៣. អានន្ទត្ថេរគាថាវណ្ណនា

បិសុណេន ច កោធនេនាតិអាទិកា អាយស្មតោ អានន្ទត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ ហំសវតីនគរេ សត្ថុ វេមាតិកភាតា ហុត្វា និព្ពត្តិ, សុមនោតិស្ស នាមំ អហោសិ. បិតា បនស្ស អានន្ទរាជា នាម. សោ អត្តនោ បុត្តស្ស សុមនកុមារស្ស វយប្បត្តស្ស ហំសវតិតោ វីសយោជនសតេ ឋានេ ភោគនគរំ អទាសិ. សោ កទាចិ កទាចិ អាគន្ត្វា អត្តានញ្ច បិតរញ្ច បស្សតិ. តទា រាជា សត្ថារញ្ច សតសហស្សបរិមាណំ ភិក្ខុសង្ឃញ្ច សយមេវ សក្កច្ចំ ឧបដ្ឋហិ, អញ្ញេសំ ឧបដ្ឋាតុំ ន ទេតិ.

តេន សមយេន បច្ចន្តោ កុបិតោ អហោសិ. កុមារោ តស្ស កុបិតភាវំ រញ្ញោ អនារោចេត្វា សយមេវ តំ វូបសមេតិ. តំ សុត្វា រាជា តុដ្ឋមានសោ បុត្តំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘វរំ តេ, តាត ទម្មិ, វរំ គណ្ហាហី’’តិ អាហ. កុមារោ ‘‘សត្ថារំ ភិក្ខុសង្ឃញ្ច តេមាសំ ឧបដ្ឋហន្តោ ជីវិតំ អវញ្ឈំ កាតុំ ឥច្ឆាមី’’តិ អាហ. ‘‘ឯតំ ន សក្កា, អញ្ញំ វទេហី’’តិ. ‘‘ទេវ, ខត្តិយានំ ទ្វេកថា នាម នត្ថិ, ឯតទេវ មេ ទេហិ, ន មយ្ហំ អញ្ញេន អត្ថោ’’តិ. ‘‘សចេ សត្ថា អនុជានាតិ, ទិន្នមេវា’’តិ. សោ ‘‘សត្ថុ ចិត្តំ ជានិស្សាមី’’តិ វិហារំ គតោ.

តេន ច សមយេន ភគវា ភត្តកិច្ចំ និដ្ឋាបេត្វា គន្ធកុដិំ បវិដ្ឋោ ហោតិ. សោ ភិក្ខូ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘អហំ, ភន្តេ, ភគវន្តំ ទស្សនាយ អាគតោ, ទស្សេថ មេ ភគវន្ត’’ន្តិ អាហ. ភិក្ខូ ‘‘សុមនោ នាម ថេរោ សត្ថុ ឧបដ្ឋាកោ, តស្ស សន្តិកំ គច្ឆាហី’’តិ អាហំសុ. សោ ថេរស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា វន្ទិត្វា ‘‘សត្ថារំ, ភន្តេ, មេ ទស្សេថា’’តិ អាហ. អថ ថេរោ តស្ស បស្សន្តស្សេវ បថវិយំ និមុជ្ជិត្វា សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘ភន្តេ, រាជបុត្តោ តុម្ហាកំ ទស្សនាយ អាគតោ’’តិ អាហ. ‘‘តេន ហិ, ភិក្ខុ, ពហិ អាសនំ បញ្ញាបេហី’’តិ. ថេរោ បុនបិ តស្ស បស្សន្តស្សេវ ពុទ្ធាសនំ គហេត្វា អន្តោគន្ធកុដិយំ និមុជ្ជិត្វា ពហិបរិវេណេ បាតុភវិត្វា គន្ធកុដិបរិវេណេ អាសនំ បញ្ញាបេសិ. កុមារោ តំ ទិស្វា ‘‘មហន្តោ វតាយំ ភិក្ខូ’’តិ ចិត្តំ ឧប្បាទេសិ.

ភគវាបិ គន្ធកុដិតោ និក្ខមិត្វា បញ្ញត្តាសនេ និសីទិ. រាជបុត្តោ សត្ថារំ វន្ទិត្វា, បដិសន្ថារំ កត្វា, អយំ, ភន្តេ, ថេរោ តុម្ហាកំ សាសនេ វល្លភោ មញ្ញេតិ. ‘‘អាម កុមារ, វល្លភោ’’តិ? ‘‘កិំ កត្វា, ភន្តេ, ឯស វល្លភោ ហោតី’’តិ?‘‘ទានាទីនិ បុញ្ញានិ កត្វា’’តិ. ‘‘ភគវា, អហម្បិ អយំ ថេរោ វិយ អនាគតេ ពុទ្ធសាសនេ វល្លភោ ហោតុកាមោ’’តិ សត្ថាហំ ខន្ធាវារភត្តំ នាម ទត្វាបិ សត្តមេ ទិវសេ, ភន្តេ, មយា បិតុ សន្តិកា តេមាសំ តុម្ហាកំ បដិជគ្គនវរោ លទ្ធោ, តេមាសំ មេ វស្សាវាសំ អធិវាសេថាតិ. ភគវា, ‘‘អត្ថិ នុ ខោ តត្ថ គតេន អត្ថោ’’តិ ឱលោកេត្វា ‘‘អត្ថី’’តិ ទិស្វា ‘‘សុញ្ញាគារេ ខោ, កុមារ, តថាគតា អភិរមន្តី’’តិ អាហ. កុមារោ ‘‘អញ្ញាតំ ភគវា, អញ្ញាតំ សុគតា’’តិ វត្វា ‘‘អហំ, ភន្តេ, បុរិមតរំ គន្ត្វា វិហារំ ការេមិ, មយា បេសិតេ ភិក្ខុសតសហស្សេន សទ្ធិំ អាគច្ឆថា’’តិ បដិញ្ញំ គហេត្វា បិតុ សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘ទិន្នា មេ, ទេវ, ភគវតា បដិញ្ញា, មយា បហិតេ ភគវន្តំ បេសេយ្យាថា’’តិ បិតរំ វន្ទិត្វា, និក្ខមិត្វា យោជនេ យោជនេ វិហារំ ករោន្តោ វីសយោជនសតំ អទ្ធានំ គតោ. គន្ត្វា ច អត្តនោ នគរេ វិហារដ្ឋានំ វិចិនន្តោ សោភនស្ស នាម កុដុម្ពិកស្ស ឧយ្យានំ ទិស្វា សតសហស្សេន កិណិត្វា សតសហស្សំ វិស្សជ្ជេត្វា វិហារំ ការេសិ. តត្ថ ភគវតោ គន្ធកុដិំ សេសភិក្ខូនញ្ច រត្តិដ្ឋានទិវាដ្ឋានត្ថាយ កុដិលេណមណ្ឌបេ ការេត្វា បាការបរិក្ខេបំ ទ្វារកោដ្ឋកញ្ច និដ្ឋាបេត្វា បិតុ សន្តិកំ បេសេសិ ‘‘និដ្ឋិតំ មយ្ហំ កិច្ចំ, សត្ថារំ បហិណថា’’តិ.

រាជា ភគវន្តំ ភោជេត្វា ‘‘ភគវា សុមនស្ស កិច្ចំ និដ្ឋិតំ, តុម្ហាកំ គមនំ បច្ចាសីសតី’’តិ អាហ. ភគវា សតសហស្សភិក្ខុបរិវុតោ យោជនេ យោជនេ វិហារេសុ វសមានោ អគមាសិ. កុមារោ ‘‘សត្ថា អាគច្ឆតី’’តិ សុត្វា យោជនំ បច្ចុគ្គន្ត្វា គន្ធមាលាទីហិ បូជយមានោ សតសហស្សេន កីតេ សោភនេ នាម ឧយ្យានេ សតសហស្សេន ការិតំ វិហារំ បវេសេត្វា –

‘‘សតសហស្សេន មេ កីតំ, សតសហស្សេន មាបិតំ;

សោភនំ នាម ឧយ្យានំ, បដិគ្គណ្ហ មហាមុនី’’តិ. –

តំ និយ្យាទេសិ. សោ វស្សូបនាយិកទិវសេ មហាទានំ បវត្តេត្វា ‘‘ឥមិនាវ នីហារេន ទានំ ទទេយ្យាថា’’តិ បុត្តទារេ អមច្ចេ ច កិច្ចករណីយេសុ ច និយោជេត្វា សយំ សុមនត្ថេរស្ស វសនដ្ឋានសមីបេយេវ វសន្តោ តេមាសំ សត្ថារំ ឧបដ្ឋហន្តោ ឧបកដ្ឋាយ បវារណាយ គាមំ បវិសិត្វា សត្តាហំ មហាទានំ បវត្តេត្វា សត្តមេ ទិវសេ សត្ថុ ភិក្ខុសតសហស្សស្ស ច បាទមូលេ តិចីវរានិ ឋបេត្វា វន្ទិត្វា, ‘‘ភន្តេ, យទេតំ មយា សត្តាហំ ខន្ធាវារទានតោ បដ្ឋាយ បុញ្ញំ កតំ, ន តំ សគ្គសម្បត្តិអាទីនំ អត្ថាយ, អថ ខោ អហំ អយំ សុមនត្ថេរោ វិយ អនាគតេ ឯកស្ស ពុទ្ធស្ស ឧបដ្ឋាកោ ភវេយ្យ’’ន្តិ បណិធានំ អកាសិ. សត្ថាបិស្ស អនន្តរាយតំ ទិស្វា ព្យាករិត្វា បក្កាមិ.

សោបិ តស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ វស្សសតសហស្សំ បុញ្ញានិ កត្វា តតោ បរម្បិ តត្ថ តត្ថ ភវេ ឧឡារានិ បុញ្ញកម្មានិ ឧបចិនិត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ កស្សបស្ស ភគវតោ កាលេ បិណ្ឌាយ ចរតោ ឯកស្ស ថេរស្ស បត្តគ្គហណត្ថំ ឧត្តរសាដកំ ទត្វា បូជំ អកាសិ. បុន សគ្គេ និព្ពត្តិត្វា តតោ ចុតោ ពារាណសិរាជា ហុត្វា អដ្ឋ បច្ចេកពុទ្ធេ ទិស្វា តេ ភោជេត្វា អត្តនោ មង្គលុយ្យានេ អដ្ឋ បណ្ណសាលាយោ ការេត្វា តេសំ និសីទនត្ថាយ អដ្ឋ សព្ពរតនមយបីឋេ ចេវ មណិអាធារកេ ច បដិយាទេត្វា ទសវស្សសហស្សានិ ឧបដ្ឋានំ អកាសិ. ឯតានិ បាកដដ្ឋានានិ.

កប្បសតសហស្សំ បន តត្ថ តត្ថ ភវេ បុញ្ញានិ ករោន្តោវ អម្ហាកំ ពោធិសត្តេន សទ្ធិំ តុសិតបុរេ និព្ពត្តិត្វា តតោ ចុតោ អមិតោទនសក្កស្ស គេហេ និព្ពត្តិ. តស្ស សព្ពេ ញាតកេ អានន្ទិតេ ករោន្តោ ជាតោតិ អានន្ទោត្វេវ នាមំ អហោសិ. សោ អនុក្កមេន វយប្បត្តោ កតាភិនិក្ខមនេ សម្មាសម្ពោធិំ បត្វា បវត្តិតវរធម្មចក្កេ បឋមំ កបិលវត្ថុំ គន្ត្វា តតោ និក្ខន្តេ ភគវតិ តស្ស បរិវារត្ថំ បព្ពជិតុំ និក្ខន្តេហិ ភទ្ទិយាទីហិ សទ្ធិំ និក្ខមិត្វា ភគវតោ សន្តិកេ បព្ពជិត្វា នចិរស្សេវ អាយស្មតោ បុណ្ណស្ស មន្តាណិបុត្តស្ស សន្តិកេ ធម្មកថំ សុត្វា សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ.

តេន ច សមយេន ភគវតោ បឋមពោធិយំ វីសតិវស្សានិ អនិពទ្ធឧបដ្ឋាកា អហេសុំ. ឯកទា នាគសមាលោ បត្តចីវរំ គហេត្វា វិចរិ, ឯកទា នាគិតោ, ឯកទា ឧបវានោ, ឯកទា សុនក្ខត្តោ, ឯកទា ចុន្ទោ សមណុទ្ទេសោ, ឯកទា សាគតោ, ឯកទា មេឃិយោ, តេ យេភុយ្យេន សត្ថុ ចិត្តំ នារាធយិំសុ. អថេកទិវសំ ភគវា គន្ធកុដិបរិវេណេ បញ្ញត្តវរពុទ្ធាសនេ ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ និសិន្នោ ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘អហំ, ភិក្ខវេ, ឥទានិម្ហិ មហល្លកោ, ឯកច្ចេ ភិក្ខូ ‘ឥមិនា មគ្គេន គច្ឆាមា’តិ វុត្តេ អញ្ញេន គច្ឆន្តិ, ឯកច្ចេ មយ្ហំ បត្តចីវរំ ភូមិយំ និក្ខិបន្តិ, មយ្ហំ និពទ្ធុបដ្ឋាកំ ភិក្ខុំ ជានាថា’’តិ. តំ សុត្វា ភិក្ខូនំ ធម្មសំវេគោ ឧទបាទិ. អថាយស្មា សារិបុត្តោ ឧដ្ឋាយ ភគវន្តំ វន្ទិត្វា – ‘‘អហំ, ភន្តេ, តុម្ហេ ឧបដ្ឋហិស្សាមី’’តិ អាហ. តំ ភគវា បដិក្ខិបិ. ឯតេនុបាយេន មហាមោគ្គល្លានំ អាទិំ កត្វា សព្ពេ មហាសាវកា – ‘‘អហំ ឧបដ្ឋហិស្សាមិ, អហំ ឧបដ្ឋហិស្សាមី’’តិ ឧដ្ឋហិំសុ ឋបេត្វា អាយស្មន្តំ អានន្ទំ, តេបិ ភគវា បដិក្ខិបិ. សោ បន តុណ្ហីយេវ និសីទិ. អថ នំ ភិក្ខូ អាហំសុ – ‘‘អាវុសោ, ត្វម្បិ សត្ថុ ឧបដ្ឋាកដ្ឋានំ យាចាហី’’តិ. យាចិត្វា លទ្ធដ្ឋានំ នាម កីទិសំ ហោតិ, សចេ រុច្ចតិ, សត្ថា សយមេវ វក្ខតីតិ. អថ ភគវា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, អានន្ទោ អញ្ញេហិ ឧស្សាហេតព្ពោ, សយមេវ ជានិត្វា មំ ឧបដ្ឋហិស្សតី’’តិ អាហ. តតោ ភិក្ខូ ‘‘ឧដ្ឋេហិ, អាវុសោ អានន្ទ, សត្ថារំ ឧបដ្ឋាកដ្ឋានំ យាចាហី’’តិ អាហំសុ.

ថេរោ ឧដ្ឋហិត្វា ‘‘សចេ មេ, ភន្តេ, ភគវា អត្តនា លទ្ធំ បណីតចីវរំ ន ទស្សតិ, បណីតបិណ្ឌបាតំ ន ទស្សតិ, ឯកគន្ធកុដិយំ វសិតុំ ន ទស្សតិ, និមន្តនំ គហេត្វា ន គមិស្សតិ, ឯវាហំ ភគវន្តំ ឧបដ្ឋហិស្សាមី’’តិ អាហ. ‘‘ឯត្តកេ គុណេ លភតោ សត្ថុ ឧបដ្ឋានេ កោ ភារោ’’តិ ឧបវាទមោចនត្ថំ ឥមេ ចត្តារោ បដិក្ខេបា ច – ‘‘សចេ, ភន្តេ, ភគវា មយា គហិតនិមន្តនំ គមិស្សតិ, សចាហំ ទេសន្តរតោ អាគតាគតេ តាវទេវ ទស្សេតុំ លច្ឆាមិ; យទា មេ កង្ខា ឧប្បជ្ជតិ, តាវទេវ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិតុំ លច្ឆាមិ, សចេ ភគវា បរម្មុខា ទេសិតំ ធម្មំ បុន មយ្ហំ កថេស្សតិ, ឯវាហំ ភគវន្តំ ឧបដ្ឋហិស្សាមី’’តិ ‘‘ឯត្តកម្បិ សត្ថុ សន្តិកេ អនុគ្គហំ ន លភតី’’តិ ឧបវាទមោចនត្ថញ្ចេវ ធម្មភណ្ឌាគារិកភាវបារមីបូរណត្ថញ្ច ឥមា ចតស្សោ អាយាចនា ចាតិ អដ្ឋ វរេ គហេត្វា និពទ្ធុបដ្ឋាកោ អហោសិ. តស្សេវ ឋានន្តរស្ស អត្ថាយ កប្បសតសហស្សំ បូរិតានំ បារមីនំ ផលំ បាបុណិ. សោ ឧបដ្ឋាកដ្ឋានំ លទ្ធទិវសតោ បដ្ឋាយ ទសពលំ ទុវិធេន ឧទកេន, តិវិធេន ទន្តកដ្ឋេន, ហត្ថបាទបរិកម្មេន បិដ្ឋិបរិកម្មេន, គន្ធកុដិបរិវេណសម្មជ្ជនេនាតិ ឯវមាទីហិ កិច្ចេហិ ឧបដ្ឋហន្តោ ‘‘ឥមាយ នាម វេលាយ សត្ថុ ឥទំ នាម លទ្ធុំ វដ្ដតិ, ឥទំ នាម កាតុំ វដ្ដតី’’តិ ទិវសភាគំ សន្តិកាវចរោ ហុត្វា, រត្តិភាគេ មហន្តំ ទណ្ឌទីបិកំ គហេត្វា គន្ធកុដិបរិវេណំ នវ វារេ អនុបរិយាយតិ, សត្ថរិ បក្កោសន្តេ បដិវចនទានាយ ថិនមិទ្ធវិនោទនត្ថំ.

អថ នំ សត្ថា ជេតវនេ អរិយគណមជ្ឈេ និសិន្នោ អនេកបរិយាយេន បសំសិត្វា ‘‘ពហុស្សុតានំ សតិមន្តានំ គតិមន្តានំ ធិតិមន្តានំ ឧបដ្ឋាកានញ្ច ភិក្ខូនំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសិ. ឯវំ សត្ថារា បញ្ចសុ ឋានេសុ ឯតទគ្គេ ឋបិតោ ចតូហិ អច្ឆរិយព្ភុតធម្មេហិ សមន្នាគតោ សត្ថុ ធម្មកោសារក្ខោ អយំ មហាថេរោ សេខោវ សមានោ សត្ថរិ បរិនិព្ពុតេ ហេដ្ឋា វុត្តនយេន ភិក្ខូហិ សមុត្តេជិតោ ទេវតាយ ច សំវេជិតោ ‘‘ស្វេយេវ ច ទានិ ធម្មសង្គីតិ កាតព្ពា, ន ខោ បន មេតំ បតិរូបំ, យ្វាយំ សេខោ សករណីយោ ហុត្វា អសេខេហិ ថេរេហិ សទ្ធិំ ធម្មំ សង្គាយិតុំ សន្និបាតំ គន្តុ’’ន្តិ សញ្ជាតុស្សាហោ វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា ពហុទេវរត្តិំ វិបស្សនាយ កម្មំ ករោន្តោ ចង្កមេ វីរិយសមតំ អលភិត្វា វិហារំ បវិសិត្វា សយនេ និសីទិត្វា សយិតុកាមោ កាយំ អាវដ្ដេសិ. អប្បត្តញ្ច សីសំ ពិម្ពោហនំ បាទា ច ភូមិតោ មុត្តមត្តា, ឯតស្មិំ អន្តរេ អនុបាទាយ អាសវេហិ ចិត្តំ វិមុច្ចិ ឆឡភិញ្ញោ អហោសិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.១.៦៤៤-៦៦៣) –

‘‘អារាមទ្វារា និក្ខម្ម, បទុមុត្តរោ មហាមុនិ;

វស្សេន្តោ អមតំ វុដ្ឋិំ, និព្ពាបេសិ មហាជនំ.

‘‘សតសហស្សំ តេ ធីរា, ឆឡភិញ្ញា មហិទ្ធិកា;

បរិវារេន្តិ សម្ពុទ្ធំ, ឆាយាវ អនបាយិនី.

‘‘ហត្ថិក្ខន្ធគតោ អាសិំ, សេតច្ឆត្តំ វរុត្តមំ;

សុចារុរូបំ ទិស្វាន, វិត្តិ មេ ឧទបជ្ជថ.

‘‘ឱរុយ្ហ ហត្ថិខន្ធម្ហា, ឧបគច្ឆិំ នរាសភំ;

រតនាមយឆត្តំ មេ, ពុទ្ធសេដ្ឋស្ស ធារយិំ.

‘‘មម សង្កប្បមញ្ញាយ, បទុមុត្តរោ មហាឥសិ;

តំ កថំ ឋបយិត្វាន, ឥមា គាថា អភាសថ.

‘‘យោ សោ ឆត្តមធារេសិ, សោណ្ណាលង្ការភូសិតំ;

តមហំ កិត្តយិស្សាមិ, សុណោថ មម ភាសតោ.

‘‘ឥតោ គន្ត្វា អយំ បោសោ, តុសិតំ អាវសិស្សតិ;

អនុភោស្សតិ សម្បត្តិំ, អច្ឆរាហិ បុរក្ខតោ.

‘‘ចតុតិំសតិក្ខត្តុញ្ច, ទេវរជ្ជំ ករិស្សតិ;

ពលាធិបោ អដ្ឋសតំ, វសុធំ អាវសិស្សតិ.

‘‘អដ្ឋបញ្ញាសក្ខត្តុញ្ច, ចក្កវត្តី ភវិស្សតិ;

បទេសរជ្ជំ វិបុលំ, មហិយា ការយិស្សតិ.

‘‘កប្បសតសហស្សម្ហិ, ឱក្កាកកុលសម្ភវោ;

គោតមោ នាម គោត្តេន, សត្ថា លោកេ ភវិស្សតិ.

‘‘សក្យានំ កុលកេតុស្ស, ញាតិពន្ធុ ភវិស្សតិ;

អានន្ទោ នាម នាមេន, ឧបដ្ឋាកោ មហេសិនោ.

‘‘អាតាបី និបកោ ចាបិ, ពាហុសច្ចេសុ កោវិទោ;

និវាតវុត្តិ អត្ថទ្ធោ, សព្ពបាឋី ភវិស្សតិ.

‘‘បធានបហិតត្តោ សោ, ឧបសន្តោ និរូបធិ;

សព្ពាសវេ បរិញ្ញាយ, និព្ពាយិស្សតិនាសវោ.

‘‘សន្តិ អារញ្ញកា នាគា, កុញ្ជរា សដ្ឋិហាយនា;

តិធាបភិន្នា មាតង្គា, ឦសាទន្តា ឧរូឡ្ហវា.

‘‘អនេកសតសហស្សា, បណ្ឌិតាបិ មហិទ្ធិកា;

សព្ពេ តេ ពុទ្ធនាគស្ស, ន ហោន្តុបណិធិម្ហិ តេ.

‘‘អាទិយា មេ នមស្សាមិ, មជ្ឈិមេ អថ បច្ឆិមេ;

បសន្នចិត្តោ សុមនោ, ពុទ្ធសេដ្ឋំ ឧបដ្ឋហិំ.

‘‘អាតាបី និបកោ ចាបិ, សម្បជានោ បដិស្សតោ;

សោតាបត្តិផលំ បត្តោ, សេខភូមីសុ កោវិទោ.

‘‘សតសហស្សិតោ កប្បេ, យំ កម្មមភិនីហរិំ;

តាហំ ភូមិមនុប្បត្តោ, ឋិតា សទ្ធម្មមាចលា.

‘‘ស្វាគតំ វត មេ អាសិ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

ឆឡភិញ្ញោ បន ហុត្វា សង្គីតិមណ្ឌបំ បវិសិត្វា ធម្មំ សង្គាយន្តោ តត្ថ តត្ថ ភិក្ខូនំ ឱវាទទានវសេន អត្តនោ បដិបត្តិទីបនាទិវសេន ច ភាសិតគាថា ឯកជ្ឈំ កត្វា អនុក្កមេវ ខុទ្ទកនិកាយសង្គាយនកាលេ ថេរគាថាសុ សង្គីតិំ អារោបេន្តោ –

១០១៧. ‘‘បិសុណេន ច កោធនេន ច, មច្ឆរិនា ច វិភូតនន្ទិនា;

សខិតំ ន ករេយ្យ បណ្ឌិតោ, បាបោ កាបុរិសេន សង្គមោ.

១០១៨. ‘‘សទ្ធេន ច បេសលេន ច, បញ្ញវតា ពហុស្សុតេន ច;

សខិតំ ករេយ្យ បណ្ឌិតោ, ភទ្ទោ សប្បុរិសេន សង្គមោ.

១០១៩. ‘‘បស្ស ចិត្តកតំ ពិម្ពំ, អរុកាយំ សមុស្សិតំ;

អាតុរំ ពហុសង្កប្បំ, យស្ស នត្ថិ ធុវំ ឋិតិ.

១០២០. ‘‘បស្ស ចិត្តកតំ រូបំ, មណិនា កុណ្ឌលេន ច;

អដ្ឋិតចេន ឱនទ្ធំ, សហ វត្ថេហិ សោភតិ.

១០២១. ‘‘អលត្តកកតា បាទា, មុខំ ចុណ្ណកមក្ខិតំ;

អលំ ពាលស្ស មោហាយ, នោ ច បារគវេសិនោ.

១០២២. ‘‘អដ្ឋបទកតា កេសា, នេត្តា អញ្ជនមក្ខិតា;

អលំ ពាលស្ស មោហាយ, នោ ច បារគវេសិនោ.

១០២៣. ‘‘អញ្ជនីវ នវា ចិត្តា, បូតិកាយោ អលង្កតោ;

អលំ ពាលស្ស មោហាយ, នោ ច បារគវេសិនោ.

‘‘ឱទហិ មិគវោ បាសំ, នាសទា វាគុរំ មិគោ;

ភុត្វា និវាបំ គច្ឆាម, កន្ទន្តេ មិគពន្ធកេ.

‘‘ឆិន្នោ បាសោ មិគវស្ស, នាសទា វាគុរំ មិគោ;

ភុត្វា និវាបំ គច្ឆាម, សោចន្តេ មិគលុទ្ទកេ.

១០២៤. ‘‘ពហុស្សុតោ ចិត្តកថី, ពុទ្ធស្ស បរិចារកោ;

បន្នភារោ វិសញ្ញុត្តោ, សេយ្យំ កប្បេតិ គោតមោ.

១០២៥. ‘‘ខីណាសវោ វិសញ្ញុត្តោ, សង្គាតីតោ សុនិព្ពុតោ;

ធារេតិ អន្តិមំ ទេហំ, ជាតិមរណបារគូ.

១០២៦. ‘‘យស្មិំ បតិដ្ឋិតា ធម្មា, ពុទ្ធស្សាទិច្ចពន្ធុនោ;

និព្ពានគមនេ មគ្គេ, សោយំ តិដ្ឋតិ គោតមោ.

១០២៧. ‘‘ទ្វាសីតិ ពុទ្ធតោ គណ្ហិំ, ទ្វេ សហស្សានិ ភិក្ខុតោ;

ចតុរាសីតិសហស្សានិ, យេ មេ ធម្មា បវត្តិនោ.

១០២៨. ‘‘អប្បស្សុតាយំ បុរិសោ, ពលិពទ្ទោវ ជីរតិ;

មំសានិ តស្ស វឌ្ឍន្តិ, បញ្ញា តស្ស ន វឌ្ឍតិ.

១០២៩. ‘‘ពហុស្សុតោ អប្បស្សុតំ, យោ សុតេនាតិមញ្ញតិ;

អន្ធោ បទីបធារោវ, តថេវ បដិភាតិ មំ.

១០៣០. ‘‘ពហុស្សុតំ ឧបាសេយ្យ, សុតញ្ច ន វិនាសយេ;

តំ មូលំ ព្រហ្មចរិយស្ស, តស្មា ធម្មធរោ សិយា.

១០៣១. ‘‘បុព្ពាបរញ្ញូ អត្ថញ្ញូ, និរុត្តិបទកោវិទោ;

សុគ្គហីតញ្ច គណ្ហាតិ, អត្ថញ្ចោបបរិក្ខតិ.

១០៣២. ‘‘ខន្ត្យា ឆន្ទិកតោ ហោតិ, ឧស្សហិត្វា តុលេតិ តំ;

សមយេ សោ បទហតិ, អជ្ឈត្តំ សុសមាហិតោ.

១០៣៣. ‘‘ពហុស្សុតំ ធម្មធរំ, សប្បញ្ញំ ពុទ្ធសាវកំ;

ធម្មវិញ្ញាណមាកង្ខំ, តំ ភជេថ តថាវិធំ.

១០៣៤. ‘‘ពហុស្សុតោ ធម្មធរោ, កោសារក្ខោ មហេសិនោ;

ចក្ខុ សព្ពស្ស លោកស្ស, បូជនីយោ ពហុស្សុតោ.

១០៣៥. ‘‘ធម្មារាមោ ធម្មរតោ, ធម្មំ អនុវិចិន្តយំ;

ធម្មំ អនុស្សរំ ភិក្ខុ, សទ្ធម្មា ន បរិហាយតិ.

១០៣៦. ‘‘កាយមច្ឆេរគរុនោ, ហិយ្យមានេ អនុដ្ឋហេ;

សរីរសុខគិទ្ធស្ស, កុតោ សមណផាសុតា.

១០៣៧. ‘‘ន បក្ខន្តិ ទិសា សព្ពា, ធម្មា ន បដិភន្តិ មំ;

គតេ កល្យាណមិត្តម្ហិ, អន្ធការំវ ខាយតិ.

១០៣៨. ‘‘អព្ភតីតសហាយស្ស, អតីតគតសត្ថុនោ;

នត្ថិ ឯតាទិសំ មិត្តំ, យថា កាយគតា សតិ.

១០៣៩. ‘‘យេ បុរាណា អតីតា តេ, នវេហិ ន សមេតិ មេ;

ស្វជ្ជ ឯកោវ ឈាយាមិ, វស្សុបេតោវ បក្ខិមា.

១០៤០. ‘‘ទស្សនាយ អភិក្កន្តេ, នានាវេរជ្ជកេ ពហូ;

មា វារយិត្ថ សោតារោ, បស្សន្តុ សមយោ មមំ.

១០៤១. ‘‘ទស្សនាយ អភិក្កន្តេ, នានាវេរជ្ជកេ បុថុ;

ករោតិ សត្ថា ឱកាសំ, ន និវារេតិ ចក្ខុមា.

១០៤២. ‘‘បណ្ណវីសតិ វស្សានិ, សេខភូតស្ស មេ សតោ;

ន កាមសញ្ញា ឧប្បជ្ជិ, បស្ស ធម្មសុធម្មតំ.

១០៤៣. ‘‘បណ្ណវីសតិ វស្សានិ, សេខភូតស្ស មេ សតោ;

ន ទោសសញ្ញា ឧប្បជ្ជិ, បស្ស ធម្មសុធម្មតំ.

១០៤៤. ‘‘បណ្ណវីសតិ វស្សានិ, ភគវន្តំ ឧបដ្ឋហិំ;

មេត្តេន កាយកម្មេន, ឆាយាវ អនបាយិនី.

១០៤៥. ‘‘បណ្ណវីសតិ វស្សានិ, ភគវន្តំ ឧបដ្ឋហិំ;

មេត្តេន វចីកម្មេន, ឆាយាវ អនបាយិនី.

១០៤៦. ‘‘បណ្ណវីសតិ វស្សានិ, ភគវន្តំ ឧបដ្ឋហិំ;

មេត្តេន មនោកម្មេន, ឆាយាវ អនបាយិនី.

១០៤៧. ‘‘ពុទ្ធស្ស ចង្កមន្តស្ស, បិដ្ឋិតោ អនុចង្កមិំ;

ធម្មេ ទេសិយមានម្ហិ, ញាណំ មេ ឧទបជ្ជថ.

១០៤៨. ‘‘អហំ សករណីយោម្ហិ, សេខោ អប្បត្តមានសោ;

សត្ថុ ច បរិនិព្ពានំ, យោ អម្ហំ អនុកម្បកោ.

១០៤៩. ‘‘តទាសិ យំ ភិំសនកំ, តទាសិ លោមហំសនំ;

សព្ពការវរូបេតេ, សម្ពុទ្ធេ បរិនិព្ពុតេ.

១០៥០. ‘‘ពហុស្សុតោ ធម្មធរោ, កោសារក្ខោ មហេសិនោ;

ចក្ខុ សព្ពស្ស លោកស្ស, អានន្ទោ បរិនិព្ពុតោ.

១០៥១. ‘‘ពហុស្សុតោ ធម្មធរោ, កោសារក្ខោ មហេសិនោ;

ចក្ខុ សព្ពស្ស លោកស្ស, អន្ធការេ តមោនុទោ.

១០៥២. ‘‘គតិមន្តោ សតិមន្តោ, ធិតិមន្តោ ច យោ ឥសិ;

សទ្ធម្មធារកោ ថេរោ, អានន្ទោ រតនាករោ.

១០៥៣. ‘‘បរិចិណ្ណោ មយា សត្ថា, កតំ ពុទ្ធស្ស សាសនំ;

ឱហិតោ គរុកោ ភារោ, នត្ថិ ទានិ បុនព្ភវោ’’តិ. –

ឥមា គាថា អភាសិ.

តត្ថ បិសុណេន ចាតិ អាទិតោ ទ្វេ គាថា ឆព្ពគ្គិយេ ភិក្ខូ ទេវទត្តបក្ខិយេហិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ សំសគ្គំ ករោន្តេ ទិស្វា តេសំ ឱវាទទានវសេន វុត្តា. តត្ថ បិសុណេនាតិ បិសុណាយ វាចាយ. តាយ ហិ យុត្តោ បុគ្គលោ ‘‘បិសុណោ’’តិ វុត្តោ យថា នីលគុណយុត្តោ បដោ នីលោតិ. កោធនេនាតិ កុជ្ឈនសីលេន. អត្តសម្បត្តិនិគូហណលក្ខណស្ស មច្ឆេរស្ស សម្ភវតោ មច្ឆរិនា. វិភូតនន្ទិនាតិ សត្តានំ វិភូតំ វិភវនំ វិនាសំ ឥច្ឆន្តេន, វិភូតំ វា វិសុំ ភាវោ ភេទោ, តំ នន្ទនេន, សព្ពមេតំ ទេវទត្តបក្ខិយេវ សន្ធាយ វុត្តំ. តេ ហិ បញ្ចវត្ថុទីបនាយ ពហូ ជនេ សម្មាបដិបន្នេ ភិន្ទន្តា សត្ថរិ ពហិទ្ធតាយ ថទ្ធមច្ឆរិយាទិមច្ឆរិយបកតា មហាជនស្ស មហតោ អនត្ថាយ បដិបជ្ជិំសុ. សខិតន្តិ សហាយភាវំ សំសគ្គំ ន ករេយ្យ, កិំការណា? បាបោ កាបុរិសេន សង្គមោ កាបុរិសេន បាបបុគ្គលេន សមាគមោ និហីនោ លាមកោ. យេ ហិស្ស ទិដ្ឋានុគតិំ អាបជ្ជន្តិ. តេសំ ទុចិន្តិតាទិភេទំ ពាលលក្ខណមេវ អាវហតិ, បគេវ វចនករស្ស. តេនាហ ភគវា – ‘‘យានិ កានិចិ, ភិក្ខវេ, ភយានិ ឧប្បជ្ជន្តិ, សព្ពានិ តានិ ពាលតោ ឧប្បជ្ជន្តិ, នោ បណ្ឌិតតោ’’តិអាទិ (អ. និ. ៣.១).

យេន បន សំសគ្គោ កាតព្ពោ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘សទ្ធេន ចា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ សទ្ធេនាតិ កម្មកម្មផលសទ្ធាយ ចេវ, រតនត្តយសទ្ធាយ ច សមន្នាគតេន. បេសលេនាតិ បិយសីលេន សីលសម្បន្នេន. បញ្ញវតាតិ ឧទយត្ថគាមិនិយា និព្ពេធិកាយ បញ្ញាយ វសេន បញ្ញាសម្បន្នេន. ពហុស្សុតេនាតិ បរិយត្តិបដិវេធពាហុសច្ចានំ បារិបូរិយា ពហុស្សុតេន. ភទ្ទោតិ តេន តាទិសេន សាធុនា សង្គមោ ភទ្ទោ សុន្ទរោ កល្យាណោ ទិដ្ឋធម្មិកាទិភេទំ អត្ថំ អាវហតីតិ អធិប្បាយោ.

បស្ស ចិត្តកតន្តិអាទិកា សត្ត គាថា អត្តនោ រូបសម្បត្តិំ ទិស្វា កាមសញ្ញំ ឧប្បាទេន្តិយា ឧត្តរាយ នាម ឧបាសិកាយ កាយវិច្ឆន្ទជននត្ថំ ភាសិតា. ‘‘អម្ពបាលិំ គណិកំ ទិស្វា វិក្ខិត្តចិត្តានំ ឱវាទទានត្ថ’’ន្តិបិ វទន្តិ. តា ហេដ្ឋា វុត្តត្ថា ឯវ.

ពហុស្សុតោ ចិត្តកថីតិអាទិកា ទ្វេ គាថា ថេរេន អរហត្តំ បត្វា ឧទានវសេន ភាសិតា. តត្ថ បរិចារកោតិ ឧបដ្ឋាកោ. សេយ្យំ កប្បេតីតិ អរហត្តប្បត្តិសមនន្តរំ សយិតត្តា វុត្តំ. ថេរោ ហិ ពហុទេវ រត្តិំ ចង្កមេន វីតិនាមេត្វា សរីរំ ឧតុំ គាហាបេតុំ ឱវរកំ បវិសិត្វា សយិតុំ មញ្ចកេ និសិន្នោ បាទា ច ភូមិតោ មុត្តា, អប្បត្តញ្ច សីសំ ពិម្ពោហនំ, ឯត្ថន្តរេ អរហត្តំ បត្វា សយិ.

ខីណាសវោតិ បរិក្ខីណចតុរាសវោ, តតោ ឯវ ចតូហិបិ យោគេហិ វិសំយុត្តោ, រាគសង្គាទីនំ អតិក្កន្តត្តា សង្គាតីតោ, សព្ពសោ កិលេសបរិឡាហស្ស វូបសន្តត្តា សុនិព្ពុតោ សីតិភូតោតិ អត្ថោ.

យស្មិំ បតិដ្ឋិតា ធម្មាតិ ថេរំ ឧទ្ទិស្ស ខីណាសវមហាព្រហ្មុនា ភាសិតា គាថា. ឧបដ្ឋិតាយ ហិ ធម្មសង្គីតិយា ថេរំ ឧទ្ទិស្ស យេហិ ភិក្ខូហិ ‘‘ឯកោ ភិក្ខុ វិស្សគន្ធំ វាយតី’’តិ វុត្តំ. អថ ថេរោ អធិគតេ អរហត្តេ សត្តបណ្ណិគុហាទ្វារំ សង្ឃស្ស សាមគ្គីទានត្ថំ អាគតោ, តស្ស ខីណាសវភាវប្បកាសនេន សុទ្ធាវាសមហាព្រហ្មា. តេ ភិក្ខូ លជ្ជាបេន្តោ ‘‘យស្មិំ បតិដ្ឋិតា ធម្មា’’តិ គាថមាហ. តស្សត្ថោ – ពុទ្ធស្ស ភគវតោ ធម្មា តេនេវ អធិគតា បវេទិតា ច បដិវេធបរិយត្តិធម្មា. យស្មិំ បុរិសវិសេសេ បតិដ្ឋិតា, សោយំ គោត្តតោ គោតមោ ធម្មភណ្ឌាគារិកោ សឧបាទិសេសនិព្ពានស្ស អធិគតត្តា ឥទានិ អនុបាទិសេសនិព្ពានគមនេ មគ្គេ បតិដ្ឋហិ, តស្ស ឯកំសភាគីតិ.

អថេកទិវសំ គោបកមោគ្គល្លានោ នាម ព្រាហ្មណោ ថេរំ បុច្ឆិ – ‘‘ត្វំ ពហុស្សុតោតិ ពុទ្ធស្ស សាសនេ បាកដោ, កិត្តកា ធម្មា តេ សត្ថារា ភាសិតា, តយា ធារិតា’’តិ? តស្ស ថេរោ បដិវចនំ ទេន្តោ ‘‘ទ្វាសីតី’’តិ គាថមាហ. តត្ថ ទ្វាសីតិ សហស្សានីតិ យោជនា, ពុទ្ធតោ គណ្ហិន្តិ សម្មាសម្ពុទ្ធតោ ឧគ្គណ្ហិំ ទ្វិសហស្សាធិកានិ អសីតិធម្មក្ខន្ធសហស្សានិ សត្ថុ សន្តិកា អធិគណ្ហិន្តិ អត្ថោ. ទ្វេ សហស្សានិ ភិក្ខុតោតិ ទ្វេ ធម្មក្ខន្ធសហស្សានិ ភិក្ខុតោ គណ្ហិំ, ធម្មសេនាបតិអាទីនំ ភិក្ខូនំ សន្តិកា អធិគច្ឆិំ. ចតុរាសីតិសហស្សានីតិ តទុភយំ សមោធានេត្វា ចតុសហស្សាធិកានិ អសីតិសហស្សានិ. យេ មេ ធម្មា បវត្តិនោតិ យេ យថាវុត្តបរិមាណា ធម្មក្ខន្ធា មយ្ហំ បគុណា វាចុគ្គតា ជិវ្ហគ្គេ បរិវត្តន្តីតិ.

អថេកទា ថេរោ សាសនេ បព្ពជិត្វា វិបស្សនាធុរេបិ គន្ថធុរេបិ អននុយុត្តំ ឯកំ បុគ្គលំ ទិស្វា ពាហុសច្ចាភាវេ អាទីនវំ បកាសេន្តោ ‘‘អប្បស្សុតាយ’’ន្តិ គាថមាហ. តត្ថ អប្បស្សុតាយន្តិ ឯកស្ស ទ្វិន្នំ វា បណ្ណាសានំ, អថ វា បន វគ្គានំ អន្តមសោ ឯកស្ស ទ្វិន្នំ វា សុត្តន្តានម្បិ ឧគ្គហិតានំ អភាវេន អប្បស្សុតោ អយំ, កម្មដ្ឋានំ បន ឧគ្គហេត្វា អនុយុញ្ជន្តោ ពហុស្សុតោវ. ពលិពទ្ទោវ ជីរតីតិ យថា ពលិពទ្ទោ ជីរមានោ វឌ្ឍមានោ នេវ មាតុ ន បិតុ, ន សេសញាតកានំ អត្ថាយ វឌ្ឍតិ, អថ ខោ និរត្ថកមេវ ជីរតិ; ឯវមេវំ អយម្បិ ន ឧបជ្ឈាយវត្តំ ករោតិ, ន អាចរិយវត្តំ, ន អាគន្តុកវត្តាទីនិ, ន ភាវនំ អនុយុញ្ជតិ, និរត្ថកមេវ ជីរតិ. មំសានិ តស្ស វឌ្ឍន្តីតិ យថា ពលិពទ្ទស្ស ‘‘កសនភារវហនាទីសុ អសមត្ថោ ឯសោ’’តិ អរញ្ញេ វិស្សដ្ឋស្ស យថា តថា វិចរន្តស្ស ខាទន្តស្ស បិវន្តស្ស មំសានិ តស្ស វឌ្ឍន្តិ; ឯវមេវំ ឥមស្សាបិ ឧបជ្ឈាយាទីហិ វិស្សដ្ឋស្ស សង្ឃំ និស្សាយ ចត្តារោ បច្ចយេ លភិត្វា ឧទ្ធំវិរេចនាទីនិ កត្វា កាយំ បោសេន្តស្ស មំសានិ វឌ្ឍន្តិ ថូលសរីរោ ហុត្វា វិចរតិ. បញ្ញាតិ លោកិយលោកុត្តរា បនស្ស បញ្ញា ឯកង្គុលិមត្តាបិ ន វឌ្ឍតិ, អរញ្ញេ គច្ឆលតាទីនិ វិយ អស្ស ឆទ្វារានិ និស្សាយ តណ្ហា ចេវ នវវិធមានោ ច វឌ្ឍតីតិ អធិប្បាយោ.

ពហុស្សុតោតិ គាថា អត្តនោ ពាហុសច្ចំ និស្សាយ អញ្ញំ អតិមញ្ញន្តំ ឯកំ ភិក្ខុំ ឧទ្ទិស្ស វុត្តា. តត្ថ សុតេនាតិ សុតហេតុ អត្តនោ ពាហុសច្ចនិមិត្តំ. អតិមញ្ញតីតិ អតិក្កមិត្វា មញ្ញតិ អត្តានំ ឧក្កំសេន្តោ បរំ បរិភវតិ. តថេវាតិ យថា អន្ធោ អន្ធការេ តេលបជ្ជោតំ ធារេន្តោ អាលោកទានេន បរេសំយេវ អត្ថាវហោ, ន អត្តនោ, តថេវ បរិយត្តិពាហុសច្ចេន សុតវា បុគ្គលោ សុតេន អនុបបន្នោ អត្តនោ អត្ថំ អបរិបូរេន្តោ អន្ធោ ញាណាលោកទានេន បរេសំយេវ អត្ថាវហោ, ន អត្តនោ, ទីបធារោ អន្ធោ វិយ មយ្ហំ ឧបដ្ឋាតីតិ.

ឥទានិ ពាហុសច្ចេ អានិសំសំ ទស្សេន្តោ ‘‘ពហុស្សុត’’ន្តិ គាថមាហ. តត្ថ ឧបាសេយ្យាតិ បយិរុបាសេយ្យ. សុតញ្ច ន វិនាសយេតិ ពហុស្សុតំ បយិរុបាសិត្វា លទ្ធំ សុតញ្ច ន វិនាសេយ្យ, ន សុស្សេយ្យ ធារណបរិចយបរិបុច្ឆាមនសិការេហិ វឌ្ឍេយ្យ. តំ មូលំ ព្រហ្មចរិយស្សាតិ យស្មា ពហុស្សុតំ បយិរុបាសិត្វា លទ្ធំ តំ សុតំ បរិយត្តិពាហុសច្ចំ មគ្គព្រហ្មចរិយស្ស មូលំ បធានការណំ. តស្មា ធម្មធរោ សិយា វិមុត្តាយតនសីសេ ឋត្វា យថាសុតស្ស ធម្មស្ស ធារណេ បឋមំ បរិយត្តិធម្មធរោ ភវេយ្យ.

ឥទានិ បរិយត្តិពាហុសច្ចេន សាធេតព្ពមត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘បុព្ពាបរញ្ញូ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ បុព្ពញ្ច អបរញ្ច ជានាតីតិ បុព្ពាបរញ្ញូ. ឯកិស្សា ហិ គាថាយ បុព្ពភាគេ អបញ្ញាយមានេបិ បុព្ពភាគេ វា បញ្ញាយមានេ អបរភាគេ អបញ្ញាយមានេបិ ‘‘ឥមស្ស អបរភាគស្ស ឥមិនា បុព្ពភាគេន, ឥមស្ស វា បុព្ពភាគស្ស ឥមិនា អបរភាគេន ភវិតព្ព’’ន្តិ ជានន្តោ បុព្ពាបរញ្ញូ នាម. អត្តត្ថាទិភេទំ តស្ស តស្ស ភាសិតស្ស អត្ថំ ជានាតីតិ អត្ថញ្ញូ. និរុត្តិបទកោវិទោតិ និរុត្តិយំ សេសបទេសុបិ ចាតិ ចតូសុបិ បដិសម្ភិទាសុ ឆេកោ. សុគ្គហីតញ្ច គណ្ហាតីតិ តេនេវ កោវិទភាវេន អត្ថតោ ព្យញ្ជនតោ ច ធម្មំ សុគហិតមេវ កត្វា គណ្ហាតិ. អត្ថញ្ចោបបរិក្ខតីតិ យថាសុតស្ស យថាបរិយត្តស្ស ធម្មស្ស អត្ថំ ឧបបរិក្ខតិ ‘‘ឥតិ សីលំ, ឥតិ សមាធិ, ឥតិ បញ្ញា, ឥមេ រូបារូបធម្មា’’តិ មនសា អនុបេក្ខតិ.

ខន្ត្យា ឆន្ទិកតោ ហោតីតិ តេសុ មនសា អនុបេក្ខិតេសុ ធម្មេសុ ទិដ្ឋិនិជ្ឈានក្ខន្តិយា និជ្ឈានំ ខមាបេត្វា រូបបរិគ្គហាទិមុខេន វិបស្សនាភិនិវេសេ ឆន្ទិកតោ ឆន្ទជាតោ ហោតិ. តថាភូតោ ច វិបស្សនាយ កម្មំ ករោន្តោ ឧស្សហិត្វា តុលេតិ តំតំបច្ចយនាមរូបទស្សនវសេន ឧស្សាហំ កត្វា តតោ បរំ តិលក្ខណំ អារោបេត្វា តុលេតិ ‘‘អនិច្ច’’ន្តិបិ, ‘‘ទុក្ខ’’ន្តិបិ, ‘‘អនត្តា’’តិបិ តំ នាមរូបំ តីរេតិ វិបស្សតិ. សមយេ សោ បទហតិ, អជ្ឈត្តំ សុសមាហិតោតិ សោ ឯវំ បស្សន្តោ បគ្គហេតព្ពាទិសមយេ ចិត្តស្ស បគ្គណ្ហនាទិនា បទហតិ, បទហន្តោ ច អជ្ឈត្តំ គោចរជ្ឈត្តេ វិបស្សនាសមាធិនា មគ្គសមាធិនា ច សុដ្ឋុ សមាហិតោ ភវេយ្យ, អសមាធានហេតុភូតេ កិលេសេ បជហេយ្យ. ស្វាយំ គុណោ សព្ពោបិ យស្មា ពហុស្សុតំ ធម្មធរំ សប្បញ្ញំ ពុទ្ធសាវកំ បយិរុបាសន្តស្ស ហោតិ, តស្មា អសង្ខតំ ធម្មំ អារព្ភ ទុក្ខាទីសុ បរិញ្ញាទិវិសិដ្ឋកិច្ចតាយ ធម្មវិញ្ញាណសង្ខាតំ ធម្មញាណំ អាកង្ខន្តោ តថាវិធំ វុត្តប្បការំ កល្យាណមិត្តំ ភជេថ, សេវេយ្យ បយិរុបាសេយ្យាតិ អត្ថោ.

ឯវំ ពហុបការតាយ តស្ស បូជនីយកំ ទស្សេន្តោ ‘‘ពហុស្សុតោ’’តិ គាថមាហ. តស្សត្ថោ – សុត្តគេយ្យាទិ ពហុ សុតំ ឯតស្សាតិ ពហុស្សុតោ. តមេវ ទេសនាធម្មំ សុវណ្ណភាជនេ បក្ខិត្តសីហវសា វិយ អវិនស្សន្តំ ធារេតីតិ ធម្មធរោ. តតោ ឯវ មហេសិនោ ភគវតោ ធម្មកោសំ ធម្មរតនំ អារក្ខតីតិ កោសារក្ខោ. យស្មា សទេវកស្ស លោកស្ស សមទស្សនេន ចក្ខុភូតោ, តស្មា ចក្ខុ សព្ពស្ស លោកស្ស បូជនីយោ មាននីយោតិ, ពហុស្សុតភាវេន ពហុជនស្ស បូជនីយភាវទស្សនត្ថំ និគមនវសេន បុនបិ ‘‘ពហុស្សុតោ’’តិ វុត្តំ.

ឯវរូបំ កល្យាណមិត្តំ លភិត្វាបិ ការកស្សេវ អបរិហានិ, ន អការកស្សាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ធម្មារាមោ’’តិ គាថមាហ. តត្ថ និវាសនដ្ឋេន សមថវិបស្សនាធម្មោ អារាមោ, តស្មិំ ឯវ ធម្មេ រតោ អភិរតោតិ ធម្មរតោ, តស្សេវ ធម្មស្ស បុនប្បុនំ វិចិន្តនេន ធម្មំ អនុវិចិន្តយំ ធម្មំ អាវជ្ជេន្តោ មនសិ ករោតីតិ អត្ថោ. អនុស្សរន្តិ តមេវ ធម្មំ អនុស្សរន្តោ. សទ្ធម្មាតិ ឯវរូបោ ភិក្ខុ សត្តតិំសបភេទា ពោធិបក្ខិយធម្មា នវវិធលោកុត្តរធម្មា ច ន បរិហាយតិ, ន កទាចិ តស្ស តតោ បរិហានិ ហោតីតិ អត្ថោ.

អថេកទិវសំ កាយេ អវីតរាគំ កុសីតំ ហីនវីរិយំ កោសល្លាយា តិ នាមំ ភិក្ខុំ សំវេជេន្តោ ‘‘កាយមច្ឆេរគរុនោ’’តិ គាថមាហ. តត្ថ កាយមច្ឆេរគរុនោតិ ‘‘កាយទឡ្ហីពហុលស្ស កាយេ មមត្តស្ស អាចរិយុបជ្ឈាយានម្បិ កាយេន កត្តព្ពំ កិញ្ចិ អកត្វា វិចរន្តស្ស. ហិយ្យមានេតិ អត្តនោ កាយេ ជីវិតេ ច ខណេ ខណេ បរិហិយ្យមានេ. អនុដ្ឋហេតិ សីលាទីនំ បរិបូរណវសេន ឧដ្ឋានវីរិយំ ន ករេយ្យ. សរីរសុខគិទ្ធស្សាតិ អត្តនោ សរីរស្ស សុខាបនេនេវ គេធំ អាបន្នស្ស. កុតោ សមណផាសុតាតិ ឯវរូបស្ស បុគ្គលស្ស សាមញ្ញវសេន កុតោ សុខវិហារោ, ផាសុវិហារោ ន តស្ស វិជ្ជតីតិ អត្ថោ.

ន បក្ខន្តីតិអាទិកា អាយស្មតោ សារិបុត្តស្ស ធម្មសេនាបតិនោ បរិនិព្ពុតភាវំ សុត្វា ថេរេន ភាសិតា. តត្ថ ន បក្ខន្តិ ទិសា សព្ពាតិ បុរត្ថិមាទិភេទា សព្ពា ទិសា ន បក្ខយន្តិ, ទិសាមូឡ្ហោតិ អត្ថោ. ធម្មា ន បដិភន្តិ មន្តិ បុព្ពេ សុដ្ឋុ បគុណាបិ បរិយត្តិធម្មា ឥទានិ សក្កច្ចំ សមន្នាហរិយមានាបិ មយ្ហំ ន ឧបដ្ឋហន្តិ. គតេ កល្យាណមិត្តម្ហីតិ សទេវកស្ស លោកស្ស កល្យាណមិត្តភូតេ ធម្មសេនាបតិម្ហិ អនុបាទិសេសនិព្ពានំ គតេ. អន្ធការំវ ខាយតីតិ សព្ពោបាយំ លោកោ អន្ធការោ វិយ ឧបដ្ឋាតិ.

អព្ភតីតសហាយស្សាតិ អបគតសហាយស្ស, កល្យាណមិត្តរហិតស្សាតិ អត្ថោ. អតីតគតសត្ថុនោតិ អាយស្មតោ អតីតោ ហុត្វា និព្ពានគតសត្ថុកស្ស, សត្ថរិ បរិនិព្ពុតេតិ អត្ថោ. យថា កាយគតា សតីតិ កាយគតាសតិភាវនា តក្ករស្ស យថា ឯកន្តហិតាវហា, ឯវំ ឯតាទិសំ អនាថស្ស បុគ្គលស្ស ឯកន្តហិតាវហំ អញ្ញំ មិត្តំ នាម នត្ថិ, សនាថស្ស អញ្ញាបិ ភាវនា ហិតាវហា ឯវាតិ អធិប្បាយោ.

បុរាណាតិ បោរាណា, សារិបុត្តាទិកេ កល្យាណមិត្តេ សន្ធាយ វទតិ. នវេហីតិ នវកេហិ. ន សមេតិ មេតិ មយ្ហំ ចិត្តំ ន សមាគច្ឆតិ, ន តេ មម ចិត្តំ អារាធេន្តីតិ អត្ថោ. ស្វជ្ជ ឯកោវ ឈាយាមីតិ សោហំ អជ្ជ វុឌ្ឍតរេហិ វិរហិតោ ឯកោវ ហុត្វា ឈាយាមិ ឈានបសុតោ ហោមិ. វស្សុបេតោតិ វស្សកាលេ កុលាវកំ ឧបេតោ បក្ខី វិយ. ‘‘វាសុបេតោ’’តិបិ បាឡិ, វាសំ ឧបគតោតិ អត្ថោ.

ទស្សនាយ អភិក្កន្តេតិ គាថា សត្ថារា ភាសិតា. តស្សត្ថោ – មម ទស្សនាយ អភិក្កន្តេ នានាវិធវិទេសបវាសិកពហុជនេ, អានន្ទ, មម ឧបសង្កមនំ មា វារេសិ. កស្មា? តេ សោតារោ ធម្មស្ស, មមំ បស្សន្តុ, អយមេវ ទស្សនាយ សមយោតិ.