២. ជោតិទាសត្ថេរគាថាវណ្ណនា

យេ ខោ តេតិ អាយស្មតោ ជោតិទាសត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ សិខិស្ស ភគវតោ កាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ ឯកទិវសំ សត្ថារំ បិណ្ឌាយ គច្ឆន្តំ ទិស្វា បសន្នចិត្តោ កាសុមារិកផលំ អទាសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ បាទិយត្ថជនបទេ វិភវសម្បន្នស្ស ព្រាហ្មណស្ស បុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តិ, ជោតិទាសោតិស្ស នាមំ អហោសិ. សោ វិញ្ញុតំ បត្វា ឃរមាវសន្តោ ឯកទិវសំ មហាកស្សបត្ថេរំ អត្តនោ គាមេ បិណ្ឌាយ ចរន្តំ ទិស្វា បសន្នចិត្តោ ភោជេត្វា ថេរស្ស សន្តិកេ ធម្មំ សុត្វា អត្តនោ គាមសមីបេ បព្ពតេ មហន្តំ វិហារំ ការេត្វា ថេរំ តត្ថ វាសេត្វា ចតូហិ បច្ចយេហិ ឧបដ្ឋហន្តោ ថេរស្ស ធម្មទេសនាយ បដិលទ្ធសំវេគោ បព្ពជិត្វា វិបស្សនាយ កម្មំ ករោន្តោ នចិរស្សេវ ឆឡភិញ្ញោ អហោសិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៥១.៥១-៥៦) –

‘‘កណិការំវ ជោតន្តំ, និសិន្នំ បព្ពតន្តរេ;

អទ្ទសំ វិរជំ ពុទ្ធំ, លោកជេដ្ឋំ នរាសភំ.

‘‘បសន្នចិត្តោ សុមនោ, សិរេ កត្វាន អញ្ជលិំ;

កាសុមារិកមាទាយ, ពុទ្ធសេដ្ឋស្សទាសហំ.

‘‘ឯកតិំសេ ឥតោ កប្បេ, យំ ផលំ អទទិំ តទា;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ផលទានស្សិទំ ផលំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

ឆឡភិញ្ញោ បន ហុត្វា តីណិ បិដកានិ ឧគ្គហេត្វា វិសេសតោ វិនយបិដកេ សុកុសលភាវំ បត្វា ទសវស្សិកោ បរិសុបដ្ឋាកោ ច ហុត្វា ពហូហិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ ភគវន្តំ វន្ទិតុំ សាវត្ថិំ គច្ឆន្តោ អន្តរាមគ្គេ អទ្ធានបរិស្សមវិនោទនត្ថំ តិត្ថិយានំ អារាមំ បវិសិត្វា ឯកមន្តំ និសិន្នោ ឯកំ បញ្ចតបំ តបន្តំ ព្រាហ្មណំ ទិស្វា, ‘‘កិំ, ព្រាហ្មណ, អញ្ញស្មិំ តបនីយេ អញ្ញំ តបតី’’តិ អាហ. តំ សុត្វា ព្រាហ្មណោ កុបិតោ, ‘‘ភោ, មុណ្ឌក, កិំ អញ្ញំ តបនីយ’’ន្តិ អាហ. ថេរោ តស្ស –

‘‘កោបោ ច ឥស្សា បរហេឋនា ច, មានោ ច សារម្ភមទោ បមាទោ;

តណ្ហា អវិជ្ជា ភវសង្គតី ច, តេ តប្បនីយា ន ហិ រូបខន្ធោ’’តិ. –

គាថាយ ធម្មំ ទេសេសិ. តំ សុត្វា សោ ព្រាហ្មណោ តស្មិំ តិត្ថិយារាមេ សព្ពេ អញ្ញតិត្ថិយា ច ថេរស្ស សន្តិកេ បព្ពជិំសុ. ថេរោ តេហិ សទ្ធិំ សាវត្ថិំ គន្ត្វា ភគវន្តំ វន្ទិត្វា កតិបាហំ តត្ថ វសិត្វា អត្តនោ ជាតិភូមិំយេវ គតោ ទស្សនត្ថំ ឧបគតេសុ ញាតកេសុ នានាលទ្ធិកេ យញ្ញសុទ្ធិកេ ឱវទន្តោ –

១៤៣. ‘‘យេ ខោ តេ វេឋមិស្សេន, នានត្តេន ច កម្មុនា;

មនុស្សេ ឧបរុន្ធន្តិ, ផរុសូបក្កមា ជនា;

តេបិ តត្ថេវ កីរន្តិ, ន ហិ កម្មំ បនស្សតិ.

១៤៤. ‘‘យំ ករោតិ នរោ កម្មំ, កល្យាណំ យទិ បាបកំ;

តស្ស តស្សេវ ទាយាទោ, យំ យំ កម្មំ បកុព្ពតី’’តិ. – គាថាទ្វយំ អភាសិ;

តត្ថ យេតិ អនិយមុទ្ទេសោ. តេតិ អនិយមតោ ឯវ បដិនិទ្ទេសោ. បទទ្វយស្សាបិ ‘‘ជនា’’តិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ. ខោតិ និបាតមត្តំ. វេឋមិស្សេនាតិ វរត្តខណ្ឌាទិនា សីសាទីសុ វេឋទានេន. ‘‘វេធមិស្សេនា’’តិបិ បាឡិ, សោ ឯវត្ថោ. នានត្តេន ច កម្មុនាតិ ហននឃាតនហត្ថបាទាទិច្ឆេទនេន ខុទ្ទកសេឡទានាទិនា ច នានាវិធេន បរូបឃាតកម្មេន. មនុស្សេតិ និទស្សនមត្តំ, តស្មា យេ កេចិ សត្តេតិ អធិប្បាយោ. ឧបរុន្ធន្តីតិ វិពាធេន្តិ. ផរុសូបក្កមាតិ ទារុណបយោគា, កុរូរកម្មន្តាតិ អត្ថោ. ជនាតិ សត្តា. តេបិ តត្ថេវ កីរន្តីតិ តេ វុត្តប្បការា បុគ្គលា យាហិ កម្មការណាហិ អញ្ញេ ពាធិំសុ. តត្ថេវ តាសុយេវ ការណាសុ សយម្បិ កីរន្តិ បក្ខិបីយន្តិ, តថារូបំយេវ ទុក្ខំ អនុភវន្តីតិ អត្ថោ. ‘‘តថេវ កីរន្តី’’តិ ច បាឋោ, យថា សយំ អញ្ញេសំ ទុក្ខំ អកំសុ, តថេវ អញ្ញេហិ ករីយន្តិ, ទុក្ខំ បាបីយន្តីតិ អត្ថោ, កស្មា? ន ហិ កម្មំ បនស្សតិ កម្មញ្ហិ ឯកន្តំ ឧបចិតំ វិបាកំ អទត្វា ន វិគច្ឆតិ, អវសេសបច្ចយសមវាយេ វិបច្ចតេវាតិ អធិប្បាយោ.

ឥទានិ ‘‘ន ហិ កម្មំ បនស្សតី’’តិ សង្ខេបតោ វុត្តមត្ថំ វិភជិត្វា សត្តានំ កម្មស្សកតំ វិភាវេតុំ ‘‘យំ ករោតី’’តិ គាថំ អភាសិ. តស្សត្ថោ យំ កម្មំ កល្យាណំ កុសលំ, យទិ វា បាបកំ អកុសលំ សត្តោ ករោតិ, ករោន្តោ ច តត្ថ យំ កម្មំ យថា ផលទានសមត្ថំ ហោតិ, តថា បកុព្ពតិ ឧបចិនោតិ. តស្ស តស្សេវ ទាយាទោតិ តស្ស តស្សេវ កម្មផលស្ស គណ្ហនតោ តេន តេន កម្មេន ទាតព្ពវិបាកស្ស ភាគី ហោតីតិ អត្ថោ. តេនាហ ភគវា – ‘‘កម្មស្សកា, មាណវ, សត្តា កម្មទាយាទា’’តិអាទិ (ម. និ. ៣.២៨៩). ឥមា គាថា សុត្វា ថេរស្ស ញាតកា កម្មស្សកតាយំ បតិដ្ឋហិំសូតិ.

ជោតិទាសត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.