៣. ហេរញ្ញកានិត្ថេរគាថាវណ្ណនា

អច្ចយន្តិ អហោរត្តាតិ អាយស្មតោ ហេរញ្ញកានិត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយំ កិរ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ ហំសវតីនគរេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ បរេសំ ភតកោ ហុត្វា ជីវន្តោ ឯកទិវសំ សុជាតស្ស នាម សត្ថុសាវកស្ស បំសុកូលំ បរិយេសន្តស្ស ឧបឌ្ឍទុស្សំ បរិច្ចជិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន តាវតិំសេសុ និព្ពត្តិត្វា អបរាបរំ ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ កោសលរញ្ញោ គាមភោជកស្ស ចោរវោសាសកស្ស បុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តិ, ហេរញ្ញកានីតិស្ស នាមំ អហោសិ. សោ វយប្បត្តោ បិតុ អច្ចយេន រញ្ញា តស្មិំយេវ គាមភោជកដ្ឋានេ ឋបិតោ ជេតវនបដិគ្គហណេ ពុទ្ធានុភាវំ ទិស្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ អត្តនោ កនិដ្ឋស្ស តំ ឋានន្តរំ ទាបេត្វា រាជានំ អាបុច្ឆិត្វា បព្ពជិត្វា វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា នចិរស្សេវ អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៥០.៣១-៤០) –

‘‘បទុមុត្តរភគវតោ, សុជាតោ នាម សាវកោ;

បំសុកូលំ គវេសន្តោ, សង្ការេ ចរតេ តទា.

‘‘នគរេ ហំសវតិយា, បរេសំ ភតកោ អហំ;

ឧបឌ្ឍទុស្សំ ទត្វាន, សិរសា អភិវាទយិំ.

‘‘តេន កម្មេន សុកតេន, ចេតនាបណិធីហិ ច;

ជហិត្វា មានុសំ ទេហំ, តាវតិំសមគច្ឆហំ.

‘‘តេត្តិំសក្ខត្តុំ ទេវិន្ទោ, ទេវរជ្ជមការយិំ;

សត្តសត្តតិក្ខត្តុញ្ច, ចក្កវត្តី អហោសហំ.

‘‘បទេសរជ្ជំ វិបុលំ, គណនាតោ អសង្ខិយំ;

ឧបឌ្ឍទុស្សទានេន, មោទាមិ អកុតោភយោ.

‘‘ឥច្ឆមានោ ចហំ អជ្ជ, សកាននំ សបព្ពតំ;

ខោមទុស្សេហិ ឆាទេយ្យំ, អឌ្ឍទុស្សស្សិទំ ផលំ.

‘‘សតសហស្សិតោ កប្បេ, យំ ទានមទទិំ តទា;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, អឌ្ឍទុស្សស្សិទំ ផលំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា អត្តនោ កនិដ្ឋភាតរំ តតោ កម្មតោ និវត្តេតុកាមោ តស្មិំយេវ កម្មេ អភិរតំ ទិស្វា តំ ចោទេន្តោ –

១៤៥. ‘‘អច្ចយន្តិ អហោរត្តា, ជីវិតំ ឧបរុជ្ឈតិ;

អាយុ ខីយតិ មច្ចានំ, កុន្នទីនំវ ឱទកំ.

១៤៦. ‘‘អថ បាបានិ កម្មានិ, ករំ ពាលោ ន ពុជ្ឈតិ;

បច្ឆាស្ស កដុកំ ហោតិ, វិបាកោ ហិស្ស បាបកោ’’តិ. –

គាថាទ្វយំ អភាសិ.

តត្ថ អច្ចយន្តីតិ អតិក្កមន្តិ, លហុំ លហុំ អបគច្ឆន្តីតិ អត្ថោ. អហោរត្តាតិ រត្តិន្ទិវា. ជីវិតំ ឧបរុជ្ឈតីតិ ជីវិតិន្ទ្រិយញ្ច ខណិកនិរោធវសេន និរុជ្ឈតិ. វុត្តញ្ហិ ‘‘ខណេ ខណេ, ត្វំ ភិក្ខុ, ជាយសិ ច ជិយ្យសិ ច មិយ្យសិ ច ចវសិ ច ឧបបជ្ជសិ ចា’’តិ. អាយុ ខីយតិ មច្ចានន្តិ មរិតព្ពសភាវត្តា មច្ចាតិ លទ្ធនាមានំ ឥមេសំ សត្តានំ អាយុ ‘‘យោ ចិរំ ជីវតិ, សោ វស្សសតំ អប្បំ វា ភិយ្យោ’’តិ (ទី. និ. ២.៩១; សំ. និ. ២.១៤៣; អ. និ. ៧.៧៤) ឯវំ បរិច្ឆិន្នកាលបរមាយុ ខីយតិ ខយញ្ច សម្ភេទញ្ច គច្ឆតិ, យថា កិំ? កុន្នទីនំវ ឱទកំ យថា នាម កុន្នទីនំ បព្ពតេយ្យានំ ខុទ្ទកនទីនំ ឧទកំ ចិរំ ន តិដ្ឋតិ, លហុតរំ ខីយតិ, អាគតមត្តំយេវ វិគច្ឆតិ, ឯវំ សត្តានំ អាយុ លហុតរំ ខីយតិ ខយំ គច្ឆតិ. ឯត្ថ ច ឧទកមេវ ‘‘ឱទក’’ន្តិ វុត្តំ, យថា មនោយេវ មានសន្តិ.

អថ បាបានិ កម្មានិ, ករំ ពាលោ ន ពុជ្ឈតីតិ ឯវំ សំសារេ អនិច្ចេបិ សមានេ ពាលោ លោភវសេន វា កោធវសេន វា បាបានិ កម្មានិ ករោតិ, ករោន្តោបិ ន ពុជ្ឈតិ, បាបំ ករោន្តោ ច ‘‘បាបំ ករោមី’’តិ អពុជ្ឈនកោ នាម នត្ថិ, ‘‘ឥមស្ស កម្មស្ស ឯវរូបោ ទុក្ខោ វិបាកោ’’តិ បន អជាននតោ ‘‘ន ពុជ្ឈតី’’តិ វុត្តំ. បច្ឆាស្ស កដុកំ ហោតីតិ យទិបិ បាបស្ស កម្មស្ស អាយូហនក្ខណេ ‘‘ឥមស្ស កម្មស្ស ឯវរូបោ វិបាកោ’’តិ ន ពុជ្ឈតិ, តតោ បច្ឆា បន និរយាទីសុ និព្ពត្តស្ស អស្ស ពាលស្ស កដុកំ អនិដ្ឋំ ទុក្ខមេវ ហោតិ. វិបាកោ ហិស្ស បាបកោ យស្មា អស្ស បាបកម្មស្ស នាម វិបាកោ បាបកោ និហីនោ អនិដ្ឋោ ឯវាតិ. ឥមំ បន ឱវាទំ សុត្វា ថេរស្ស កនិដ្ឋភាតា រាជានំ អាបុច្ឆិត្វា បព្ពជិត្វា នចិរស្សេវ សទត្ថំ និប្ផាទេសិ.

ហេរញ្ញកានិត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.