១៧. តិំសនិបាតោ

១. ផុស្សត្ថេរគាថាវណ្ណនា

តិំសនិបាតេ បាសាទិកេ ពហូ ទិស្វាតិអាទិកា អាយស្មតោ ផុស្សត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយំ កុសលំ ឧបចិនិត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ ឯកស្ស មណ្ឌលិករញ្ញោ បុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តិ, ផុស្សោតិ នាមំ អហោសិ. សោ វិញ្ញុតំ បត្តោ ខត្តិយកុមារេហិ សិក្ខិតព្ពសិប្បេសុ និប្ផត្តិំ គតោ. ឧបនិស្សយសម្បន្នត្តា កាមេសុ អលគ្គចិត្តោ អញ្ញតរស្ស មហាថេរស្ស សន្តិកេ ធម្មំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា ចរិយានុកូលំ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា ភាវនំ អនុយុញ្ជន្តោ ឈានានិ និព្ពត្តេត្វា ឈានបាទកំ វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា នចិរស្សេវ ឆឡភិញ្ញោ អហោសិ. អថេកទិវសំ បណ្ឌរគោត្តោ នាម ឯកោ តាបសោ តស្ស សន្តិកេ ធម្មំ សុត្វា និសិន្នោ សម្ពហុលេ ភិក្ខូ សីលាចារសម្បន្នេ សុសំវុតិន្ទ្រិយេ ភាវិតកាយេ ភាវិតចិត្តេ ទិស្វា បសន្នចិត្តោ ‘‘សាធុ វតាយំ បដិបត្តិ លោកេ ចិរំ តិដ្ឋេយ្យា’’តិ ចិន្តេត្វា ‘‘កថំ នុ ខោ, ភន្តេ, អនាគតមទ្ធានំ ភិក្ខូនំ បដិបត្តិ ភវិស្សតី’’តិ ថេរំ បុច្ឆិ. តមត្ថំ ទស្សេន្តោ សង្គីតិការា –

៩៤៩. ‘‘បាសាទិកេ ពហូ ទិស្វា, ភាវិតត្តេ សុសំវុតេ;

ឥសិ បណ្ឌរសគោត្តោ, អបុច្ឆិ ផុស្សសវ្ហយ’’ន្តិ. – គាថំ អាទិតោ ឋបេសុំ;

តត្ថ បាសាទិកេតិ អត្តនោ បដិបត្តិយា បសាទារហេ. ពហូតិ សម្ពហុលេ. ភាវិតត្តេតិ សមថវិបស្សនាភាវនាហិ ភាវិតចិត្តេ. សុសំវុតេតិ សុដ្ឋុ សំវុតិន្ទ្រិយេ. ឥសីតិ តាបសោ. បណ្ឌរសគោត្តោតិ បណ្ឌរស្ស នាម ឥសិនោ វំសេ ជាតត្តា តេន សមានគោត្តោ. ផុស្សសវ្ហយន្តិ ផុស្សសទ្ទេន អវ្ហាតព្ពំ, ផុស្សនាមកន្តិ អត្ថោ.

៩៥០. ‘‘កិំ ឆន្ទា កិមធិប្បាយា, កិមាកប្បា ភវិស្សរេ;

អនាគតម្ហិ កាលម្ហិ, តំ មេ អក្ខាហិ បុច្ឆិតោ’’តិ. –

អយំ តស្ស ឥសិនោ បុច្ឆាគាថា.

តត្ថ កិំ ឆន្ទាតិ ឥមស្មិំ សាសនេ អនាគតេ ភិក្ខូ កីទិសច្ឆន្ទា កីទិសាធិមុត្តិកា, កិំ ហីនាធិមុត្តិកា, ឧទាហុ បណីតាធិមុត្តិកាតិ អត្ថោ. កិមធិប្បាយាតិ កីទិសាធិប្បាយា កីទិសជ្ឈាសយា, កិំ សំកិលេសជ្ឈាសយា, ឧទាហុ វោទានជ្ឈាសយាតិ អត្ថោ. អថ វា ឆន្ទា នាម កត្តុកម្យតា, តស្មា កីទិសី តេសំ កត្តុកម្យតាតិ អត្ថោ. អធិប្បាយោ អជ្ឈាសយោយេវ. កិមាកប្បាតិ កីទិសាកប្បា. អាកប្បាតិ ច វេសគហណាទិវារិត្តចារិត្តវន្តោតិ អត្ថោ. ភវិស្សរេតិ ភវិស្សន្តិ. តំ មេតិ តំ អនាគតេ ភិក្ខូនំ ឆន្ទាធិប្បាយាកប្បភេទំ បុច្ឆិតោ មយ្ហំ អក្ខាហិ កថេហីតិ ថេរំ អជ្ឈេសតិ. តស្ស ថេរោ តមត្ថំ អាចិក្ខន្តោ សក្កច្ចសវនេ តាវ និយោជេតុំ –

៩៥១. ‘‘សុណោហិ វចនំ មយ្ហំ, ឥសិ បណ្ឌរសវ្ហយ;

សក្កច្ចំ ឧបធារេហិ, អាចិក្ខិស្សាម្យនាគត’’ន្តិ. – គាថមាហ;

តស្សត្ថោ – ភោ បណ្ឌរនាម ឥសិ, យំ ត្វំ មំ បុច្ឆសិ, តំ តេ អនាគតំ អាចិក្ខិស្សាមិ, អាចិក្ខតោ បន មម វចនំ សុណាហិ អនាគតត្ថទីបនតោ សំវេគាវហតោ ច សក្កច្ចំ ឧបធារេហីតិ.

អថ ថេរោ អនាគតំសញាណេន ភិក្ខូនំ ភិក្ខុនីនញ្ច ភាវិនិំ បវត្តិំ យថាភូតំ ទិស្វា តស្ស អាចិក្ខន្តោ –

៩៥២. ‘‘កោធនា ឧបនាហី ច, មក្ខី ថម្ភី សឋា ពហូ;

ឥស្សុកី នានាវាទា ច, ភវិស្សន្តិ អនាគតេ.

៩៥៣. ‘‘អញ្ញាតមានិនោ ធម្មេ, គម្ភីរេ តីរគោចរា;

លហុកា អគរូ ធម្មេ, អញ្ញមញ្ញមគារវា.

៩៥៤. ‘‘ពហូ អាទីនវា លោកេ, ឧប្បជ្ជិស្សន្ត្យនាគតេ;

សុទេសិតំ ឥមំ ធម្មំ, កិលេសិស្សន្តិ ទុម្មតី.

៩៥៥. ‘‘គុណហីនាបិ សង្ឃម្ហិ, វោហរន្តា វិសារទា;

ពលវន្តោ ភវិស្សន្តិ, មុខរា អស្សុតាវិនោ.

៩៥៦. ‘‘គុណវន្តោបិ សង្ឃម្ហិ, វោហរន្តា យថាត្ថតោ;

ទុព្ពលា តេ ភវិស្សន្តិ, ហិរីមនា អនត្ថិកា.

៩៥៧. ‘‘រជតំ ជាតរូបញ្ច, ខេត្តំ វត្ថុមជេឡកំ.

ទាសិទាសញ្ច ទុម្មេធា, សាទិយិស្សន្ត្យនាគតេ.

៩៥៨. ‘‘ឧជ្ឈានសញ្ញិនោ ពាលា, សីលេសុ អសមាហិតា;

ឧន្នឡា វិចរិស្សន្តិ, កលហាភិរតា មគា.

៩៥៩. ‘‘ឧទ្ធតា ច ភវិស្សន្តិ, នីលចីវរបារុតា;

កុហា ថទ្ធា លបា សិង្គី, ចរិស្សន្ត្យរិយា វិយ.

៩៦០. ‘‘តេលសណ្ឋេហិ កេសេហិ, ចបលា អញ្ជនក្ខិកា;

រថិយាយ គមិស្សន្តិ, ទន្តវណ្ណិកបារុតា.

៩៦១. ‘‘អជេគុច្ឆំ វិមុត្តេហិ, សុរត្តំ អរហទ្ធជំ;

ជិគុច្ឆិស្សន្តិ កាសាវំ, ឱទាតេសុ សមុច្ឆិតា.

៩៦២. ‘‘លាភកាមា ភវិស្សន្តិ, កុសីតា ហីនវីរិយា;

កិច្ឆន្តា វនបត្ថានិ, គាមន្តេសុ វសិស្សរេ.

៩៦៣. ‘‘យេ យេ លាភំ លភិស្សន្តិ, មិច្ឆាជីវរតា សទា;

តេ តេវ អនុសិក្ខន្តា, ភជិស្សន្តិ អសំយតា.

៩៦៤. ‘‘យេ យេ អលាភិនោ លាភំ, ន តេ បុជ្ជា ភវិស្សរេ;

សុបេសលេបិ តេ ធីរេ, សេវិស្សន្តិ ន តេ តទា.

៩៦៥. ‘‘មិលក្ខុរជនំ រត្តំ, គរហន្តា សកំ ធជំ;

តិត្ថិយានំ ធជំ កេចិ, ធារិស្សន្ត្យវទាតកំ.

៩៦៦. ‘‘អគារវោ ច កាសាវេ, តទា តេសំ ភវិស្សតិ;

បដិសង្ខា ច កាសាវេ, ភិក្ខូនំ ន ភវិស្សតិ.

៩៦៧. ‘‘អភិភូតស្ស ទុក្ខេន, សល្លវិទ្ធស្ស រុប្បតោ;

បដិសង្ខា មហាឃោរា, នាគស្សាសិ អចិន្តិយា.

៩៦៨. ‘‘ឆទ្ទន្តោ ហិ តទា ទិស្វា, សុរត្តំ អរហទ្ធជំ;

តាវទេវភណី គាថា, គជោ អត្ថោបសំហិតា.

៩៦៩. ‘‘អនិក្កសាវោ កាសាវំ, យោ វត្ថំ បរិធស្សតិ;

អបេតោ ទមសច្ចេន, ន សោ កាសាវមរហតិ.

៩៧០. ‘‘យោ ច វន្តកសាវស្ស, សីលេសុ សុសមាហិតោ;

ឧបេតោ ទមសច្ចេន, ស វេ កាសាវមរហតិ.

៩៧១. ‘‘វិបន្នសីលោ ទុម្មេធោ, បាកដោ កាមការិយោ;

វិព្ភន្តចិត្តោ និស្សុក្កោ, ន សោ កាសាវមរហតិ.

៩៧២. ‘‘យោ ច សីលេន សម្បន្នោ, វីតរាគោ សមាហិតោ;

ឱទាតមនសង្កប្បោ, ស វេ កាសាវមរហតិ.

៩៧៣. ‘‘ឧទ្ធតោ ឧន្នឡោ ពាលោ, សីលំ យស្ស ន វិជ្ជតិ;

ឱទាតកំ អរហតិ, កាសាវំ កិំ ករិស្សតិ.

៩៧៤. ‘‘ភិក្ខូ ច ភិក្ខុនិយោ ច, ទុដ្ឋចិត្តា អនាទរា;

តាទីនំ មេត្តចិត្តានំ, និគ្គណ្ហិស្សន្ត្យនាគតេ.

៩៧៥. ‘‘សិក្ខាបេន្តាបិ ថេរេហិ, ពាលា ចីវរធារណំ;

ន សុណិស្សន្តិ ទុម្មេធា, បាកដា កាមការិយា.

៩៧៦. ‘‘តេ តថា សិក្ខិតា ពាលា, អញ្ញមញ្ញំ អគារវា;

នាទិយិស្សន្តុបជ្ឈាយេ, ខឡុង្កោ វិយ សារថិំ.

៩៧៧. ‘‘ឯវំ អនាគតទ្ធានំ, បដិបត្តិ ភវិស្សតិ;

ភិក្ខូនំ ភិក្ខុនីនញ្ច, បត្តេ កាលម្ហិ បច្ឆិមេ.

៩៧៨. ‘‘បុរា អាគច្ឆតេ ឯតំ, អនាគតំ មហព្ភយំ;

សុព្ពចា ហោថ សខិលា, អញ្ញមញ្ញំ សគារវា.

៩៧៩. ‘‘មេត្តចិត្តា ការុណិកា, ហោថ សីលេសុ សំវុតា;

អារទ្ធវីរិយា បហិតត្តា, និច្ចំ ទឡ្ហបរក្កមា.

៩៨០. ‘‘បមាទំ ភយតោ ទិស្វា, អប្បមាទញ្ច ខេមតោ;

ភាវេថដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ, ផុសន្តា អមតំ បទ’’ន្តិ. – ឥមា គាថា អភាសិ;

តត្ថ កោធនាតិ កុជ្ឈនសីលា. ភវិស្សន្តិ អនាគតេតិ សម្ពន្ធោ. កិំ ថេរស្ស កាលេ តថា នាហេសុន្តិ? ន នាហេសុំ. តទា បន កល្យាណមិត្តពហុលតាយ ឱវាទកេសុ វិញ្ញាបកេសុ សព្រហ្មចារីសុ ពហូសុ វិជ្ជមានេសុ កិលេសេសុ ពលវន្តេសុ បដិសង្ខានពហុលតាយ ច យេភុយ្យេន ភិក្ខូ អក្កោធនា អហេសុំ, អាយតិំ តព្ពិបរិយាយេ អតិកោធនា ភវិស្សន្តិ, តស្មា ‘‘អនាគតេ’’តិ វុត្តំ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. ឧបនាហីតិ អាឃាតវត្ថូសុ អាឃាតស្ស ឧបនយ្ហនសីលា ឧបនាហសម្ភវតោ វា ឧបនាហី. តត្ថ បុរិមកាលិកោ ព្យាបាទោ កោធោ, អបរកាលិកោ ឧបនាហោ. សកិំ បវត្តោ វា ទោសោ កោធោ, អនេកក្ខត្តុំ បវត្តោ ឧបនាហោ. បរេសំ វិជ្ជមានេ គុណេ មក្ខន្តិ បុញ្ជន្តិ, តេសំ វា ឧទកបុញ្ជនិយា វិយ ឧទកស្ស មក្ខោ មក្ខនំ បុញ្ជនំ ឯតេសំ អត្ថីតិ មក្ខី. អតិមានលក្ខណោ ថម្ភោ ឯតេសំ អត្ថីតិ ថម្ភី. សឋាតិ អសន្តគុណវិភាវនលក្ខណេន សាឋេយ្យេន សមន្នាគតា. ឥស្សុកីតិ បរសម្បត្តិខិយ្យនលក្ខណាយ ឥស្សាយ សមន្នាគតា. នានាវាទាតិ អញ្ញមញ្ញំ វិរុទ្ធវាទា វិរុទ្ធទិដ្ឋិកា, កលហការកា ចាតិ អត្ថោ.

អញ្ញាតមានិនោ ធម្មេ, គម្ភីរេ តីរគោចរាតិ គម្ភីរេ ទុរោភាសេ សទ្ធម្មេ អញ្ញាតេ ឯវ ‘‘ញាតោតិ, ទិដ្ឋោ’’តិ ឯវំ មានិនោ, តតោ ឯវ តស្ស ឱរភាគេ បវត្តិតាយ ឱរិមតីរគោចរា. លហុកាតិ លហុសភាវា ចបលា. អគរូ ធម្មេតិ សទ្ធម្មេ គារវរហិតា. អញ្ញមញ្ញមគារវាតិ អញ្ញមញ្ញស្មិំ អប្បតិស្សា, សង្ឃេ សព្រហ្មចារីសុ ច គរុគារវវិរហិតា. ពហូ អាទីនវាតិ វុត្តប្បការា, វក្ខមានា ច ពហូ អនេកទោសា អន្តរាយា. លោកេតិ សត្តលោកេ. ឧប្បជ្ជិស្សន្ត្យនាគតេតិ អនាគតេ បាតុ ភវិស្សន្តិ. សុទេសិតំ ឥមំ ធម្មន្តិ, សម្មាសម្ពុទ្ធេន សុដ្ឋុ អវិបរីតំ អាទិកល្យាណាទិប្បការេន ទេសិតំ ឥមំ អាគមសទ្ធម្មំ. កិលេសិស្សន្តីតិ កិលិដ្ឋំ កិលេសទូសិតំ ករិស្សន្តិ, ‘‘អាបត្តិំ ‘អនាបត្តី’តិ គរុកាបត្តិំ ‘លហុកាបត្តី’’’តិអាទិនា ទុច្ចរិតសំកិលេសេន អសទ្ធម្មេន សណ្ហសុខុមំ រូបារូបធម្មំ បដិក្ខិបិស្សន្តិ, ទិដ្ឋិសំកិលេសេន ឧភយត្រាបិ តណ្ហាសំកិលេសេន សំកិលេសិស្សន្តិ មលិនំ ករិស្សន្តិ. ទុម្មតីតិ និប្បញ្ញា. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា – ‘‘ភវិស្សន្តិ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខូ អនាគតមទ្ធានំ…បេ… អភិធម្មកថំ វេទល្លកថំ កថេន្តា កណ្ហធម្មំ ឱក្កមមានា ន ពុជ្ឈិស្សន្តី’’តិ (អ. និ. ៥.៧៩).

គុណហីនាតិ សីលាទិគុណវិរហិតា ទុស្សីលា, អលជ្ជិនោ ច. អថ វា គុណហីនាតិ វិនយវារិត្តាទិគុណេន ហីនា ធម្មវិនយេ អប្បកតញ្ញុនោ. សង្ឃម្ហីតិ សង្ឃមជ្ឈេ. វោហរន្តាតិ កថេន្តា, សង្ឃេ វិនិច្ឆយកថាយ វត្តមានាយ យំកិញ្ចិ ភណន្តា. វិសារទាតិ និព្ភយា បគព្ភា. ពលវន្តោតិ បក្ខពលេន ពលវន្តោ. មុខរាតិ មុខខរា ខរវាទិនោ. អស្សុតាវិនោតិ ន សុតវន្តោ, កេវលំ លាភសក្ការសិលោកសន្និស្សយេន គុណធរា ហុត្វា ‘‘ធម្មំ ‘អធម្មោ’តិ, អធម្មញ្ច ‘ធម្មោ’តិ, វិនយំ ‘អវិនយោ’តិ, អវិនយញ្ច ‘វិនយោ’’’តិ ឯវំ អត្តនា យថិច្ឆិតមត្ថំ សង្ឃមជ្ឈេ បតិដ្ឋបេន្តា ពលវន្តោ ភវិស្សន្តិ.

គុណវន្តោតិ សីលាទិគុណសម្បន្នា. វោហរន្តា យថាត្ថតោតិ អត្ថានុរូបំ, អវិបរីតត្ថំ ‘‘ធម្មំ ‘ធម្មោ’តិ, អធម្មំ ‘អធម្មោ’តិ, វិនយំ ‘វិនយោ’តិ អវិនយំ ‘អវិនយោ’’’តិ ឯវំ ទីបេន្តា. ទុព្ពលា តេ ភវិស្សន្តីតិ បរិសាយំ អលជ្ជុស្សន្នតាយ ពលវិរហិតា តេ ភវិស្សន្តិ, តេសំ វចនំ ន តិដ្ឋិស្សតិ. ហិរីមនា អនត្ថិកាតិ ហិរីមន្តោ កេនចិ អនត្ថិកា. តេ ហិ ធម្មេន វត្តុំ សមត្ថាបិ បាបជិគុច្ឆតាយ អប្បកិច្ចតាយ ច កេហិចិ វិរោធំ អករោន្តា អត្តនោ វាទំ បតិដ្ឋាបេតុំ ន វាយមន្តា ទិដ្ឋាវិកម្មំ វា អធិដ្ឋានំ វា អកត្វា តុណ្ហី ហោន្តិ.

រជតន្តិ រូបិយំ, តេន កហាបណលោហមាសកាទីនម្បិ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. ជាតរូបន្តិ សុវណ្ណំ, តេន មណិមុត្តាទីនម្បិ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. វា-សទ្ទោ សមុច្ចយត្ថោ ‘‘អបទា វា’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៤.៣៤; ៥.៣២; ឥតិវុ. ៩០) វិយ. ‘‘រជតជាតរូបញ្ចា’’តិ វា បាឋោ. ខេត្តន្តិ យត្ថ បុព្ពណ្ណាបរណ្ណំ រុហតិ, តំ ខេត្តំ. តទត្ថំ អកតភូមិភាគោ វត្ថុ. អជេឡកន្តិ ឯឡកា នាម អជាយេវ, តេ ឋបេត្វា អវសេសា បសុជាតី អជា នាម. អជេឡកគ្គហណេនេវ ហេត្ថ គោមហិំសាទីនម្បិ សង្គហោ កតោ. ទាសិទាសញ្ចាតិ ទាសិយោ ច ទាសេ ច. ទុម្មេធាតិ អវិទ្ទសុនោ, កប្បិយាកប្បិយំ សារុប្បាសារុប្បំ អជានន្តា អត្តនោ អត្ថាយ សាទិយិស្សន្តិ សម្បដិច្ឆិស្សន្តិ.

ឧជ្ឈានសញ្ញិនោតិ បរេ ហេដ្ឋតោ កត្វា ឱលោកនចិត្តា, អនុជ្ឈាយិតព្ពដ្ឋានេបិ វា ឧជ្ឈានសីលា. ពាលាតិ ទុច្ចិន្តិតចិន្តនាទិនា ពាលលក្ខណេន សមន្នាគតា, តតោ ឯវ សីលេសុ អសមាហិតា ចតុបារិសុទ្ធិសីលេសុ ន សមាហិតចិត្តា. ឧន្នឡាតិ, សមុស្សិតតុច្ឆមានា. វិចរិស្សន្តីតិ មានទ្ធជំ ឧក្ខិបិត្វា វិចរិស្សន្តិ. កលហាភិរតា មគាតិ សារម្ភពហុលតាយ ករណុត្តរិយបសុតា កលហេ ឯវ អភិរតា មគសទិសា មិគា វិយ អត្តហិតាបេក្ខា ឃាសេសនាភិរតា ទុព្ពលវិហេសបរាតិ អត្ថោ.

ឧទ្ធតាតិ ឧទ្ធច្ចេន សមន្នាគតា ចិត្តេកគ្គតារហិតា. នីលចីវរបារុតាតិ អកប្បិយរជនរត្តេន នីលវណ្ណេន ចីវរេន បារុតា, តាទិសំ ចីវរំ និវាសេត្វា ចេវ បារុបិត្វា ច វិចរណកា. កុហាតិ សាមន្តជប្បនាទិនា កុហនវត្ថុនា កុហកា, អសន្តគុណសម្ភាវនិច្ឆាយ កោហញ្ញំ កត្វា បរេសំ វិម្ហាបយា. ថទ្ធាតិ កោធេន មានេន ច ថទ្ធមានសា កក្ខឡហទយា. លបាតិ លបនកា កុហនវុត្តិកា, បសន្នមានសេហិ មនុស្សេហិ ‘‘កេន, ភន្តេ, អយ្យស្ស អត្ថោ’’តិ បច្ចយទាយកានំ វទាបនកា, បយុត្តវាចាវសេន, និប្បេសិកតាវសេន ច បច្ចយត្ថំ លបកាតិ វា អត្ថោ. សិង្គីតិ ‘‘តត្ថ កតមំ សិង្គំ? យំ សិង្គំ សិង្គារតា ចាតុរតា ចាតុរិយំ បរិក្ខតតា បារិក្ខតិយ’’ន្តិ (វិភ. ៨៥២) ឯវំ វុត្តេហិ សិង្គសទិសេហិ បាកដកិលេសេហិ សមន្នាគតា, សិង្គារចរិតាតិ អត្ថោ. ‘‘អរិយា វិយា’’តិ ឥទំ ‘‘កុហា’’តិ ឯតស្សេវ អត្ថទស្សនំ. កុហកានញ្ហិ អរិយានមិវ ឋិតភាវំ ទស្សេន្តោ អរិយា វិយ វិចរន្តីតិ អាហ.

តេលសណ្ឋេហីតិ សិត្ថកតេលេន វា ឧទកតេលេន វា ឱសណ្ឋិតេហិ. ចបលាតិ កាយមណ្ឌនបរិក្ខារមណ្ឌនាទិនា ចាបល្លេន យុត្តា. អញ្ជនក្ខិកាតិ អលង្ការញ្ជនេន អញ្ជិតនេត្តា. រថិយាយ គមិស្សន្តីតិ ភិក្ខាចរិយាយ កុលូបសង្កមនាបទេសេហិ, មហារច្ឆាយ ឥតោ ចិតោ ច បរិព្ភមិស្សន្តិ. ទន្តវណ្ណិកបារុតាតិ ទន្តវណ្ណរត្តេន ចីវរេន បារុតសរីរា.

អជេគុច្ឆន្តិ អជិគុច្ឆិតព្ពំ. វិមុត្តេហីតិ អរិយេហិ. សុរត្តន្តិ កប្បិយរជនេន សុដ្ឋុ រត្តំ, អរហន្តានំ ពុទ្ធាទីនំ ចិណ្ណតាយ អរហទ្ធជំ ជិគុច្ឆិស្សន្តិ កាសាវំ. កស្មា? ឱទាតេសុ សមុច្ឆិតា គេធំ អាបន្នា. ទន្តវណ្ណបារុបនស្ស ហិ ឥទំ ការណវចនំ. តេ ហិ សេតកំ សម្ភាវេន្តា ‘‘សព្ពេន សព្ពំ សេតកេ គហិតេ លិង្គបរិច្ចាគោ ឯវ សិយា’’តិ ទន្តវណ្ណំ បារុបន្តិ.

លាភកាមាតិ លាភគិទ្ធា. ភិក្ខាចរិយាសុបិ កោសជ្ជយោគតោ កុសីតា. សមណធម្មំ កាតុំ ចិត្តស្ស ឧស្សាហាភាវេន ហីនវីរិយា. កិច្ឆន្តាតិ, កិលមន្តា, វនបត្ថេសុ វសិតុំ កិច្ឆន្តា កិលន្តចិត្តាតិ អត្ថោ. គាមន្តេសូតិ គាមន្តសេនាសនេសុ គាមសមីបេសុ សេនាសនេសុ, គាមទ្វារេសុ វា សេនាសនេសុ. វសិស្សរេតិ វសិស្សន្តិ.

តេ តេវ អនុសិក្ខន្តាតិ យេ យេ មិច្ឆាជីវប្បយោគេន លទ្ធលាភា, តេ តេ ឯវ បុគ្គលេ អនុសិក្ខន្តា ភមិស្សន្តិ. ភមិស្សន្តីតិ សយម្បិ តេ វិយ មិច្ឆាជីវេន លាភំ ឧប្បាទេតុំ រាជកុលាទីនិ សេវន្តា បរិព្ភមិស្សន្តិ. ‘‘ភជិស្សន្តី’’តិ វា បាឋោ, សេវិស្សន្តីតិ អត្ថោ. អសំយតាតិ សីលសំយមរហិតា.

យេ យេ អលាភិនោ លាភន្តិ យេ យេ ភិក្ខូ មិច្ឆាជីវបរិវជ្ជនេន អប្បបុញ្ញតាយ ច លាភស្ស បច្ចយស្ស ន លាភិនោ, តេ បុជ្ជា បូជនីយា បាសំសា តទា អនាគតេ កាលេ ន ភវិស្សន្តិ. សុបេសលេបិ តេ ធីរេតិ ធិតិសម្បន្នតាយ ធីរេ សុដ្ឋុ បេសលេបិ តេ ភិក្ខូ ន សេវិស្សន្តិ, តទា អនាគតេ តេ លាភិនោ លាភកាមាវ ភិក្ខូតិ អត្ថោ.

មិលក្ខុរជនំ រត្តន្តិ កាលកច្ឆករជនេន រត្តំ. សមាសបទញ្ហេតំ, គាថាសុខត្ថំ សានុនាសិកនិទ្ទេសោ. គរហន្តា សកំ ធជន្តិ អត្តនោ ធជភូតំ កាសាវំ ជិគុច្ឆន្តា. សាសនេ បព្ពជិតានញ្ហិ កាសាវោ ធជោ នាម. តិត្ថិយានំ ធជំ កេចីតិ កេចិ សក្យបុត្តិយភាវំ បដិជានន្តា ឯវ តិត្ថិយានំ សេតវត្ថិកានំ ធជភូតំ អវទាតកំ សេតវត្ថំ ធារេស្សន្តិ.

អគារវោ ច កាសាវេតិ អរហទ្ធជភូតេ កាសាវេ អគារវោ អពហុមានំ តទា អនាគតេ តេសំ ភវិស្សតិ. បដិសង្ខា ច កាសាវេតិ ‘‘បដិសង្ខា យោនិសោ ចីវរំ បដិសេវាមី’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.២៣; អ. និ. ៦.៥៨) នយេន បច្ចវេក្ខណមត្តម្បិ កាសាវបរិភោគេ ន ភវិស្សតិ.

កាសាវំ ធារេន្តេន កាសាវំ ពហុមានេន ‘‘ទុច្ចរិតតោ ឱរមិតព្ព’’ន្តិ កាសាវស្ស គរុកាតព្ពភាវេ ឆទ្ទន្តជាតកមុទាហរន្តោ ‘‘អភិភូតស្ស ទុក្ខេនា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ សល្លវិទ្ធស្សាតិ បុថុនា សវិសេន សល្លេន វិទ្ធស្ស, តតោ ឯវ មហតា ទុក្ខេន អភិភូតស្ស. រុប្បតោតិ សរីរវិការំ អាបជ្ជតោ. មហាឃោរាតិ សរីរជីវិតេសុ និរបេក្ខតាយ ភិម្មា គរុតរា បដិសង្ខា អញ្ញេហិ អចិន្តិយា ចិន្តាមត្តេន បវត្តេតុំ អសក្កុណេយ្យា ឆទ្ទន្តមហានាគស្សអាសិ, អហោសិ. ឆទ្ទន្តនាគរាជកាលេ ហិ ពោធិសត្តោ សោណុត្តរេន នាម នេសាទេន បដិច្ឆន្នដ្ឋានេ ឋត្វា វិសបីតេន សល្លេន វិទ្ធោ មហតា ទុក្ខេន អភិភូតោ តំ គហេត្វា បរិទហិតំ កាសាវំ ទិស្វា ‘‘អយំ អរិយទ្ធជេន បដិច្ឆន្នោ, ន មយា ហិំសិតព្ពោ’’តិ តត្ថ មេត្តចិត្តមេវ បច្ចុបដ្ឋបេត្វា ឧបរិធម្មំ ទេសេសិ. យថាហ –

‘‘សមប្បិតោ បុថុសល្លេន នាគោ,

អទុដ្ឋចិត្តោ លុទ្ទកមជ្ឈភាសិ;

កិមត្ថយំ កិស្ស វា សម្ម ហេតុ,

មមំ វធី កស្ស វាយំ បយោគោ’’តិអាទិ. (ជា. ១.១៦.១២៤);

ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ ថេរោ ‘‘ឆទ្ទន្តោ ហី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ សុរត្តំ អរហទ្ធជន្តិ សោណុត្តរេន បរិទហិតកាសាវំ សន្ធាយាហ. អភណីតិ អភាសិ. គាថាតិ គាថាយោ. គជោតិ ឆទ្ទន្តោ នាគរាជា. អត្ថោបសំហិតាតិ អត្ថសន្និស្សិតា ហិតា, ហិតយុត្តាតិ អត្ថោ.

ឆទ្ទន្តនាគរាជេន វុត្តគាថាសុ អនិក្កសាវោតិ រាគាទីហិ កសាវេហិ កសាវោ, បរិទហិស្សតីតិ និវាសនបារុបនអត្ថរណវសេន បរិភុញ្ជិស្សតិ. ‘‘បរិធស្សតី’’តិ វា បាឋោ. អបេតោ ទមសច្ចេនាតិ ឥន្ទ្រិយទមេន ចេវ បរមត្ថសច្ចបក្ខិកេន វចីសច្ចេន ច អបេតោ, វិយុត្តោ បរិច្ចត្តោតិ អត្ថោ. ន សោតិ សោ ឯវរូបោ បុគ្គលោ កាសាវំ បរិទហិតុំ នារហតិ.

វន្តកសាវស្សាតិ ចតូហិ មគ្គេហិ វន្តកសាវោ ឆឌ្ឌិតកសាវោ បហីនកសាវោ អស្ស ភវេយ្យាតិ អត្ថោ. សីលេសូតិ ចតុបារិសុទ្ធិសីលេសុ. សុសមាហិតោតិ សុដ្ឋុ សមាហិតោ. ឧបេតោតិ ឥន្ទ្រិយទមេន ចេវ វុត្តប្បការេន សច្ចេន ច ឧបគតោ សមន្នាគតោ. ស វេតិ សោ ឯវរូបោ បុគ្គលោ តំ គន្ធកាសាវវត្ថំ ឯកន្តេន អរហតីតិ អត្ថោ.

វិបន្នសីលោតិ ភិន្នសីលោ. ទុម្មេធោតិ និប្បញ្ញោ សីលវិសោធនបញ្ញាយ វិរហិតោ. បាកដោតិ ‘‘ទុស្សីលោ អយ’’ន្តិ បាកដោ បកាសោ, វិក្ខិត្តិន្ទ្រិយតាយ វា បាកដោ បាកដិន្ទ្រិយោតិ អត្ថោ. កាមការិយោតិ ភិន្នសំវរតាយ យថិច្ឆិតការកោ, កាមស្ស វា មារស្ស យថាកាមករណីយោ. វិព្ភន្តចិត្តោតិ រូបាទីសុ វិសយេសុ វិក្ខិត្តចិត្តោ. និស្សុក្កោតិ អសុក្កោ សុក្កធម្មរហិតោ ហិរោត្តប្បវិវជ្ជិតោ, កុសលធម្មសម្បាទនឧស្សុក្ករហិតោ វា.

វីតរាគោតិ វិគតច្ឆន្ទរាគោ. ឱទាតមនសង្កប្បោតិ សុវិសុទ្ធមនោវិតក្កោ, អនាវិលសង្កប្បោ វា.

កាសាវំ កិំ ករិស្សតីតិ យស្ស សីលំ នត្ថិ, តស្ស កាសាវំ កិំ នាម បយោជនំ សាធេស្សតិ, ចិត្តកតសទិសំ តស្ស បព្ពជិតលិង្គន្តិ អត្ថោ.

ទុដ្ឋចិត្តាតិ រាគាទិទោសេហិ ទូសិតចិត្តា. អនាទរាតិ សត្ថរិ ធម្មេ អញ្ញមញ្ញញ្ច អាទររហិតា អគារវា. តាទីនំ មេត្តចិត្តានន្តិ មេត្តាភាវនាយ សម្បយុត្តហទយេ តេនេវ អរហត្តាធិគមេន ឥដ្ឋាទីសុ តាទិភាវប្បត្តេ ឧឡារគុណេ. ឧបយោគត្ថេ ហិ ឥទំ សាមិវចនំ. និគ្គណ្ហិស្សន្តីតិ ‘‘សីលាទិសម្បន្នេ ទិស្វា តេ សម្ភាវេន្តា វិបន្នសីលេ អម្ហេ ន ពហុំ មញ្ញិស្សន្តី’’តិ អត្តនិ អគារវភយេន យថា តេ ឧព្ពាឡ្ហា បក្កមិស្សន្តិ, តថា ពាធិស្សន្តីតិ អត្ថោ.

សិក្ខាបេន្តាបីតិ សិក្ខាបិយមានាបិ. កម្មត្ថេ ហិ អយំ កត្តុនិទ្ទេសោ. ថេរេហីតិ អត្តនោ អាចរិយុបជ្ឈាយេហិ. ចីវរធារណន្តិ ឥទំ សមណបដិបត្តិយា និទស្សនមត្តំ, តស្មា ‘‘ឯវំ តេ អភិក្កមិតព្ពំ, ឯវំ តេ បដិក្កមិតព្ព’’ន្តិអាទិនា (អ. និ. ៤.១២២) សិក្ខាបិយមានាបីតិ អត្ថោ. ន សុណិស្សន្តីតិ ឱវាទំ ន គណ្ហិស្សន្តិ.

តេ តថា សិក្ខិតា ពាលាតិ តេ អន្ធពាលា អាចរិយុបជ្ឈាយេហិ សិក្ខាបិយមានាបិ អនាទរតាយ អសិក្ខិតាតិ. នាទិយិស្សន្តុបជ្ឈាយេតិ ឧបជ្ឈាយេ អាចរិយេ ច អាទរំ ន ករោន្តិ, តេសំ អនុសាសនិយំ ន តិដ្ឋន្តិ. យថា កិំ? ខឡុង្កោ វិយ សារថិំ យថា ខឡុង្កោ ទុដ្ឋស្សោ អស្សទមកំ នាទិយតិ ន តស្ស ឧបទេសេ តិដ្ឋតិ, ឯវំ តេបិ ឧបជ្ឈាយាចរិយេ ន ភាយន្តិ ន សារជ្ជន្តីតិ អត្ថោ.

‘‘ឯវ’’ន្តិអាទិ វុត្តស្សេវត្ថស្ស និគមនំ. តត្ថ ឯវន្តិ វុត្តប្បការេន. អនាគតទ្ធានន្តិ អនាគតមទ្ធានំ, អនាគតេ កាលេតិ អត្ថោ. តំយេវ សរូបតោ ទស្សេន្តោ ‘‘បត្តេ កាលម្ហិ បច្ឆិមេ’’តិ អាហ. តត្ថ កតមោ បច្ឆិមកាលោ? ‘‘តតិយសង្គីតិតោ បដ្ឋាយ បច្ឆិមកាលោ’’តិ កេចិ, តំ ឯកេ នានុជានន្តិ. សាសនស្ស ហិ បញ្ចយុគានិ វិមុត្តិយុគំ, សមាធិយុគំ, សីលយុគំ, សុតយុគំ, ទានយុគន្តិ. តេសុ បឋមំ វិមុត្តិយុគំ, តស្មិំ អន្តរហិតេ សមាធិយុគំ វត្តតិ, តស្មិម្បិ អន្តរហិតេ សីលយុគំ វត្តតិ, តស្មិម្បិ អន្តរហិតេ សុតយុគំ វត្តតេវ. អបរិសុទ្ធសីលោ ហិ ឯកទេសេន បរិយត្តិពាហុសច្ចំ បគ្គយ្ហ តិដ្ឋតិ លាភាទិកាមតាយ. យទា បន មាតិកាបរិយោសានា បរិយត្តិ សព្ពសោ អន្តរធាយតិ, តតោ បដ្ឋាយ លិង្គមត្តមេវ អវសិស្សតិ, តទា យថា តថា ធនំ សំហរិត្វា ទានមុខេន វិស្សជ្ជេន្តិ, សា កិរ នេសំ ចរិមា សម្មាបដិបត្តិ. តត្ថ សុតយុគតោ បដ្ឋាយ បច្ឆិមកាលោ, ‘‘សីលយុគតោ បដ្ឋាយា’’តិ អបរេ.

ឯវំ ថេរោ បច្ឆិមេ កាលេ ឧប្បជ្ជនកំ មហាភយំ ទស្សេត្វា បុន តត្ថ សន្និបតិតភិក្ខូនំ ឱវាទំ ទទន្តោ ‘‘បុរា អាគច្ឆតេ’’តិអាទិនា តិស្សោ គាថា អភាសិ. តត្ថ បុរា អាគច្ឆតេ ឯតន្តិ ឯតំ មយា តុម្ហាកំ វុត្តំ បដិបត្តិអន្តរាយករំ អនាគតំ មហាភយំ អាគច្ឆតិ បុរា, យាវ អាគមិស្សតិ, តាវទេវាតិ អត្ថោ. សុព្ពចាតិ វចនក្ខមា សោវចស្សការកេហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតា, គរូនំ អនុសាសនិយោ បទក្ខិណគ្គាហិនោ ហោថាតិ អត្ថោ. សខិលាតិ មុទុហទយា.

មេត្តចិត្តាតិ សព្ពសត្តេសុ ហិតូបសំហារលក្ខណាយ មេត្តាយ សម្បយុត្តចិត្តា. ការុណិកាតិ ករុណាយ និយុត្តា បរេសំ ទុក្ខាបនយនាការវុត្តិយា ករុណាយ សមន្នាគតា. អារទ្ធវីរិយាតិ អកុសលានំ បហានាយ កុសលានំ ឧបសម្បទាយ បគ្គហិតវីរិយា. បហិតត្តាតិ និព្ពានំ បដិបេសិតចិត្តា. និច្ចន្តិ សព្ពកាលំ. ទឡ្ហបរក្កមាតិ ថិរវីរិយា.

បមាទន្តិ បមជ្ជនំ, កុសលានំ ធម្មានំ អននុដ្ឋានំ, អកុសលេសុ ច ធម្មេសុ ចិត្តវោស្សគ្គោ. វុត្តញ្ហិ –

‘‘តត្ថ កតមោ បមាទោ? កាយទុច្ចរិតេ វា វចីទុច្ចរិតេ វា មនោទុច្ចរិតេ វា បញ្ចសុ វា កាមគុណេសុ ចិត្តស្ស វោស្សគ្គោ វោស្សគ្គានុប្បទានំ, កុសលានំ ធម្មានំ ភាវនាយ អសក្កច្ចកិរិយតា’’តិអាទិ (វិភ. ៩៣០).

អប្បមាទន្តិ អប្បមជ្ជនំ, សោ បមាទស្ស បដិបក្ខតោ វេទិតព្ពោ. អត្ថតោ ហិ អប្បមាទោ នាម សតិយា អវិប្បវាសោ, ឧបដ្ឋិតាយ សតិយា ឯវ ចេតំ នាមំ. អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ – យស្មា បមាទមូលកា សព្ពេ អនត្ថា, អប្បមាទមូលកា ច សព្ពេ អត្ថា, តស្មា បមាទំ ភយតោ ឧបទ្ទវតោ ទិស្វា អប្បមាទញ្ច ខេមតោ អនុបទ្ទវតោ ទិស្វា អប្បមាទបដិបត្តិយា សិខាភូតំ សីលាទិក្ខន្ធត្តយសង្គហំ សម្មាទិដ្ឋិអាទីនំ អដ្ឋន្នំ អង្គានំ វសេន អដ្ឋង្គិកំ អរិយមគ្គំ ភាវេថ, អមតំ និព្ពានំ ផុសន្តា សច្ឆិករោន្តា អត្តនោ សន្តានេ ឧប្បាទេថ, ទស្សនមគ្គមត្តេ អដ្ឋត្វា ឧបរិ តិណ្ណំ មគ្គានំ ឧប្បាទនវសេន វឌ្ឍេថ, ឯវំ វោ អប្បមាទភាវនា សិខាបត្តា ភវិស្សតីតិ.

ឯវំ ថេរោ សម្បត្តបរិសំ ឱវទតិ. ឥមា ឯវ ចិមស្ស ថេរស្ស អញ្ញាព្យាករណគាថា អហេសុន្តិ.

ផុស្សត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. សារិបុត្តត្ថេរគាថាវណ្ណនា

យថាចារី យថាសតោតិអាទិកា អាយស្មតោ សារិបុត្តត្ថេរស្ស គាថា. តស្ស អាយស្មតោ មហាមោគ្គល្លានត្ថេរស្ស ច វត្ថុ ឯវំ វេទិតព្ពំ – អតីតេ ឥតោ សតសហស្សកប្បាធិកេ អសង្ខ្យេយ្យមត្ថកេ អាយស្មា សារិបុត្តោ ព្រាហ្មណមហាសាលកុលេ និព្ពត្តិ, នាមេន សរទមាណវោ នាម អហោសិ. មហាមោគ្គល្លានោ គហបតិមហាសាលកុលេ និព្ពត្តិ, នាមេន សិរិវឌ្ឍកុដុម្ពិកោ នាម អហោសិ. តេ ឧភោបិ សហបំសុកីឡកសហាយា អហេសុំ. តេសុ សរទមាណវោ បិតុ អច្ចយេន កុលសន្តកំ ធនំ បដិបជ្ជិត្វា ឯកទិវសំ រហោគតោ ចិន្តេសិ – ‘‘ឥមេសំ សត្តានំ មរណំ នាម ឯកន្តិកំ, តស្មា មយា ឯកំ បព្ពជ្ជំ ឧបគន្ត្វា មោក្ខមគ្គោ គវេសិតព្ពោ’’តិ សហាយំ ឧបសង្កមិត្វា, សម្ម, អហំ បព្ពជិតុកាមោ, កិំ ត្វំ បព្ពជិតុំ សក្ខិស្សសី’’តិ វត្វា តេន ‘‘ន សក្ខិស្សាមី’’តិ វុត្តេ ‘‘ហោតុ អហមេវ បព្ពជិស្សាមី’’តិ រតនកោដ្ឋាគារានិ វិវរាបេត្វា កបណទ្ធិកាទីនំ មហាទានំ ទត្វា បព្ពតបាទំ គន្ត្វា ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិ. តស្ស បព្ពជ្ជំ អនុបព្ពជិតា ចតុសត្តតិសហស្សមត្តា ព្រាហ្មណបុត្តា អហេសុំ. សោ បញ្ច អភិញ្ញាយោ អដ្ឋ ច សមាបត្តិយោ និព្ពត្តេត្វា តេសម្បិ ជដិលានំ កសិណបរិកម្មំ អាចិក្ខិ. តេបិ សព្ពេ បញ្ចាភិញ្ញា អដ្ឋ សមាបត្តិយោ និព្ពត្តេសុំ.

តេន សមយេន អនោមទស្សី នាម សម្មាសម្ពុទ្ធោ លោកេ ឧប្បជ្ជិត្វា បវត្តិតវរធម្មចក្កោ សត្តេ សំសារមហោឃតោ តារេត្វា ឯកទិវសំ ‘‘សរទតាបសស្ស ច អន្តេវាសិកានញ្ច សង្គហំ ករិស្សាមី’’តិ ឯកោ អទុតិយោ បត្តចីវរមាទាយ អាកាសេន គន្ត្វា ‘‘ពុទ្ធភាវំ មេ ជានាតូ’’តិ តាបសស្ស បស្សន្តស្សេវ អាកាសតោ ឱតរិត្វា បថវិយំ បតិដ្ឋាសិ. សរទតាបសោ សត្ថុ សរីរេ មហាបុរិសលក្ខណានិ ឧបធារេត្វា ‘‘សព្ពញ្ញុពុទ្ធោយេវាយ’’ន្តិ និដ្ឋំ គន្ត្វា បច្ចុគ្គមនំ កត្វា អាសនំ បញ្ញាបេត្វា អទាសិ. និសីទិ ភគវា បញ្ញត្តេ អាសនេ. សរទតាបសោ សត្ថុ សន្តិកេ ឯកមន្តំ និសីទិ.

តស្មិំ សមយេ តស្ស អន្តេវាសិកា ចតុសត្តតិសហស្សមត្តា ជដិលា បណីតបណីតានិ ឱជវន្តានិ ផលាផលានិ គហេត្វា អាគតា សត្ថារំ ទិស្វា សញ្ជាតប្បសាទា អត្តនោ អាចរិយស្ស ច សត្ថុ ច និសិន្នាការំ ឱលោកេត្វា, ‘‘អាចរិយ, មយំ បុព្ពេ ‘តុម្ហេហិ មហន្តតរោ កោចិ នត្ថី’តិ វិចរាម, អយំ បន បុរិសោ តុម្ហេហិ មហន្តតរោ មញ្ញេ’’តិ អាហំសុ. ‘‘កិំ វទេថ, តាតា? សាសបេន សទ្ធិំ អដ្ឋសដ្ឋិយោជនសតសហស្សុព្ពេធំ សិនេរុំ សមំ កាតុំ ឥច្ឆថ? សព្ពញ្ញុពុទ្ធេន មំ តុល្យំ មា ករិត្ថា’’តិ. អថ តេ តាបសា អាចរិយស្ស វចនំ សុត្វា ‘‘យាវ មហា វតាយំ បុរិសុត្តមោ’’តិ សព្ពេវ បាទេសុ និបតិត្វា សត្ថារំ វន្ទិំសុ.

អថ តេ អាចរិយោ អាហ – ‘‘តាតា, សត្ថុ អនុច្ឆវិកោ នោ ទេយ្យធម្មោ នត្ថិ, សត្ថា ច ភិក្ខាចារវេលាយ ឥធាគតោ, ហន្ទ មយំ ទេយ្យធម្មំ យថាពលំ ទស្សាម. តុម្ហេហិ យំ យំ បណីតំ ផលាផលំ អាភតំ, តំ តំ អាហរថា’’តិ អាហរាបេត្វា ហត្ថេ ធោវិត្វា សយំ តថាគតស្ស បត្តេ បតិដ្ឋាបេសិ. សត្ថារា ច ផលាផលេ បដិគ្គណ្ហិតមត្តេ ទេវតា ទិព្ពោជំ បក្ខិបិំសុ. តាបសោ ឧទកម្បិ សយមេវ បរិស្សាវេត្វា អទាសិ. តតោ ភោជនកិច្ចំ និដ្ឋាបេត្វា សត្ថរិ និសិន្នេ សព្ពេ អន្តេវាសិកេ បក្កោសិត្វា សត្ថុ សន្តិកេ សារណីយំ កថំ កថេន្តោ និសីទិ. សត្ថា ‘‘ទ្វេ អគ្គសាវកា ភិក្ខុសង្ឃេន សទ្ធិំ អាគច្ឆន្តូ’’តិ ចិន្តេសិ. តេ សត្ថុ ចិត្តំ ញត្វា តាវទេវ សតសហស្សខីណាសវបរិវារា អគ្គសាវកា អាគន្ត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋំសុ.

តតោ សរទតាបសោ អន្តេវាសិកេ អាមន្តេសិ – ‘‘តាតា, សត្ថុ ភិក្ខុសង្ឃស្ស ច បុប្ផាសនេន បូជា កាតព្ពា, តស្មា បុប្ផានិ អាហរថា’’តិ. តេ តាវទេវ ឥទ្ធិយា វណ្ណគន្ធសម្បន្នានិ បុប្ផានិ អាហរិត្វា ពុទ្ធស្ស យោជនប្បមាណំ បុប្ផាសនំ បញ្ញាបេសុំ, ឧភិន្នំ អគ្គសាវកានំ តិគាវុតំ, សេសភិក្ខូនំ អឌ្ឍយោជនិកាទិភេទំ, សង្ឃនវកស្ស ឧសភមត្តំ បញ្ញាបេសុំ. ឯវំ តេសំ បញ្ញត្តេសុ អាសនេសុ សរទតាបសោ តថាគតស្ស បុរតោ អញ្ជលិំ បគ្គយ្ហ ឋិតោ – ‘‘ភន្តេ, មយ្ហំ អនុគ្គហត្ថាយ ឥមំ បុប្ផាសនំ អភិរុហថា’’តិ អាហ. និសីទិ ភគវា បុប្ផាសនេ. សត្ថរិ និសិន្នេ ទ្វេ អគ្គសាវកា សេសភិក្ខូ ច អត្តនោ អត្តនោ បត្តាសនេ និសីទិំសុ. សត្ថា ‘‘តេសំ មហប្ផលំ ហោតូ’’តិ និរោធំ សមាបជ្ជិ. សត្ថុ សមាបន្នភាវំ ញត្វា ទ្វេ អគ្គសាវកាបិ សេសភិក្ខូបិ និរោធំ សមាបជ្ជិំសុ. តាបសោ សត្តាហំ និរន្តរំ បុប្ផច្ឆត្តំ ធារេន្តោ អដ្ឋាសិ. ឥតរេ បន វនមូលផលាផលំ បរិភុញ្ជិត្វា សេសកាលេ អញ្ជលិំ បគ្គយ្ហ អដ្ឋំសុ.

សត្ថា សត្តាហស្ស អច្ចយេន និរោធតោ វុដ្ឋាយ អគ្គសាវកំ និសភត្ថេរំ អាមន្តេសិ – ‘‘តាបសានំ បុប្ផាសនានុមោទនំ ករោហី’’តិ. ថេរោ សាវកបារមីញាណេ ឋត្វា តេសំ បុប្ផាសនានុមោទនំ អកាសិ. តស្ស ទេសនាវសានេ សត្ថា ទុតិយំ អគ្គសាវកំ អនោមត្ថេរំ អាមន្តេសិ – ‘‘ត្វម្បិ ឥមេសំ ធម្មំ ទេសេហី’’តិ. សោបិ តេបិដកំ ពុទ្ធវចនំ សម្មសិត្វា តេសំ ធម្មំ កថេសិ. ទ្វិន្នម្បិ ទេសនាយ ឯកស្សបិ ធម្មាភិសមយោ នាហោសិ. អថ សត្ថា ពុទ្ធវិសយេ ឋត្វា ធម្មទេសនំ អារភិ. ទេសនាវសានេ ឋបេត្វា សរទតាបសំ អវសេសា សព្ពេបិ ចតុសត្តតិសហស្សមត្តា ជដិលា អរហត្តំ បាបុណិំសុ. សត្ថា ‘‘ឯថ, ភិក្ខវោ’’តិ ហត្ថំ បសារេសិ. តេ តាវទេវ អន្តរហិតតាបសវេសា អដ្ឋបរិក្ខារវរធរា សដ្ឋិវស្សិកត្ថេរា វិយ អហេសុំ.

សរទតាបសោ បន ‘‘អហោ វតាហម្បិ អយំ និសភត្ថេរោ វិយ អនាគតេ ឯកស្ស ពុទ្ធស្ស អគ្គសាវកោ ភវេយ្យ’’ន្តិ សត្ថុ ទេសនាកាលេ ឧប្បន្នបរិវិតក្កតាយ អញ្ញវិហិតោ ហុត្វា មគ្គផលានិ បដិវិជ្ឈិតុំ នាសក្ខិ. អថ តថាគតំ វន្ទិត្វា តថា បណិធានំ អកាសិ. សត្ថាបិស្ស អនន្តរាយេន សមិជ្ឈនភាវំ ទិស្វា – ‘‘ឥតោ ត្វំ កប្បសតសហស្សាធិកំ ឯកំ អសង្ខ្យេយ្យំ អតិក្កមិត្វា គោតមស្ស នាម សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស អគ្គសាវកោ សារិបុត្តោ នាម ភវិស្សសី’’តិ ព្យាករិត្វា ធម្មកថំ វត្វា ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ អាកាសំ បក្ខន្ទិ.

សរទតាបសោបិ សហាយកស្ស សិរិវឌ្ឍស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា, សម្ម, មយា អនោមទស្សិស្ស ភគវតោ បាទមូលេ អនាគតេ ឧប្បជ្ជនកស្ស គោតមស្ស នាម សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស អគ្គសាវកដ្ឋានំ បត្ថិតំ, ត្វម្បិ តស្ស ទុតិយសាវកដ្ឋានំ បត្ថេហីតិ.

សិរិវឌ្ឍោ តំ ឧបទេសំ សុត្វា អត្តនោ និវេសនទ្វារេ អដ្ឋករីសមត្តំ ឋានំ សមតលំ ការេត្វា លាជបញ្ចមានិ បុប្ផានិ វិកិរិត្វា នីលុប្បលច្ឆទនំ មណ្ឌបំ ការេត្វា ពុទ្ធាសនំ បញ្ញាបេត្វា ភិក្ខូនម្បិ អាសនានិ បញ្ញាបេត្វា មហន្តំ សក្ការសម្មានំ សជ្ជេត្វា, សរទតាបសេន សត្ថារំ និមន្តាបេត្វា សត្តាហំ មហាទានំ បវត្តេត្វា, ពុទ្ធប្បមុខំ ភិក្ខុសង្ឃំ មហារហេហិ វត្ថេហិ អច្ឆាទេត្វា, ទុតិយសាវកភាវាយ បណិធានំ អកាសិ. សត្ថាបិស្ស អនន្តរាយេន សមិជ្ឈនភាវំ ទិស្វា វុត្តនយេន ព្យាករិត្វា ភត្តានុមោទនំ កត្វា បក្កាមិ. សិរិវឌ្ឍោ ហដ្ឋបហដ្ឋោ យាវជីវំ កុសលកម្មំ កត្វា ទុតិយចិត្តវារេ កាមាវចរទេវលោកេ និព្ពត្តិ. សរទតាបសោ ចត្តារោ ព្រហ្មវិហារេ ភាវេត្វា ព្រហ្មលោកេ និព្ពត្តិ.

តតោ បដ្ឋាយ នេសំ ឧភិន្នម្បិ អន្តរាកម្មំ ន កថិតំ. អម្ហាកំ បន ភគវតោ ឧប្បត្តិតោ បុរេតរមេវ សរទតាបសោ រាជគហស្ស អវិទូរេ ឧបតិស្សគាមេ រូបសារិយា ព្រាហ្មណិយា កុច្ឆិម្ហិ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ. តំទិវសមេវស្ស សហាយោបិ រាជគហស្សេវ អវិទូរេ កោលិតគាមេ មោគ្គលិយា ព្រាហ្មណិយា កុច្ឆិម្ហិ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ. តានិ កិរ ទ្វេបិ កុលានិ យាវ សត្តមា កុលបរិវដ្ដា អាពទ្ធបដិពទ្ធសហាយកានេវ. តេសំ ទ្វិន្នំ ឯកទិវសមេវ គព្ភបរិហារមទំសុ. ទសមាសច្ចយេន ជាតានម្បិ តេសំ ឆសដ្ឋិ ធាតិយោ ឧបដ្ឋាបេសុំ, នាមគ្គហណទិវសេ រូបសារិព្រាហ្មណិយា បុត្តស្ស ឧបតិស្សគាមេ ជេដ្ឋកុលស្ស បុត្តត្តា ឧបតិស្សោតិ នាមំ អកំសុ. ឥតរស្ស កោលិតគាមេ ជេដ្ឋកុលស្ស បុត្តត្តា កោលិតោតិ នាមំ អកំសុ. តេ ឧភោបិ មហតា បរិវារេន វឌ្ឍន្តា វុទ្ធិមន្វាយ សព្ពសិប្បានំ បារំ អគមំសុ.

អថេកទិវសំ តេ រាជគហេ គិរគ្គសមជ្ជំ បស្សន្តា មហាជនំ សន្និបតិតំ ទិស្វា ញាណស្ស បរិបាកគតត្តា យោនិសោ ឧម្មុជ្ជន្តា ‘‘សព្ពេបិមេ ឱរំ វស្សសតានំ មច្ចុមុខេ បតិស្សន្តី’’តិ សំវេគំ បដិលភិត្វា ‘‘អម្ហេហិ មោក្ខធម្មោ បរិយេសិតព្ពោ, តញ្ច បរិយេសន្តេហិ ឯកំ បព្ពជ្ជំ លទ្ធុំ វដ្ដតី’’តិ និច្ឆយំ កត្វា បញ្ចហិ មាណវកសតេហិ សទ្ធិំ សញ្ចយស្ស បរិព្ពាជកស្ស សន្តិកេ បព្ពជិំសុ. តេសំ បព្ពជិតកាលតោ បដ្ឋាយ សញ្ចយោ លាភគ្គយសគ្គប្បត្តោ អហោសិ. តេ កតិបាហេនេវ សព្ពំ សញ្ចយស្ស សមយំ បរិគ្គណ្ហិត្វា តត្ថ សារំ អទិស្វា តតោ និក្ខមិត្វា តត្ថ តត្ថ តេ តេ បណ្ឌិតសម្មតេ សមណព្រាហ្មណេ បញ្ហំ បុច្ឆន្តិ, តេ តេហិ បុដ្ឋា នេវ សម្បាយន្តិ, អញ្ញទត្ថុ តេយេវ តេសំ បញ្ហំ វិស្សជ្ជេន្តិ. ឯវំ តេ មោក្ខំ បរិយេសន្តា កតិកំ អកំសុ – ‘‘អម្ហេសុ យោ បឋមំ អមតំ អធិគច្ឆតិ, សោ ឥតរស្ស អារោចេតូ’’តិ.

តេន ច សមយេន អម្ហាកំ សត្ថរិ បឋមាភិសម្ពោធិំ បត្វា បវត្តិតវរធម្មចក្កេ អនុបុព្ពេន ឧរុវេលកស្សបាទិកេ សហស្សជដិលេ ទមេត្វា រាជគហេ វិហរន្តេ ឯកទិវសំ ឧបតិស្សោ បរិព្ពាជកោ បរិព្ពាជការាមំ គច្ឆន្តោ អាយស្មន្តំ អស្សជិត្ថេរំ រាជគហេ បិណ្ឌាយ ចរន្តំ ទិស្វា ‘‘ន មយា ឯវរូបោ អាកប្បសម្បន្នោ បព្ពជិតោ ទិដ្ឋបុព្ពោ, សន្តធម្មេន នាម ឯត្ថ ភវិតព្ព’’ន្តិ សញ្ជាតប្បសាទោ បញ្ហំ បុច្ឆិតុំ អាយស្មន្តំ ឧទិក្ខន្តោ បិដ្ឋិតោ បិដ្ឋិតោ អនុពន្ធិ. ថេរោបិ លទ្ធបិណ្ឌបាតោ បរិភុញ្ជិតុំ បតិរូបំ ឱកាសំ គតោ. បរិព្ពាជកោ អត្តនោ បរិព្ពាជកបីឋំ បញ្ញាបេត្វា អទាសិ. ភត្តកិច្ចបរិយោសានេ ចស្ស អត្តនោ កុណ្ឌិកាយ ឧទកំ អទាសិ.

ឯវំ សោ អាចរិយវត្តំ កត្វា កតភត្តកិច្ចេន ថេរេន សទ្ធិំ បដិសន្ថារំ កត្វា ‘‘កោ វា តេ សត្ថា, កស្ស វា ត្វំ ធម្មំ រោចេសី’’តិ បុច្ឆិ. ថេរោ សម្មាសម្ពុទ្ធំ អបទិសិ. បុន តេន ‘‘កិំវាទី បនាយស្មតោ សត្ថា’’តិ បុដ្ឋោ ‘‘ឥមស្ស សាសនស្ស គម្ភីរតំ ទស្សេស្សាមី’’តិ អត្តនោ នវកភាវំ បវេទេត្វា សង្ខេបវសេន ចស្ស សាសនធម្មំ កថេន្តោ ‘‘យេ ធម្មា ហេតុប្បភវា’’តិ (មហាវ. ៦០; អប. ថេរ ១.១.២៨៦; បេដកោ. ៩) គាថមាហ. បរិព្ពាជកោ បឋមបទទ្វយមេវ សុត្វា សហស្សនយសម្បន្នេ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាសិ, ឥតរំ បទទ្វយំ សោតាបន្នកាលេ និដ្ឋាសិ. គាថាបរិយោសានេ បន សោតាបន្នោ ហុត្វា ឧបរិ វិសេសេ អប្បវត្តេន្តេ ‘‘ភវិស្សតិ ឯត្ថ ការណ’’ន្តិ សល្លក្ខេត្វា ថេរំ អាហ – ‘‘មា, ភន្តេ, ឧបរិ ធម្មទេសនំ វឌ្ឍយិត្ថ, ឯត្តកមេវ ហោតុ, កហំ អម្ហាកំ សត្ថា វសតី’’តិ? ‘‘វេឡុវនេ’’តិ. ‘‘ភន្តេ, តុម្ហេ បុរតោ គច្ឆថ, អហំ មយ្ហំ សហាយកស្ស កតបដិញ្ញំ មោចេត្វា តំ គហេត្វា អាគមិស្សាមី’’តិ បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទិត្វា តិក្ខត្តុំ បទក្ខិណំ កត្វា ថេរំ ឧយ្យោជេត្វា បរិព្ពាជការាមំ អគមាសិ.

កោលិតបរិព្ពាជកោ តំ ទូរតោវ អាគច្ឆន្តំ ទិស្វា ‘‘មុខវណ្ណោ ន អញ្ញទិវសេសុ វិយ, អទ្ធានេន អមតំ អធិគតំ ភវិស្សតី’’តិ តេនេវស្ស វិសេសាធិគមំ សម្ភាវេត្វា អមតាធិគមំ បុច្ឆិ. សោបិស្ស ‘‘អាមាវុសោ, អមតំ អធិគត’’ន្តិ បដិជានិត្វា តមេវ គាថំ អភាសិ. គាថាបរិយោសានេ កោលិតោ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិត្វា អាហ – ‘‘កហំ នោ សត្ថា’’តិ? ‘‘វេឡុវនេ’’តិ. ‘‘តេន ហិ, អាវុសោ, អាយាម, សត្ថារំ បស្សិស្សាមា’’តិ. ឧបតិស្សោ សព្ពកាលម្បិ អាចរិយបូជកោវ, តស្មា សញ្ចយស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា សត្ថុ គុណេ បកាសេត្វា តម្បិ សត្ថុ សន្តិកំ នេតុកាមោ អហោសិ. សោ លាភាសាបកតោ អន្តេវាសិកភាវំ អនិច្ឆន្តោ ‘‘ន សក្កោមិ ចាដិ ហុត្វា ឧទកសិញ្ចនំ ហោតុ’’ន្តិ បដិក្ខិបិ. តេ អនេកេហិ ការណេហិ តំ សញ្ញាបេតុំ អសក្កោន្តា អត្តនោ ឱវាទេ វត្តមានេហិ អឌ្ឍតេយ្យសតេហិ អន្តេវាសិកេហិ សទ្ធិំ វេឡុវនំ អគមំសុ. សត្ថា តេ ទូរតោវ អាគច្ឆន្តេ ទិស្វា ‘‘ឯតំ មេ សាវកយុគំ ភវិស្សតិ អគ្គំ ភទ្ទយុគ’’ន្តិ វត្វា តេសំ បរិសាយ ចរិយវសេន ធម្មំ ទេសេត្វា អរហត្តេ បតិដ្ឋាបេត្វា ឯហិភិក្ខុភាវេន ឧបសម្បទំ អទាសិ. យថា តេសំ, ឯវំ អគ្គសាវកានម្បិ ឥទ្ធិមយបត្តចីវរំ អាគតមេវ. ឧបរិមគ្គត្តយកិច្ចំ បន ន និដ្ឋាតិ. កស្មា? សាវកបារមីញាណស្ស មហន្តតាយ.

តេសុ អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ បព្ពជិតទិវសតោ សត្តមេ ទិវសេ មគធរដ្ឋេ កល្លវាលគាមេ សមណធម្មំ ករោន្តោ ថិនមិទ្ធេ ឱក្កន្តេ សត្ថារា សំវេជិតោ ថិនមិទ្ធំ វិនោទេត្វា ធាតុកម្មដ្ឋានំ (អ. និ. ៧.៦១) សុណន្តោ ឯវ ឧបរិមគ្គត្តយំ អធិគន្ត្វា សាវកបារមីញាណស្ស មត្ថកំ បាបុណិ. អាយស្មា សារិបុត្តោ បព្ពជិតទិវសតោ អឌ្ឍមាសំ អតិក្កមិត្វា សត្ថារា សទ្ធិំ រាជគហេ សូករខតលេណេ វិហរន្តោ អត្តនោ ភាគិនេយ្យស្ស ទីឃនខបរិព្ពាជកស្ស វេទនាបរិគ្គហសុត្តន្តេ (ម. និ. ២.២០១ អាទយោ) ទេសិយមានេ ទេសនានុសារេន ញាណំ បេសេត្វា បរស្ស វឌ្ឍិតំ ភត្តំ ភុញ្ជន្តោ វិយ សាវកបារមីញាណស្ស មត្ថកំ បាបុណិ. ឥតិ ទ្វិន្នម្បិ អគ្គសាវកានំ សត្ថុ សមីបេ ឯវ សាវកបារមីញាណំ មត្ថកំ បត្តំ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.១.១៤១-៣៧៤) –

‘‘ហិមវន្តស្ស អវិទូរេ, លម្ពកោ នាម បព្ពតោ;

អស្សមោ សុកតោ មយ្ហំ, បណ្ណសាលា សុមាបិតា.

‘‘ឧត្តានកូលា នទិកា, សុបតិត្ថា មនោរមា;

សុសុទ្ធបុលិនាកិណ្ណា, អវិទូរេ មមស្សមំ.

‘‘អសក្ខរា អបព្ភារា, សាទុ អប្បដិគន្ធិកា;

សន្ទតី នទិកា តត្ថ, សោភយន្តា មមស្សមំ.

‘‘កុម្ភីលា មករា ចេត្ថ, សុសុមារា ច កច្ឆបា;

ចរន្តិ នទិយា តត្ថ, សោភយន្តា មមស្សមំ.

‘‘បាឋីនា បាវុសា មច្ឆា, ពលជា មុញ្ជរោហិតា;

វគ្គឡា បបតាយន្តា, សោភយន្តិ មមស្សមំ.

‘‘ឧភោ កូលេសុ នទិយា, បុប្ផិនោ ផលិនោ ទុមា;

ឧភតោ អភិលម្ពន្តា, សោភយន្តិ មមស្សមំ.

‘‘អម្ពា សាលា ច តិលកា, បាដលី សិន្ទុវារកា;

ទិព្ពគន្ធា សម្បវន្តិ, បុប្ផិតា មម អស្សមេ.

‘‘ចម្មកា សឡលា នីបា, នាគបុន្នាគកេតកា;

ទិព្ពគន្ធា សម្បវន្តិ, បុប្ផិតា មម អស្សមេ.

‘‘អតិមុត្តា អសោកា ច, ភគិនីមាលា ច បុប្ផិតា;

អង្កោលា ពិម្ពិជាលា ច, បុប្ផិតា មម អស្សមេ.

‘‘កេតកា កន្ទលិ ចេវ, គោធុកា តិណសូលិកា;

ទិព្ពគន្ធំ សម្បវន្តា, សោភយន្តិ មមស្សមំ.

‘‘កណិការា កណ្ណិកា ច, អសនា អជ្ជុនា ពហូ;

ទិព្ពគន្ធំ សម្បវន្តា, សោភយន្តិ មមស្សមំ.

‘‘បុន្នាគា គិរិបុន្នាគា, កោវិឡារា ច បុប្ផិតា;

ទិព្ពគន្ធំ សម្បវន្តា, សោភយន្តិ មមស្សមំ.

‘‘ឧទ្ទាលកា ច កុដជា, កទម្ពា វកុលា ពហូ;

ទិព្ពគន្ធំ សម្បវន្តា, សោភយន្តិ មមស្សមំ.