១០. សិរិមត្ថេរគាថាវណ្ណនា

បរេ ច នំ បសំសន្តីតិ អាយស្មតោ សិរិមត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ បារមិយោ បូរេត្វា តុសិតភវនេ ឋិតកាលេ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ តិណ្ណំ វេទានំ បារគូ សនិឃណ្ឌុកេដុភានំ សក្ខរប្បភេទានំ ឥតិហាសបញ្ចមានំ បទកោ វេយ្យាករណោ លោកាយតមហាបុរិសលក្ខណេសុ អនវយោ នេក្ខម្មជ្ឈាសយតាយ កាមេ បហាយ តាបសបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា ចតុរាសីតិសហស្សបរិមាណេន តាបសគណេន បរិវុតោ ហិមវន្តប្បទេសេ ទេវតាភិនិម្មិតេ អស្សមេ ឈានាភិញ្ញាយោ និព្ពត្តេត្វា វសន្តោ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការតាយ លក្ខណមន្តេសុ អាគតនិយាមេន ច ពុទ្ធគុណេ អនុស្សរិត្វា អតីតេ ពុទ្ធេ ឧទ្ទិស្ស អញ្ញតរស្មិំ នទីនិវត្តនេ បុលិនចេតិយំ កត្វា បូជាសក្ការាភិរតោ អហោសិ. តំ ទិស្វា តាបសា, ‘‘កំ ឧទ្ទិស្ស អយំ បូជាសក្ការោ ករីយតី’’តិ បុច្ឆិំសុ. សោ តេសំ លក្ខណមន្តេ អាហរិត្វា តត្ថ អាគតានិ មហាបុរិសលក្ខណានិ វិភជិត្វា តទនុសារេន អត្តនោ ពលេ ឋត្វា ពុទ្ធគុណេ កិត្តេសិ. តំ សុត្វា តេបិ តាបសា បសន្នមានសា តតោ បដ្ឋាយ សម្មាសម្ពុទ្ធំ ឧទ្ទិស្ស ថូបបូជំ ករោន្តា វិហរន្តិ.

តេន ច សមយេន បទុមុត្តរពោធិសត្តោ តុសិតកាយា ចវិត្វា មាតុកុច្ឆិំ ឱក្កន្តោ ហោតិ. ចរិមភវេ ទ្វត្តិំស បុព្ពនិមិត្តានិ បាតុរហេសុំ, សព្ពេ ច អច្ឆរិយព្ភូតធម្មា. តាបសោ តានិ អន្តេវាសិកានំ ទស្សេត្វា ភិយ្យោសោមត្តាយ សម្មាសម្ពុទ្ធេសុ តេសំ បសាទំ វឌ្ឍេត្វា កាលំ កត្វា ព្រហ្មលោកេ និព្ពត្តិត្វា តេហិ អត្តនោ សរីរស្ស បូជាយ ករីយមានាយ ទិស្សមានរូបោ អាគន្ត្វា, ‘‘អហំ តុម្ហាកំ អាចរិយោ ព្រហ្មលោកេ និព្ពត្តោ, តុម្ហេ អប្បមត្តា បុលិនចេតិយបូជមនុយុញ្ជថ, ភាវនាយ ច យុត្តប្បយុត្តា ហោថា’’តិ វត្វា ព្រហ្មលោកមេវ គតោ.

ឯវំ សោ ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាវត្ថិយំ គហបតិកុលេ និព្ពត្តិ, តស្ស ជាតទិវសតោ បដ្ឋាយ តស្មិំ កុលេ សិរិសម្បត្តិយា វឌ្ឍមានត្តា សិរិមាត្វេវ នាមំ អកំសុ. តស្ស បទសា គមនកាលេ កនិដ្ឋភាតា និព្ពត្តិ, តស្ស ‘‘អយំ សិរិំ វឌ្ឍេន្តោ ជាតោ’’តិ សិរិវឌ្ឍោតិ នាមំ អកំសុ. តេ ឧភោបិ ជេតវនប្បដិគ្គហណេ ពុទ្ធានុភាវំ ទិស្វា បដិលទ្ធសទ្ធា បព្ពជិំសុ. តេសុ សិរិវឌ្ឍោ ន តាវ ឧត្តរិមនុស្សធម្មស្ស លាភី អហោសិ, ចតុន្នំ បច្ចយានំ លាភី, គហដ្ឋបព្ពជិតានំ សក្កតោ គរុកតោ, សិរិមត្ថេរោ បន បព្ពជិតកាលតោ បដ្ឋាយ តាទិសេន កម្មច្ឆិទ្ទេន អប្បលាភី អហោសិ ពហុជនាសម្ភាវិតោ, សមថវិបស្សនាសុ កម្មំ ករោន្តោ នចិរស្សេវ ឆឡភិញ្ញោ អហោសិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៤៩.១១១-១៤៧) –

‘‘បព្ពតេ ហិមវន្តម្ហិ, ទេវលោ នាម តាបសោ;

តត្ថ មេ ចង្កមោ អាសិ, អមនុស្សេហិ មាបិតោ.

‘‘ជដាភារេន ភរិតោ, កមណ្ឌលុធរោ សទា;

ឧត្តមត្ថំ គវេសន្តោ, វិបិនា និក្ខមិំ តទា.

‘‘ចុល្លាសីតិសហស្សានិ, សិស្សា មយ្ហំ ឧបដ្ឋហុំ;

សកកម្មាភិបសុតា, វសន្តិ វិបិនេ តទា.

‘‘អស្សមា អភិនិក្ខម្ម, អកំ បុលិនចេតិយំ;

នានាបុប្ផំ សមានេត្វា, តំ ចេតិយមបូជយិំ.

‘‘តត្ថ ចិត្តំ បសាទេត្វា, អស្សមំ បវិសាមហំ;

សព្ពេ សិស្សា សមាគន្ត្វា, ឯតមត្ថំ បុច្ឆិំសុ មំ.

‘‘បុលិនេន កតោ ថូបោ, យំ ត្វំ ទេវ នមស្សសិ;

មយម្បិ ញាតុមិច្ឆាម, បុដ្ឋោ អាចិក្ខ នោ តុវំ.

‘‘និទ្ទិដ្ឋា នុ មន្តបទេ, ចក្ខុមន្តោ មហាយសា;

តេ ខោ អហំ នមស្សាមិ, ពុទ្ធសេដ្ឋេ មហាយសេ.

‘‘កីទិសា តេ មហាវីរា, សព្ពញ្ញូ លោកនាយកា;

កថំវណ្ណា កថំសីលា, កីទិសា តេ មហាយសា.

‘‘ពាត្តិំសលក្ខណា ពុទ្ធា, ចត្តាលីសទិជាបិ ច;

នេត្តា គោបខុមា តេសំ, ជិញ្ជុកា ផលសន្និភា.

‘‘គច្ឆមានា ច តេ ពុទ្ធា, យុគមត្តញ្ច បេក្ខរេ;

ន តេសំ ជាណុ នទតិ, សន្ធិសទ្ទោ ន សុយ្យតិ.

‘‘គច្ឆមានា ច សុគតា, ឧទ្ធរន្តាវ គច្ឆរេ;

បឋមំ ទក្ខិណំ បាទំ, ពុទ្ធានំ ឯស ធម្មតា.

‘‘អសម្ភីតា ច តេ ពុទ្ធា, មិគរាជាវ កេសរី;

នេវុក្កំសេន្តិ អត្តានំ, នោ ច វម្ភេន្តិ បាណិនំ.

‘‘មានាវមានតោ មុត្តា, សមា សព្ពេសុ បាណិសុ;

អនត្តុក្កំសកា ពុទ្ធា, ពុទ្ធានំ ឯស ធម្មតា.

‘‘ឧប្បជ្ជន្តា ច សម្ពុទ្ធា, អាលោកំ ទស្សយន្តិ តេ;

ឆប្បការំ បកម្បេន្តិ, កេវលំ វសុធំ ឥមំ.

‘‘បស្សន្តិ និរយញ្ចេតេ, និព្ពាតិ និរយោ តទា;

បវស្សតិ មហាមេឃោ, ពុទ្ធានំ ឯស ធម្មតា.

‘‘ឦទិសា តេ មហានាគា, អតុលា ច មហាយសា;

វណ្ណតោ អនតិក្កន្តា, អប្បមេយ្យា តថាគតា.

‘‘អនុមោទិំសុ មេ វាក្យំ, សព្ពេ សិស្សា សគារវា;

តថា ច បដិបជ្ជិំសុ, យថាសត្តិ យថាពលំ.

‘‘បដិបូជេន្តិ បុលិនំ, សកកម្មាភិលាសិនោ;

សទ្ទហន្តា មម វាក្យំ, ពុទ្ធសក្កតមានសា.

‘‘តទា ចវិត្វា តុសិតា, ទេវបុត្តោ មហាយសោ;

ឧប្បជ្ជិ មាតុកុច្ឆិម្ហិ, ទសសហស្សិ កម្បថ.

‘‘អស្សមស្សាវិទូរម្ហិ, ចង្កមម្ហិ ឋិតោ អហំ;

សព្ពេ សិស្សា សមាគន្ត្វា, អាគច្ឆុំ មម សន្តិកេ.

‘‘ឧសភោវ មហី នទតិ, មិគរាជាវ កូជតិ;

សុសុមារោវ សឡតិ, កិំ វិបាកោ ភវិស្សតិ.

‘‘យំ បកិត្តេមិ សម្ពុទ្ធំ, សិកតាថូបសន្តិកេ;

សោ ទានិ ភគវា សត្ថា, មាតុកុច្ឆិមុបាគមិ.

‘‘តេសំ ធម្មកថំ វត្វា, កិត្តយិត្វា មហាមុនិំ;

ឧយ្យោជេត្វា សកេ សិស្សេ, បល្លង្កមាភុជិំ អហំ.

‘‘ពលញ្ច វត មេ ខីណំ, ព្យាធិនា បរមេន តំ;

ពុទ្ធសេដ្ឋំ សរិត្វាន, តត្ថ កាលង្កតោ អហំ.

‘‘សព្ពេ សិស្សា សមាគន្ត្វា, អកំសុ ចិតកំ តទា;

កឡេវរញ្ច មេ គយ្ហ, ចិតកំ អភិរោបយុំ.

‘‘ចិតកំ បរិវារេត្វា, សីសេ កត្វាន អញ្ជលិំ;

សោកសល្លបរេតា តេ, វិក្កន្ទិំសុ សមាគតា.

‘‘តេសំ លាលប្បមានានំ, អគមំ ចិតកំ តទា;

អហំ អាចរិយោ តុម្ហំ, មា សោចិត្ថ សុមេធសា.

‘‘សទត្ថេ វាយមេយ្យាថ, រត្តិន្ទិវមតន្ទិតា;

មា វោ បមត្តា អហុត្ថ, ខណោ វោ បដិបាទិតោ.

‘‘សកេ សិស្សេនុសាសិត្វា, ទេវលោកំ បុនាគមិំ;

អដ្ឋារស ច កប្បានិ, ទេវលោកេ រមាមហំ.

‘‘សតានំ បញ្ចក្ខត្តុញ្ច, ចក្កវត្តី អហោសហំ;

អនេកសតក្ខត្តុញ្ច, ទេវរជ្ជមការយិំ.

‘‘អវសេសេសុ កប្បេសុ, វោកិណ្ណោ សំសរិំ អហំ;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ឧប្បាទស្ស ឥទំ ផលំ.

‘‘យថា កោមុទិកេ មាសេ, ពហូ បុប្ផន្តិ បាទបា;

តថេវាហម្បិ សមយេ, បុប្ផិតោម្ហិ មហេសិនា.

‘‘វីរិយំ មេ ធុរធោរយ្ហំ, យោគក្ខេមាធិវាហនំ;

នាគោវ ពន្ធនំ ឆេត្វា, វិហរាមិ អនាសវោ.

‘‘សតសហស្សិតោ កប្បេ, យំ ពុទ្ធមភិកិត្តយិំ;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, កិត្តនាយ ឥទំ ផលំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

ឆឡភិញ្ញញ្ហិ សមានំ អាយស្មន្តំ សិរិមត្ថេរំ ‘‘អរិយោ’’តិ អជានន្តា បុថុជ្ជនា ភិក្ខូ សាមណេរា ច អប្បលាភិតាយ លោកស្ស អនភិគតភាវេន អសម្ភាវេន្តា យំកិញ្ចិ កថេត្វា គរហន្តិ. សិរិវឌ្ឍត្ថេរំ បន បច្ចយានំ លាភិភាវេន លោកស្ស សក្កតគរុកតភាវតោ សម្ភាវេន្តា បសំសន្តិ. ថេរោ ‘‘អវណ្ណារហស្ស នាម វណ្ណភណនំ, វណ្ណារហស្ស ច អវណ្ណភណនំ អស្ស បុថុជ្ជនភាវស្ស ទោសោ’’តិ បុថុជ្ជនភាវញ្ច គរហន្តោ –

១៥៩. ‘‘បរេ ច នំ បសំសន្តិ, អត្តា ចេ អសមាហិតោ;

មោឃំ បរេ បសំសន្តិ, អត្តា ហិ អសមាហិតោ.

១៦០. ‘‘បរេ ច នំ គរហន្តិ, អត្តា ចេ សុសមាហិតោ;

មោឃំ បរេ គរហន្តិ, អត្តា ហិ សុសមាហិតោ’’តិ.

– គាថាទ្វយមភាសិ.

តត្ថ បរេតិ អត្តតោ អញ្ញេ បរេ នាម, ឥធ បន បណ្ឌិតេហិ អញ្ញេ ពាលា បរេតិ អធិប្បេតា. តេសញ្ហិ អជានិត្វា អបរិយោគាហេត្វា ភាសនតោ គរហា វិយ បសំសាបិ អប្បមាណភូតា. នន្តិ នំ បុគ្គលំ. បសំសន្តីតិ អវិទ្ទសុភាវេន តណ្ហាវិបន្នតាយ វា, អថ វា អភូតំយេវ បុគ្គលំ ‘‘អសុកោ ភិក្ខុ ឈានលាភី, អរិយោ’’តិ វា អភូតគុណរោបនេន កិត្តេន្តិ អភិត្ថវន្តិ. យោ បនេត្ថ ច-សទ្ទោ, សោ អត្តូបនយត្ថោ. តេន បរេ នំ បុគ្គលំ បសំសន្តិ ច, តញ្ច ខោ តេសំ បសំសនមត្តំ, ន បន តស្មិំ បសំសាយ វត្ថុ អត្ថីតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ. អត្តា ចេ អសមាហិតោតិ យំ បុគ្គលំ បរេ បសំសន្តិ, សោ ចេ សយំ អសមាហិតោ មគ្គសមាធិនា ផលសមាធិនា ឧបចារប្បនាសមាធិមត្តេនេវ វា ន សមាហិតោ, សមាធានស្ស បដិបក្ខភូតានំ កិលេសានំ អប្បហីនត្តា វិក្ខិត្តោ វិព្ភន្តចិត្តោ ហោតិ ចេតិ អត្ថោ. ‘‘អសមាហិតោ’’តិ ច ឯតេន សមាធិនិមិត្តានំ គុណានំ អភាវំ ទស្សេតិ. មោឃន្តិ ភាវនបុំសកនិទ្ទេសោ ‘‘វិសមំ ចន្ទិមសូរិយា បរិវត្តន្តី’’តិអាទីសុ វិយ. បរេ បសំសន្តីតិ យេ តំ អសមាហិតំ បុគ្គលំ បសំសន្តិ, តេ មោឃំ មុធា អមូលកំ បសំសន្តិ. កស្មា? អត្តា ហិ អសមាហិតោ យស្មា តស្ស បុគ្គលស្ស ចិត្តំ អសមាហិតំ, តស្មាតិ អត្ថោ.

ទុតិយគាថាយំ គរហន្តីតិ អត្តនោ អវិទ្ទសុភាវេន ទោសន្តរាយ វា អរិយំ ឈានលាភិញ្ច សមានំ ‘‘អសុកោ ភិក្ខុ ជាគរិយំ នានុយុញ្ជតិ អន្តមសោ គោទុហនមត្តម្បិ កាលំ កេវលំ កាយទឡ្ហិពហុលោ និទ្ទារាមោ ភស្សារាមោ សង្គណិការាមោ វិហរតី’’តិអាទិនា អប្បដិបជ្ជមានតាវិភាវនេន វា គុណបរិធំសនេន វា គរហន្តិ និន្ទន្តិ, ឧបក្កោសន្តិ វាតិ អត្ថោ. សេសំ បឋមគាថាយ វុត្តបរិយាយេន វេទិតព្ពំ. ឯវំ ថេរេន ឥមាហិ គាថាហិ អត្តនោ និក្កិលេសភាវេ សិរិវឌ្ឍស្ស ច សកិលេសភាវេ បកាសិតេ តំ សុត្វា សិរិវឌ្ឍោ សំវេគជាតោ វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា នចិរស្សេវ សទត្ថំ បរិបូរេសិ, គរហកបុគ្គលា ច ថេរំ ខមាបេសុំ.

សិរិមត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ទុតិយវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.