១. មហាចុន្ទត្ថេរគាថាវណ្ណនា

សុស្សូសាតិ អាយស្មតោ មហាចុន្ទត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ វិបស្សិស្ស ភគវតោ កាលេ កុម្ភការកុលេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ កុម្ភការកម្មេន ជីវន្តោ ឯកទិវសំ សត្ថារំ ទិស្វា បសន្នមានសោ ឯកំ មត្តិកាបត្តំ ស្វាភិសង្ខតំ កត្វា ភគវតោ អទាសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ មគធរដ្ឋេ នាលកគាមេ រូបសារិយា ព្រាហ្មណិយា បុត្តោ សារិបុត្តត្ថេរស្ស កនិដ្ឋភាតា ហុត្វា និព្ពត្តិ, ចុន្ទោតិស្ស នាមំ អហោសិ. សោ វយប្បត្តោ ធម្មសេនាបតិំ អនុបព្ពជិត្វា តំ និស្សាយ វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា ឃដេន្តោ វាយមន្តោ នចិរស្សេវ ឆឡភិញ្ញោ អហោសិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៥១.៣៩-៥០) –

‘‘នគរេ ហំសវតិយា, កុម្ភការោ អហោសហំ;

អទ្ទសំ វិរជំ ពុទ្ធំ, ឱឃតិណ្ណមនាសវំ.

‘‘សុកតំ មត្តិកាបត្តំ, ពុទ្ធសេដ្ឋស្សទាសហំ;

បត្តំ ទត្វា ភគវតោ, ឧជុភូតស្ស តាទិនោ.

‘‘ភវេ និព្ពត្តមានោហំ, សោណ្ណថាលេ លភាមហំ;

រូបិមយេ ច សោវណ្ណេ, តដ្ដិកេ ច មណីមយេ.

‘‘បាតិយោ បរិភុញ្ជាមិ, បុញ្ញកម្មស្សិទំ ផលំ;

យសានញ្ច ធនានញ្ច, អគ្គភូតោ ច ហោមហំ.

‘‘យថាបិ ភទ្ទកេ ខេត្តេ, ពីជំ អប្បម្បិ រោបិតំ;

សម្មាធារំ បវេច្ឆន្តេ, ផលំ តោសេតិ កស្សកំ.

‘‘តថេវិទំ បត្តទានំ, ពុទ្ធខេត្តម្ហិ រោបិតំ;

បីតិធារេ បវស្សន្តេ, ផលំ មំ តោសយិស្សតិ.

‘‘យាវតា ខេត្តា វិជ្ជន្តិ, សង្ឃាបិ ច គណាបិ ច;

ពុទ្ធខេត្តសមោ នត្ថិ, សុខទោ សព្ពបាណិនំ.

‘‘នមោ តេ បុរិសាជញ្ញ, នមោ តេ បុរិសុត្តម;

ឯកបត្តំ ទទិត្វាន, បត្តោម្ហិ អចលំ បទំ.

‘‘ឯកនវុតិតោ កប្បេ, យំ បត្តមទទិំ តទា;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, បត្តទានស្សិទំ ផលំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

ឆឡភិញ្ញោ បន ហុត្វា អត្តនា បដិលទ្ធសម្បត្តិយា ការណភូតំ គរូបនិស្សយំ វិវេកវាសញ្ច កិត្តេន្តោ –

១៤១. ‘‘សុស្សូសា សុតវទ្ធនី, សុតំ បញ្ញាយ វទ្ធនំ;

បញ្ញាយ អត្ថំ ជានាតិ, ញាតោ អត្ថោ សុខាវហោ.

១៤២. ‘‘សេវេថ បន្តានិ សេនាសនានិ, ចរេយ្យ សំយោជនវិប្បមោក្ខំ;

សចេ រតិំ នាធិគច្ឆេយ្យ តត្ថ, សង្ឃេ វសេ រក្ខិតត្តោ សតីមា’’តិ. –

គាថាទ្វយំ អភាសិ.

តត្ថ សុស្សូសាតិ សោតព្ពយុត្តស្ស សព្ពសុតស្ស សោតុមិច្ឆា, គរុសន្និវាសោបិ. ទិដ្ឋធម្មិកាទិភេទញ្ហិ អត្ថំ សោតុមិច្ឆន្តេន កល្យាណមិត្តេ ឧបសង្កមិត្វា វត្តករណេន បយិរុបាសិត្វា យទា តេ បយិរុបាសនាយ អារាធិតចិត្តា កញ្ចិ ឧបនិសីទិតុកាមា ហោន្តិ, អថ នេ ឧបនិសីទិត្វា អធិគតាយ សោតុមិច្ឆាយ ឱហិតសោតេន សោតព្ពំ ហោតីតិ គរុសន្និវាសោបិ សុស្សូសាហេតុតាយ ‘‘សុស្សូសា’’តិ វុច្ចតិ. សា បនាយំ សុស្សូសា សច្ចបដិច្ចសមុប្បាទាទិបដិសំយុត្តំ សុតំ តំសមង្គិនោ បុគ្គលស្ស វឌ្ឍេតិ ព្រូហេតីតិ សុតវទ្ធនី, ពាហុសច្ចការីតិ អត្ថោ. សុតំ បញ្ញាយ វទ្ធនន្តិ យំ តំ ‘‘សុតធរោ សុតសន្និចយោ’’តិ (ម. និ. ១.៣៣៩; អ. និ. ៤.២២) ‘‘ឥធេកច្ចស្ស ពហុកំ សុតំ ហោតិ សុត្តំ គេយ្យំ វេយ្យាករណ’’ន្តិ (អ. និ. ៤.៦) ច ឯវមាទិនា នយេន វុត្តំ ពាហុសច្ចំ, តំ អកុសលប្បហានកុសលាធិគមនហេតុភូតំ បញ្ញំ វទ្ធេតីតិ សុតំ បញ្ញាយ វទ្ធនំ, វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា –

‘‘សុតាវុធោ ខោ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកោ អកុសលំ បជហតិ, កុសលំ ភាវេតិ, សាវជ្ជំ បជហតិ, អនវជ្ជំ ភាវេតិ, សុទ្ធំ អត្តានំ បរិហរតី’’តិ (អ. និ. ៧.៦៧).

បញ្ញាយ អត្ថំ ជានាតីតិ ពហុស្សុតោ សុតមយញាណេ ឋិតោ តំ បដិបត្តិំ បដិបជ្ជន្តោ សុតានុសារេន អត្ថូបបរិក្ខាយ ធម្មនិជ្ឈានេន ភាវនាយ ច លោកិយលោកុត្តរភេទំ ទិដ្ឋធម្មាទិវិភាគំ ទុក្ខាទិវិភាគញ្ច អត្ថំ យថាភូតំ បជានាតិ ច បដិវិជ្ឈតិ ច, តេនាហ ភគវា –

‘‘សុតស្ស យថាបរិយត្តស្ស អត្ថមញ្ញាយ ធម្មមញ្ញាយ ធម្មានុធម្មប្បដិបន្នោ ហោតី’’តិ (អ. និ. ៤.៦).

‘‘ធតានំ ធម្មានំ អត្ថំ ឧបបរិក្ខតិ, អត្ថំ ឧបបរិក្ខតោ ធម្មា និជ្ឈានំ ខមន្តិ, ធម្មនិជ្ឈានក្ខន្តិយា សតិ ឆន្ទោ ជាយតិ, ឆន្ទជាតោ ឧស្សហតិ, ឧស្សហិត្វា តុលេតិ, តុលយិត្វា បទហតិ, បហិតត្តោ សមានោ កាយេន ចេវ បរមសច្ចំ សច្ឆិករោតិ, បញ្ញាយ ច នំ អតិវិជ្ឈ បស្សតី’’តិ (ម. និ. ២.៤៣២) ច.

ញាតោ អត្ថោ សុខាវហោតិ យថាវុត្តោ ទិដ្ឋធម្មិកាទិអត្ថោ ចេវ ទុក្ខាទិអត្ថោ ច យាថាវតោ ញាតោ អធិគតោ លោកិយលោកុត្តរភេទំ សុខំ អាវហតិ និប្ផាទេតីតិ អត្ថោ.

ឋិតាយ ភាវនាបញ្ញាយ សុតមត្តេនេវ ន សិជ្ឈតីតិ តស្សា បដិបជ្ជនវិធិំ ទស្សេន្តោ ‘‘សេវេថ…បេ…វិប្បមោក្ខ’’ន្តិ អាហ. តត្ថ សេវេថ បន្តានិ សេនាសនានីតិ កាយវិវេកមាហ. តេន សំយោជនប្បហានស្ស ច វក្ខមានត្តា វិវេការហស្សេវ វិវេកវាសោតិ សីលសំវរាទយោ ឥធ អវុត្តសិទ្ធា វេទិតព្ពា. ចរេយ្យ សំយោជនវិប្បមោក្ខន្តិ យថា សំយោជនេហិ ចិត្តំ វិប្បមុច្ចតិ, តថា វិបស្សនាភាវនំ មគ្គភាវនញ្ច ចរេយ្យ បដិបជ្ជេយ្យាតិ អត្ថោ. សចេ រតិំ នាធិគច្ឆេយ្យ តត្ថាតិ តេសុ បន្តសេនាសនេសុ យថាលទ្ធេសុ អធិកុសលធម្មេសុ ច រតិំ បុព្ពេនាបរំ វិសេសស្ស អលាភតោ អភិរតិំ ន លភេយ្យ, សង្ឃេ ភិក្ខុសមូហេ រក្ខិតត្តោ កម្មដ្ឋានបរិគណ្ហនតោ រក្ខិតចិត្តោ ឆសុ ទ្វារេសុ សតិអារក្ខាយ ឧបដ្ឋបនេន សតិមា វសេយ្យ វិហរេយ្យ, ឯវំ វិហរន្តស្ស ច អបិ នាម សំយោជនវិប្បមោក្ខោ ភវេយ្យាតិ អធិប្បាយោ.

មហាចុន្ទត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.