២. សារិបុត្តត្ថេរគាថាវណ្ណនា

យថាចារី យថាសតោតិអាទិកា អាយស្មតោ សារិបុត្តត្ថេរស្ស គាថា. តស្ស អាយស្មតោ មហាមោគ្គល្លានត្ថេរស្ស ច វត្ថុ ឯវំ វេទិតព្ពំ – អតីតេ ឥតោ សតសហស្សកប្បាធិកេ អសង្ខ្យេយ្យមត្ថកេ អាយស្មា សារិបុត្តោ ព្រាហ្មណមហាសាលកុលេ និព្ពត្តិ, នាមេន សរទមាណវោ នាម អហោសិ. មហាមោគ្គល្លានោ គហបតិមហាសាលកុលេ និព្ពត្តិ, នាមេន សិរិវឌ្ឍកុដុម្ពិកោ នាម អហោសិ. តេ ឧភោបិ សហបំសុកីឡកសហាយា អហេសុំ. តេសុ សរទមាណវោ បិតុ អច្ចយេន កុលសន្តកំ ធនំ បដិបជ្ជិត្វា ឯកទិវសំ រហោគតោ ចិន្តេសិ – ‘‘ឥមេសំ សត្តានំ មរណំ នាម ឯកន្តិកំ, តស្មា មយា ឯកំ បព្ពជ្ជំ ឧបគន្ត្វា មោក្ខមគ្គោ គវេសិតព្ពោ’’តិ សហាយំ ឧបសង្កមិត្វា, សម្ម, អហំ បព្ពជិតុកាមោ, កិំ ត្វំ បព្ពជិតុំ សក្ខិស្សសី’’តិ វត្វា តេន ‘‘ន សក្ខិស្សាមី’’តិ វុត្តេ ‘‘ហោតុ អហមេវ បព្ពជិស្សាមី’’តិ រតនកោដ្ឋាគារានិ វិវរាបេត្វា កបណទ្ធិកាទីនំ មហាទានំ ទត្វា បព្ពតបាទំ គន្ត្វា ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិ. តស្ស បព្ពជ្ជំ អនុបព្ពជិតា ចតុសត្តតិសហស្សមត្តា ព្រាហ្មណបុត្តា អហេសុំ. សោ បញ្ច អភិញ្ញាយោ អដ្ឋ ច សមាបត្តិយោ និព្ពត្តេត្វា តេសម្បិ ជដិលានំ កសិណបរិកម្មំ អាចិក្ខិ. តេបិ សព្ពេ បញ្ចាភិញ្ញា អដ្ឋ សមាបត្តិយោ និព្ពត្តេសុំ.

តេន សមយេន អនោមទស្សី នាម សម្មាសម្ពុទ្ធោ លោកេ ឧប្បជ្ជិត្វា បវត្តិតវរធម្មចក្កោ សត្តេ សំសារមហោឃតោ តារេត្វា ឯកទិវសំ ‘‘សរទតាបសស្ស ច អន្តេវាសិកានញ្ច សង្គហំ ករិស្សាមី’’តិ ឯកោ អទុតិយោ បត្តចីវរមាទាយ អាកាសេន គន្ត្វា ‘‘ពុទ្ធភាវំ មេ ជានាតូ’’តិ តាបសស្ស បស្សន្តស្សេវ អាកាសតោ ឱតរិត្វា បថវិយំ បតិដ្ឋាសិ. សរទតាបសោ សត្ថុ សរីរេ មហាបុរិសលក្ខណានិ ឧបធារេត្វា ‘‘សព្ពញ្ញុពុទ្ធោយេវាយ’’ន្តិ និដ្ឋំ គន្ត្វា បច្ចុគ្គមនំ កត្វា អាសនំ បញ្ញាបេត្វា អទាសិ. និសីទិ ភគវា បញ្ញត្តេ អាសនេ. សរទតាបសោ សត្ថុ សន្តិកេ ឯកមន្តំ និសីទិ.

តស្មិំ សមយេ តស្ស អន្តេវាសិកា ចតុសត្តតិសហស្សមត្តា ជដិលា បណីតបណីតានិ ឱជវន្តានិ ផលាផលានិ គហេត្វា អាគតា សត្ថារំ ទិស្វា សញ្ជាតប្បសាទា អត្តនោ អាចរិយស្ស ច សត្ថុ ច និសិន្នាការំ ឱលោកេត្វា, ‘‘អាចរិយ, មយំ បុព្ពេ ‘តុម្ហេហិ មហន្តតរោ កោចិ នត្ថី’តិ វិចរាម, អយំ បន បុរិសោ តុម្ហេហិ មហន្តតរោ មញ្ញេ’’តិ អាហំសុ. ‘‘កិំ វទេថ, តាតា? សាសបេន សទ្ធិំ អដ្ឋសដ្ឋិយោជនសតសហស្សុព្ពេធំ សិនេរុំ សមំ កាតុំ ឥច្ឆថ? សព្ពញ្ញុពុទ្ធេន មំ តុល្យំ មា ករិត្ថា’’តិ. អថ តេ តាបសា អាចរិយស្ស វចនំ សុត្វា ‘‘យាវ មហា វតាយំ បុរិសុត្តមោ’’តិ សព្ពេវ បាទេសុ និបតិត្វា សត្ថារំ វន្ទិំសុ.

អថ តេ អាចរិយោ អាហ – ‘‘តាតា, សត្ថុ អនុច្ឆវិកោ នោ ទេយ្យធម្មោ នត្ថិ, សត្ថា ច ភិក្ខាចារវេលាយ ឥធាគតោ, ហន្ទ មយំ ទេយ្យធម្មំ យថាពលំ ទស្សាម. តុម្ហេហិ យំ យំ បណីតំ ផលាផលំ អាភតំ, តំ តំ អាហរថា’’តិ អាហរាបេត្វា ហត្ថេ ធោវិត្វា សយំ តថាគតស្ស បត្តេ បតិដ្ឋាបេសិ. សត្ថារា ច ផលាផលេ បដិគ្គណ្ហិតមត្តេ ទេវតា ទិព្ពោជំ បក្ខិបិំសុ. តាបសោ ឧទកម្បិ សយមេវ បរិស្សាវេត្វា អទាសិ. តតោ ភោជនកិច្ចំ និដ្ឋាបេត្វា សត្ថរិ និសិន្នេ សព្ពេ អន្តេវាសិកេ បក្កោសិត្វា សត្ថុ សន្តិកេ សារណីយំ កថំ កថេន្តោ និសីទិ. សត្ថា ‘‘ទ្វេ អគ្គសាវកា ភិក្ខុសង្ឃេន សទ្ធិំ អាគច្ឆន្តូ’’តិ ចិន្តេសិ. តេ សត្ថុ ចិត្តំ ញត្វា តាវទេវ សតសហស្សខីណាសវបរិវារា អគ្គសាវកា អាគន្ត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋំសុ.

តតោ សរទតាបសោ អន្តេវាសិកេ អាមន្តេសិ – ‘‘តាតា, សត្ថុ ភិក្ខុសង្ឃស្ស ច បុប្ផាសនេន បូជា កាតព្ពា, តស្មា បុប្ផានិ អាហរថា’’តិ. តេ តាវទេវ ឥទ្ធិយា វណ្ណគន្ធសម្បន្នានិ បុប្ផានិ អាហរិត្វា ពុទ្ធស្ស យោជនប្បមាណំ បុប្ផាសនំ បញ្ញាបេសុំ, ឧភិន្នំ អគ្គសាវកានំ តិគាវុតំ, សេសភិក្ខូនំ អឌ្ឍយោជនិកាទិភេទំ, សង្ឃនវកស្ស ឧសភមត្តំ បញ្ញាបេសុំ. ឯវំ តេសំ បញ្ញត្តេសុ អាសនេសុ សរទតាបសោ តថាគតស្ស បុរតោ អញ្ជលិំ បគ្គយ្ហ ឋិតោ – ‘‘ភន្តេ, មយ្ហំ អនុគ្គហត្ថាយ ឥមំ បុប្ផាសនំ អភិរុហថា’’តិ អាហ. និសីទិ ភគវា បុប្ផាសនេ. សត្ថរិ និសិន្នេ ទ្វេ អគ្គសាវកា សេសភិក្ខូ ច អត្តនោ អត្តនោ បត្តាសនេ និសីទិំសុ. សត្ថា ‘‘តេសំ មហប្ផលំ ហោតូ’’តិ និរោធំ សមាបជ្ជិ. សត្ថុ សមាបន្នភាវំ ញត្វា ទ្វេ អគ្គសាវកាបិ សេសភិក្ខូបិ និរោធំ សមាបជ្ជិំសុ. តាបសោ សត្តាហំ និរន្តរំ បុប្ផច្ឆត្តំ ធារេន្តោ អដ្ឋាសិ. ឥតរេ បន វនមូលផលាផលំ បរិភុញ្ជិត្វា សេសកាលេ អញ្ជលិំ បគ្គយ្ហ អដ្ឋំសុ.

សត្ថា សត្តាហស្ស អច្ចយេន និរោធតោ វុដ្ឋាយ អគ្គសាវកំ និសភត្ថេរំ អាមន្តេសិ – ‘‘តាបសានំ បុប្ផាសនានុមោទនំ ករោហី’’តិ. ថេរោ សាវកបារមីញាណេ ឋត្វា តេសំ បុប្ផាសនានុមោទនំ អកាសិ. តស្ស ទេសនាវសានេ សត្ថា ទុតិយំ អគ្គសាវកំ អនោមត្ថេរំ អាមន្តេសិ – ‘‘ត្វម្បិ ឥមេសំ ធម្មំ ទេសេហី’’តិ. សោបិ តេបិដកំ ពុទ្ធវចនំ សម្មសិត្វា តេសំ ធម្មំ កថេសិ. ទ្វិន្នម្បិ ទេសនាយ ឯកស្សបិ ធម្មាភិសមយោ នាហោសិ. អថ សត្ថា ពុទ្ធវិសយេ ឋត្វា ធម្មទេសនំ អារភិ. ទេសនាវសានេ ឋបេត្វា សរទតាបសំ អវសេសា សព្ពេបិ ចតុសត្តតិសហស្សមត្តា ជដិលា អរហត្តំ បាបុណិំសុ. សត្ថា ‘‘ឯថ, ភិក្ខវោ’’តិ ហត្ថំ បសារេសិ. តេ តាវទេវ អន្តរហិតតាបសវេសា អដ្ឋបរិក្ខារវរធរា សដ្ឋិវស្សិកត្ថេរា វិយ អហេសុំ.

សរទតាបសោ បន ‘‘អហោ វតាហម្បិ អយំ និសភត្ថេរោ វិយ អនាគតេ ឯកស្ស ពុទ្ធស្ស អគ្គសាវកោ ភវេយ្យ’’ន្តិ សត្ថុ ទេសនាកាលេ ឧប្បន្នបរិវិតក្កតាយ អញ្ញវិហិតោ ហុត្វា មគ្គផលានិ បដិវិជ្ឈិតុំ នាសក្ខិ. អថ តថាគតំ វន្ទិត្វា តថា បណិធានំ អកាសិ. សត្ថាបិស្ស អនន្តរាយេន សមិជ្ឈនភាវំ ទិស្វា – ‘‘ឥតោ ត្វំ កប្បសតសហស្សាធិកំ ឯកំ អសង្ខ្យេយ្យំ អតិក្កមិត្វា គោតមស្ស នាម សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស អគ្គសាវកោ សារិបុត្តោ នាម ភវិស្សសី’’តិ ព្យាករិត្វា ធម្មកថំ វត្វា ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ អាកាសំ បក្ខន្ទិ.

សរទតាបសោបិ សហាយកស្ស សិរិវឌ្ឍស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា, សម្ម, មយា អនោមទស្សិស្ស ភគវតោ បាទមូលេ អនាគតេ ឧប្បជ្ជនកស្ស គោតមស្ស នាម សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស អគ្គសាវកដ្ឋានំ បត្ថិតំ, ត្វម្បិ តស្ស ទុតិយសាវកដ្ឋានំ បត្ថេហីតិ.

សិរិវឌ្ឍោ តំ ឧបទេសំ សុត្វា អត្តនោ និវេសនទ្វារេ អដ្ឋករីសមត្តំ ឋានំ សមតលំ ការេត្វា លាជបញ្ចមានិ បុប្ផានិ វិកិរិត្វា នីលុប្បលច្ឆទនំ មណ្ឌបំ ការេត្វា ពុទ្ធាសនំ បញ្ញាបេត្វា ភិក្ខូនម្បិ អាសនានិ បញ្ញាបេត្វា មហន្តំ សក្ការសម្មានំ សជ្ជេត្វា, សរទតាបសេន សត្ថារំ និមន្តាបេត្វា សត្តាហំ មហាទានំ បវត្តេត្វា, ពុទ្ធប្បមុខំ ភិក្ខុសង្ឃំ មហារហេហិ វត្ថេហិ អច្ឆាទេត្វា, ទុតិយសាវកភាវាយ បណិធានំ អកាសិ. សត្ថាបិស្ស អនន្តរាយេន សមិជ្ឈនភាវំ ទិស្វា វុត្តនយេន ព្យាករិត្វា ភត្តានុមោទនំ កត្វា បក្កាមិ. សិរិវឌ្ឍោ ហដ្ឋបហដ្ឋោ យាវជីវំ កុសលកម្មំ កត្វា ទុតិយចិត្តវារេ កាមាវចរទេវលោកេ និព្ពត្តិ. សរទតាបសោ ចត្តារោ ព្រហ្មវិហារេ ភាវេត្វា ព្រហ្មលោកេ និព្ពត្តិ.

តតោ បដ្ឋាយ នេសំ ឧភិន្នម្បិ អន្តរាកម្មំ ន កថិតំ. អម្ហាកំ បន ភគវតោ ឧប្បត្តិតោ បុរេតរមេវ សរទតាបសោ រាជគហស្ស អវិទូរេ ឧបតិស្សគាមេ រូបសារិយា ព្រាហ្មណិយា កុច្ឆិម្ហិ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ. តំទិវសមេវស្ស សហាយោបិ រាជគហស្សេវ អវិទូរេ កោលិតគាមេ មោគ្គលិយា ព្រាហ្មណិយា កុច្ឆិម្ហិ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ. តានិ កិរ ទ្វេបិ កុលានិ យាវ សត្តមា កុលបរិវដ្ដា អាពទ្ធបដិពទ្ធសហាយកានេវ. តេសំ ទ្វិន្នំ ឯកទិវសមេវ គព្ភបរិហារមទំសុ. ទសមាសច្ចយេន ជាតានម្បិ តេសំ ឆសដ្ឋិ ធាតិយោ ឧបដ្ឋាបេសុំ, នាមគ្គហណទិវសេ រូបសារិព្រាហ្មណិយា បុត្តស្ស ឧបតិស្សគាមេ ជេដ្ឋកុលស្ស បុត្តត្តា ឧបតិស្សោតិ នាមំ អកំសុ. ឥតរស្ស កោលិតគាមេ ជេដ្ឋកុលស្ស បុត្តត្តា កោលិតោតិ នាមំ អកំសុ. តេ ឧភោបិ មហតា បរិវារេន វឌ្ឍន្តា វុទ្ធិមន្វាយ សព្ពសិប្បានំ បារំ អគមំសុ.

អថេកទិវសំ តេ រាជគហេ គិរគ្គសមជ្ជំ បស្សន្តា មហាជនំ សន្និបតិតំ ទិស្វា ញាណស្ស បរិបាកគតត្តា យោនិសោ ឧម្មុជ្ជន្តា ‘‘សព្ពេបិមេ ឱរំ វស្សសតានំ មច្ចុមុខេ បតិស្សន្តី’’តិ សំវេគំ បដិលភិត្វា ‘‘អម្ហេហិ មោក្ខធម្មោ បរិយេសិតព្ពោ, តញ្ច បរិយេសន្តេហិ ឯកំ បព្ពជ្ជំ លទ្ធុំ វដ្ដតី’’តិ និច្ឆយំ កត្វា បញ្ចហិ មាណវកសតេហិ សទ្ធិំ សញ្ចយស្ស បរិព្ពាជកស្ស សន្តិកេ បព្ពជិំសុ. តេសំ បព្ពជិតកាលតោ បដ្ឋាយ សញ្ចយោ លាភគ្គយសគ្គប្បត្តោ អហោសិ. តេ កតិបាហេនេវ សព្ពំ សញ្ចយស្ស សមយំ បរិគ្គណ្ហិត្វា តត្ថ សារំ អទិស្វា តតោ និក្ខមិត្វា តត្ថ តត្ថ តេ តេ បណ្ឌិតសម្មតេ សមណព្រាហ្មណេ បញ្ហំ បុច្ឆន្តិ, តេ តេហិ បុដ្ឋា នេវ សម្បាយន្តិ, អញ្ញទត្ថុ តេយេវ តេសំ បញ្ហំ វិស្សជ្ជេន្តិ. ឯវំ តេ មោក្ខំ បរិយេសន្តា កតិកំ អកំសុ – ‘‘អម្ហេសុ យោ បឋមំ អមតំ អធិគច្ឆតិ, សោ ឥតរស្ស អារោចេតូ’’តិ.

តេន ច សមយេន អម្ហាកំ សត្ថរិ បឋមាភិសម្ពោធិំ បត្វា បវត្តិតវរធម្មចក្កេ អនុបុព្ពេន ឧរុវេលកស្សបាទិកេ សហស្សជដិលេ ទមេត្វា រាជគហេ វិហរន្តេ ឯកទិវសំ ឧបតិស្សោ បរិព្ពាជកោ បរិព្ពាជការាមំ គច្ឆន្តោ អាយស្មន្តំ អស្សជិត្ថេរំ រាជគហេ បិណ្ឌាយ ចរន្តំ ទិស្វា ‘‘ន មយា ឯវរូបោ អាកប្បសម្បន្នោ បព្ពជិតោ ទិដ្ឋបុព្ពោ, សន្តធម្មេន នាម ឯត្ថ ភវិតព្ព’’ន្តិ សញ្ជាតប្បសាទោ បញ្ហំ បុច្ឆិតុំ អាយស្មន្តំ ឧទិក្ខន្តោ បិដ្ឋិតោ បិដ្ឋិតោ អនុពន្ធិ. ថេរោបិ លទ្ធបិណ្ឌបាតោ បរិភុញ្ជិតុំ បតិរូបំ ឱកាសំ គតោ. បរិព្ពាជកោ អត្តនោ បរិព្ពាជកបីឋំ បញ្ញាបេត្វា អទាសិ. ភត្តកិច្ចបរិយោសានេ ចស្ស អត្តនោ កុណ្ឌិកាយ ឧទកំ អទាសិ.

ឯវំ សោ អាចរិយវត្តំ កត្វា កតភត្តកិច្ចេន ថេរេន សទ្ធិំ បដិសន្ថារំ កត្វា ‘‘កោ វា តេ សត្ថា, កស្ស វា ត្វំ ធម្មំ រោចេសី’’តិ បុច្ឆិ. ថេរោ សម្មាសម្ពុទ្ធំ អបទិសិ. បុន តេន ‘‘កិំវាទី បនាយស្មតោ សត្ថា’’តិ បុដ្ឋោ ‘‘ឥមស្ស សាសនស្ស គម្ភីរតំ ទស្សេស្សាមី’’តិ អត្តនោ នវកភាវំ បវេទេត្វា សង្ខេបវសេន ចស្ស សាសនធម្មំ កថេន្តោ ‘‘យេ ធម្មា ហេតុប្បភវា’’តិ (មហាវ. ៦០; អប. ថេរ ១.១.២៨៦; បេដកោ. ៩) គាថមាហ. បរិព្ពាជកោ បឋមបទទ្វយមេវ សុត្វា សហស្សនយសម្បន្នេ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាសិ, ឥតរំ បទទ្វយំ សោតាបន្នកាលេ និដ្ឋាសិ. គាថាបរិយោសានេ បន សោតាបន្នោ ហុត្វា ឧបរិ វិសេសេ អប្បវត្តេន្តេ ‘‘ភវិស្សតិ ឯត្ថ ការណ’’ន្តិ សល្លក្ខេត្វា ថេរំ អាហ – ‘‘មា, ភន្តេ, ឧបរិ ធម្មទេសនំ វឌ្ឍយិត្ថ, ឯត្តកមេវ ហោតុ, កហំ អម្ហាកំ សត្ថា វសតី’’តិ? ‘‘វេឡុវនេ’’តិ. ‘‘ភន្តេ, តុម្ហេ បុរតោ គច្ឆថ, អហំ មយ្ហំ សហាយកស្ស កតបដិញ្ញំ មោចេត្វា តំ គហេត្វា អាគមិស្សាមី’’តិ បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទិត្វា តិក្ខត្តុំ បទក្ខិណំ កត្វា ថេរំ ឧយ្យោជេត្វា បរិព្ពាជការាមំ អគមាសិ.

កោលិតបរិព្ពាជកោ តំ ទូរតោវ អាគច្ឆន្តំ ទិស្វា ‘‘មុខវណ្ណោ ន អញ្ញទិវសេសុ វិយ, អទ្ធានេន អមតំ អធិគតំ ភវិស្សតី’’តិ តេនេវស្ស វិសេសាធិគមំ សម្ភាវេត្វា អមតាធិគមំ បុច្ឆិ. សោបិស្ស ‘‘អាមាវុសោ, អមតំ អធិគត’’ន្តិ បដិជានិត្វា តមេវ គាថំ អភាសិ. គាថាបរិយោសានេ កោលិតោ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិត្វា អាហ – ‘‘កហំ នោ សត្ថា’’តិ? ‘‘វេឡុវនេ’’តិ. ‘‘តេន ហិ, អាវុសោ, អាយាម, សត្ថារំ បស្សិស្សាមា’’តិ. ឧបតិស្សោ សព្ពកាលម្បិ អាចរិយបូជកោវ, តស្មា សញ្ចយស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា សត្ថុ គុណេ បកាសេត្វា តម្បិ សត្ថុ សន្តិកំ នេតុកាមោ អហោសិ. សោ លាភាសាបកតោ អន្តេវាសិកភាវំ អនិច្ឆន្តោ ‘‘ន សក្កោមិ ចាដិ ហុត្វា ឧទកសិញ្ចនំ ហោតុ’’ន្តិ បដិក្ខិបិ. តេ អនេកេហិ ការណេហិ តំ សញ្ញាបេតុំ អសក្កោន្តា អត្តនោ ឱវាទេ វត្តមានេហិ អឌ្ឍតេយ្យសតេហិ អន្តេវាសិកេហិ សទ្ធិំ វេឡុវនំ អគមំសុ. សត្ថា តេ ទូរតោវ អាគច្ឆន្តេ ទិស្វា ‘‘ឯតំ មេ សាវកយុគំ ភវិស្សតិ អគ្គំ ភទ្ទយុគ’’ន្តិ វត្វា តេសំ បរិសាយ ចរិយវសេន ធម្មំ ទេសេត្វា អរហត្តេ បតិដ្ឋាបេត្វា ឯហិភិក្ខុភាវេន ឧបសម្បទំ អទាសិ. យថា តេសំ, ឯវំ អគ្គសាវកានម្បិ ឥទ្ធិមយបត្តចីវរំ អាគតមេវ. ឧបរិមគ្គត្តយកិច្ចំ បន ន និដ្ឋាតិ. កស្មា? សាវកបារមីញាណស្ស មហន្តតាយ.

តេសុ អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ បព្ពជិតទិវសតោ សត្តមេ ទិវសេ មគធរដ្ឋេ កល្លវាលគាមេ សមណធម្មំ ករោន្តោ ថិនមិទ្ធេ ឱក្កន្តេ សត្ថារា សំវេជិតោ ថិនមិទ្ធំ វិនោទេត្វា ធាតុកម្មដ្ឋានំ (អ. និ. ៧.៦១) សុណន្តោ ឯវ ឧបរិមគ្គត្តយំ អធិគន្ត្វា សាវកបារមីញាណស្ស មត្ថកំ បាបុណិ. អាយស្មា សារិបុត្តោ បព្ពជិតទិវសតោ អឌ្ឍមាសំ អតិក្កមិត្វា សត្ថារា សទ្ធិំ រាជគហេ សូករខតលេណេ វិហរន្តោ អត្តនោ ភាគិនេយ្យស្ស ទីឃនខបរិព្ពាជកស្ស វេទនាបរិគ្គហសុត្តន្តេ (ម. និ. ២.២០១ អាទយោ) ទេសិយមានេ ទេសនានុសារេន ញាណំ បេសេត្វា បរស្ស វឌ្ឍិតំ ភត្តំ ភុញ្ជន្តោ វិយ សាវកបារមីញាណស្ស មត្ថកំ បាបុណិ. ឥតិ ទ្វិន្នម្បិ អគ្គសាវកានំ សត្ថុ សមីបេ ឯវ សាវកបារមីញាណំ មត្ថកំ បត្តំ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.១.១៤១-៣៧៤) –

‘‘ហិមវន្តស្ស អវិទូរេ, លម្ពកោ នាម បព្ពតោ;

អស្សមោ សុកតោ មយ្ហំ, បណ្ណសាលា សុមាបិតា.

‘‘ឧត្តានកូលា នទិកា, សុបតិត្ថា មនោរមា;

សុសុទ្ធបុលិនាកិណ្ណា, អវិទូរេ មមស្សមំ.

‘‘អសក្ខរា អបព្ភារា, សាទុ អប្បដិគន្ធិកា;

សន្ទតី នទិកា តត្ថ, សោភយន្តា មមស្សមំ.

‘‘កុម្ភីលា មករា ចេត្ថ, សុសុមារា ច កច្ឆបា;

ចរន្តិ នទិយា តត្ថ, សោភយន្តា មមស្សមំ.

‘‘បាឋីនា បាវុសា មច្ឆា, ពលជា មុញ្ជរោហិតា;

វគ្គឡា បបតាយន្តា, សោភយន្តិ មមស្សមំ.

‘‘ឧភោ កូលេសុ នទិយា, បុប្ផិនោ ផលិនោ ទុមា;

ឧភតោ អភិលម្ពន្តា, សោភយន្តិ មមស្សមំ.

‘‘អម្ពា សាលា ច តិលកា, បាដលី សិន្ទុវារកា;

ទិព្ពគន្ធា សម្បវន្តិ, បុប្ផិតា មម អស្សមេ.

‘‘ចម្មកា សឡលា នីបា, នាគបុន្នាគកេតកា;

ទិព្ពគន្ធា សម្បវន្តិ, បុប្ផិតា មម អស្សមេ.

‘‘អតិមុត្តា អសោកា ច, ភគិនីមាលា ច បុប្ផិតា;

អង្កោលា ពិម្ពិជាលា ច, បុប្ផិតា មម អស្សមេ.

‘‘កេតកា កន្ទលិ ចេវ, គោធុកា តិណសូលិកា;

ទិព្ពគន្ធំ សម្បវន្តា, សោភយន្តិ មមស្សមំ.

‘‘កណិការា កណ្ណិកា ច, អសនា អជ្ជុនា ពហូ;

ទិព្ពគន្ធំ សម្បវន្តា, សោភយន្តិ មមស្សមំ.

‘‘បុន្នាគា គិរិបុន្នាគា, កោវិឡារា ច បុប្ផិតា;

ទិព្ពគន្ធំ សម្បវន្តា, សោភយន្តិ មមស្សមំ.

‘‘ឧទ្ទាលកា ច កុដជា, កទម្ពា វកុលា ពហូ;

ទិព្ពគន្ធំ សម្បវន្តា, សោភយន្តិ មមស្សមំ.

‘‘អាឡកា ឥសិមុគ្គា ច, កទលិមាតុលុង្គិយោ;

គន្ធោទកេន សំវឌ្ឍា, ផលានិ ធារយន្តិ តេ.

‘‘អញ្ញេ បុប្ផន្តិ បទុមា, អញ្ញេ ជាយន្តិ កេសរី;

អញ្ញេ ឱបុប្ផា បទុមា, បុប្ផិតា តឡាកេ តទា.

‘‘គព្ភំ គណ្ហន្តិ បទុមា, និទ្ធាវន្តិ មុឡាលិយោ;

សិង្ឃាដិបត្តមាកិណ្ណា, សោភន្តិ តឡាកេ តទា.

‘‘នយិតា អម្ពគន្ធី ច, ឧត្តលី ពន្ធុជីវកា;

ទិព្ពគន្ធា សម្បវន្តិ, បុប្ផិតា តឡាកេ តទា.

‘‘បាឋីនា បាវុសា មច្ឆា, ពលជា មុញ្ជរោហិតា;

សំគុលា មគ្គុរា ចេវ, វសន្តិ តឡាកេ តទា.

‘‘កុម្ភីលា សុសុមារា ច, តន្តិគាហា ច រក្ខសា;

ឱគុហា អជគរា ច, វសន្តិ តឡាកេ តទា.

‘‘បារេវតា រវិហំសា, ចក្កវាកា នទីចរា;

កោកិលា សុកសាឡិកា, ឧបជីវន្តិ តំ សរំ.

‘‘កុកុត្ថកា កុឡីរកា, វនេ បោក្ខរសាតកា;

ទិន្ទិភា សុវបោតា ច, ឧបជីវន្តិ តំ សរំ.

‘‘ហំសា កោញ្ចា មយូរា ច, កោកិលា តម្ពចូឡកា;

បម្បកា ជីវំជីវា ច, ឧបជីវន្តិ តំ សរំ.

‘‘កោសិកា បោដ្ឋសីសា ច, កុររា សេនកា ពហូ;

មហាកាឡា ច សកុណា, ឧបជីវន្តិ តំ សរំ.

‘‘បសទា ច វរាហា ច, ចមរា គណ្ឌកា ពហូ;

រោហិច្ចា សុកបោតា ច, ឧបជីវន្តិ តំ សរំ.

‘‘សីហព្យគ្ឃា ច ទីបី ច, អច្ឆកោកតរច្ឆកា;

តិធា បភិន្នមាតង្គា, ឧបជីវន្តិ តំ សរំ.

‘‘កិន្នរា វានរា ចេវ, អថោបិ វនកម្មិកា;

ចេតា ច លុទ្ទកា ចេវ, ឧបជីវន្តិ តំ សរំ.

‘‘តិន្ទុកានិ បិយាលានិ, មធុកេ កាសុមារិយោ;

ធុវំ ផលានិ ធារេន្តិ, អវិទូរេ មមស្សមំ.

‘‘កោសម្ពា សឡលា និម្ពា, សាទុផលសមាយុតា;

ធុវំ ផលានិ ធារេន្តិ, អវិទូរេ មមស្សមំ.

‘‘ហរីតកា អាមលកា, អម្ពជម្ពុវិភីតកា;

កោលា ភល្លាតកា ពិល្លា, ផលានិ ធារយន្តិ តេ.

‘‘អាលុវា ច កឡម្ពា ច, ពិឡាលីតក្កឡានិ ច;

ជីវកា សុតកា ចេវ, ពហុកា មម អស្សមេ.

‘‘អស្សមស្សាវិទូរម្ហិ, តឡាកាសុំ សុនិម្មិតា;

អច្ឆោទកា សីតជលា, សុបតិត្ថា មនោរមា.

‘‘បទុមុប្បលសញ្ឆន្នា, បុណ្ឌរីកសមាយុតា;

មន្ទាលកេហិ សញ្ឆន្នា, ទិព្ពគន្ធោបវាយតិ.

‘‘ឯវំ សព្ពង្គសម្បន្នេ, បុប្ផិតេ ផលិតេ វនេ;

សុកតេ អស្សមេ រម្មេ, វិហរាមិ អហំ តទា.

‘‘សីលវា វតសម្បន្នោ, ឈាយី ឈានរតោ សទា;

បញ្ចាភិញ្ញាពលប្បត្តោ, សុរុចិ នាម តាបសោ.

‘‘ចតុវីសសហស្សានិ, សិស្សា មយ្ហំ ឧបដ្ឋហុំ;

សព្ពេ មំ ព្រាហ្មណា ឯតេ, ជាតិមន្តោ យសស្សិនោ.

‘‘លក្ខណេ ឥតិហាសេ ច, សនិឃណ្ឌុសកេដុភេ;

បទកា វេយ្យាករណា, សធម្មេ បារមិំ គតា.

‘‘ឧប្បាតេសុ និមិត្តេសុ, លក្ខណេសុ ច កោវិទា;

បថព្យា ភូមន្តលិក្ខេ, មម សិស្សា សុសិក្ខិតា.

‘‘អប្បិច្ឆា និបកា ឯតេ, អប្បាហារា អលោលុបា;

លាភាលាភេន សន្តុដ្ឋា, បរិវារេន្តិ មំ សទា.

‘‘ឈាយី ឈានរតា ធីរា, សន្តចិត្តា សមាហិតា;

អាកិញ្ចញ្ញំ បត្ថយន្តា, បរិវារេន្តិ មំ សទា.

‘‘អភិញ្ញាបារមិប្បត្តា, បេត្តិកេ គោចរេ រតា;

អន្តលិក្ខចរា ធីរា, បរិវារេន្តិ មំ សទា.

‘‘សំវុតា ឆសុ ទ្វារេសុ, អនេជា រក្ខិតិន្ទ្រិយា;

អសំសដ្ឋា ច តេ ធីរា, មម សិស្សា ទុរាសទា.

‘‘បល្លង្កេន និសជ្ជាយ, ឋានចង្កមនេន ច;

វីតិនាមេន្តិ តេ រត្តិំ, មម សិស្សា ទុរាសទា.

‘‘រជ្ជនីយេ ន រជ្ជន្តិ, ទុស្សនីយេ ន ទុស្សរេ;

មោហនីយេ ន មុយ្ហន្តិ, មម សិស្សា ទុរាសទា.

‘‘ឥទ្ធិំ វីមំសមានា តេ, វត្តន្តិ និច្ចកាលិកំ;

បថវិំ តេ បកម្បេន្តិ, សារព្ភេន ទុរាសទា.

‘‘កីឡមានា ច តេ សិស្សា, កីឡន្តិ ឈានកីឡិតំ.

ជម្ពុតោ ផលមានេន្តិ, មម សិស្សា ទុរាសទា.

‘‘អញ្ញេ គច្ឆន្តិ គោយានំ, អញ្ញេ បុព្ពវិទេហកំ;

អញ្ញេ ច ឧត្តរកុរុំ, ឯសនាយ ទុរាសទា.

‘‘បុរតោ បេសេន្តិ ខារិំ, បច្ឆតោ ច វជន្តិ តេ;

ចតុវីសសហស្សេហិ, ឆាទិតំ ហោតិ អម្ពរំ.

‘‘អគ្គិបាកី អនគ្គី ច, ទន្តោទុក្ខលិកាបិ ច;

អស្មេន កោដ្ដិតា កេចិ, បវត្តផលភោជនា.

‘‘ឧទកោរោហណា កេចិ, សាយំ បាតោ សុចីរតា;

តោយាភិសេចនករា, មម សិស្សា ទុរាសទា.

‘‘បរូឡ្ហកច្ឆនខលោមា, បង្កទន្តា រជស្សិរា;

គន្ធិតា សីលគន្ធេន, មម សិស្សា ទុរាសទា.

‘‘បាតោវ សន្និបតិត្វា, ជដិលា ឧគ្គតាបនា;

លាភាលាភំ បកិត្តេត្វា, គច្ឆន្តិ អម្ពរេ តទា.

‘‘ឯតេសំ បក្កមន្តានំ, មហាសទ្ទោ បវត្តតិ;

អជិនចម្មសទ្ទេន, មុទិតា ហោន្តិ ទេវតា.

‘‘ទិសោទិសំ បក្កមន្តិ, អន្តលិក្ខចរា ឥសី;

សកេ ពលេនុបត្ថទ្ធា, តេ គច្ឆន្តិ យទិច្ឆកំ.

‘‘បថវីកម្បកា ឯតេ, សព្ពេវ នភចារិនោ;

ឧគ្គតេជា ទុប្បសហា, សាគរោវ អខោភិយា.

‘‘ឋានចង្កមិនោ កេចិ, កេចិ នេសជ្ជិកា ឥសី;

បវត្តភោជនា កេចិ, មម សិស្សា ទុរាសទា.

‘‘មេត្តាវិហារិនោ ឯតេ, ហិតេសី សព្ពបាណិនំ;

អនត្តុក្កំសកា សព្ពេ, ន តេ វម្ភេន្តិ កស្សចិ.

‘‘សីហរាជាវសម្ភីតា, គជរាជាវ ថាមវា;

ទុរាសទា ព្យគ្ឃារិវ, អាគច្ឆន្តិ មមន្តិកេ.

‘‘វិជ្ជាធរា ទេវតា ច, នាគគន្ធព្ពរក្ខសា;

កុម្ភណ្ឌា ទានវា គរុឡា, ឧបជីវន្តិ តំ សរំ.

‘‘តេ ជដាខារិភរិតា, អជិនុត្តរវាសនា;

អន្តលិក្ខចរា សព្ពេ, ឧបជីវន្តិ តំ សរំ.

‘‘សទានុច្ឆវិកា ឯតេ, អញ្ញមញ្ញំ សគារវា;

ចតុព្ពីសសហស្សានំ, ខិបិតសទ្ទោ ន វិជ្ជតិ.

‘‘បាទេ បាទំ និក្ខិបន្តា, អប្បសទ្ទា សុសំវុតា;

ឧបសង្កម្ម សព្ពេវ, សិរសា វន្ទរេ មមំ.

‘‘តេហិ សិស្សេហិ បរិវុតោ, សន្តេហិ ច តបស្សិភិ;

វសាមិ អស្សមេ តត្ថ, ឈាយី ឈានរតោ អហំ.

‘‘ឥសីនំ សីលគន្ធេន, បុប្ផគន្ធេន ចូភយំ;

ផលីនំ ផលគន្ធេន, គន្ធិតោ ហោតិ អស្សមោ.

‘‘រត្តិន្ទិវំ ន ជានាមិ, អរតិ មេ ន វិជ្ជតិ;

សកេ សិស្សេ ឱវទន្តោ, ភិយ្យោ ហាសំ លភាមហំ.

‘‘បុប្ផានំ បុប្ផមានានំ, ផលានញ្ច វិបច្ចតំ;

ទិព្ពគន្ធា បវាយន្តិ, សោភយន្តា មមស្សមំ.

‘‘សមាធិម្ហា វុដ្ឋហិត្វា, អតាបី និបកោ អហំ;

ខារិភារំ គហេត្វាន, វនំ អជ្ឈោគហិំ អហំ.

‘‘ឧប្បាតេ សុបិនេ ចាបិ, លក្ខណេសុ សុសិក្ខិតោ;

បវត្តមានំ មន្តបទំ, ធារយាមិ អហំ តទា.