគាថាវណ្ណនា