១. ផុស្សត្ថេរគាថាវណ្ណនា

តិំសនិបាតេ បាសាទិកេ ពហូ ទិស្វាតិអាទិកា អាយស្មតោ ផុស្សត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយំ កុសលំ ឧបចិនិត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ ឯកស្ស មណ្ឌលិករញ្ញោ បុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តិ, ផុស្សោតិ នាមំ អហោសិ. សោ វិញ្ញុតំ បត្តោ ខត្តិយកុមារេហិ សិក្ខិតព្ពសិប្បេសុ និប្ផត្តិំ គតោ. ឧបនិស្សយសម្បន្នត្តា កាមេសុ អលគ្គចិត្តោ អញ្ញតរស្ស មហាថេរស្ស សន្តិកេ ធម្មំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា ចរិយានុកូលំ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា ភាវនំ អនុយុញ្ជន្តោ ឈានានិ និព្ពត្តេត្វា ឈានបាទកំ វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា នចិរស្សេវ ឆឡភិញ្ញោ អហោសិ. អថេកទិវសំ បណ្ឌរគោត្តោ នាម ឯកោ តាបសោ តស្ស សន្តិកេ ធម្មំ សុត្វា និសិន្នោ សម្ពហុលេ ភិក្ខូ សីលាចារសម្បន្នេ សុសំវុតិន្ទ្រិយេ ភាវិតកាយេ ភាវិតចិត្តេ ទិស្វា បសន្នចិត្តោ ‘‘សាធុ វតាយំ បដិបត្តិ លោកេ ចិរំ តិដ្ឋេយ្យា’’តិ ចិន្តេត្វា ‘‘កថំ នុ ខោ, ភន្តេ, អនាគតមទ្ធានំ ភិក្ខូនំ បដិបត្តិ ភវិស្សតី’’តិ ថេរំ បុច្ឆិ. តមត្ថំ ទស្សេន្តោ សង្គីតិការា –

៩៤៩. ‘‘បាសាទិកេ ពហូ ទិស្វា, ភាវិតត្តេ សុសំវុតេ;

ឥសិ បណ្ឌរសគោត្តោ, អបុច្ឆិ ផុស្សសវ្ហយ’’ន្តិ. – គាថំ អាទិតោ ឋបេសុំ;

តត្ថ បាសាទិកេតិ អត្តនោ បដិបត្តិយា បសាទារហេ. ពហូតិ សម្ពហុលេ. ភាវិតត្តេតិ សមថវិបស្សនាភាវនាហិ ភាវិតចិត្តេ. សុសំវុតេតិ សុដ្ឋុ សំវុតិន្ទ្រិយេ. ឥសីតិ តាបសោ. បណ្ឌរសគោត្តោតិ បណ្ឌរស្ស នាម ឥសិនោ វំសេ ជាតត្តា តេន សមានគោត្តោ. ផុស្សសវ្ហយន្តិ ផុស្សសទ្ទេន អវ្ហាតព្ពំ, ផុស្សនាមកន្តិ អត្ថោ.

៩៥០. ‘‘កិំ ឆន្ទា កិមធិប្បាយា, កិមាកប្បា ភវិស្សរេ;

អនាគតម្ហិ កាលម្ហិ, តំ មេ អក្ខាហិ បុច្ឆិតោ’’តិ. –

អយំ តស្ស ឥសិនោ បុច្ឆាគាថា.

តត្ថ កិំ ឆន្ទាតិ ឥមស្មិំ សាសនេ អនាគតេ ភិក្ខូ កីទិសច្ឆន្ទា កីទិសាធិមុត្តិកា, កិំ ហីនាធិមុត្តិកា, ឧទាហុ បណីតាធិមុត្តិកាតិ អត្ថោ. កិមធិប្បាយាតិ កីទិសាធិប្បាយា កីទិសជ្ឈាសយា, កិំ សំកិលេសជ្ឈាសយា, ឧទាហុ វោទានជ្ឈាសយាតិ អត្ថោ. អថ វា ឆន្ទា នាម កត្តុកម្យតា, តស្មា កីទិសី តេសំ កត្តុកម្យតាតិ អត្ថោ. អធិប្បាយោ អជ្ឈាសយោយេវ. កិមាកប្បាតិ កីទិសាកប្បា. អាកប្បាតិ ច វេសគហណាទិវារិត្តចារិត្តវន្តោតិ អត្ថោ. ភវិស្សរេតិ ភវិស្សន្តិ. តំ មេតិ តំ អនាគតេ ភិក្ខូនំ ឆន្ទាធិប្បាយាកប្បភេទំ បុច្ឆិតោ មយ្ហំ អក្ខាហិ កថេហីតិ ថេរំ អជ្ឈេសតិ. តស្ស ថេរោ តមត្ថំ អាចិក្ខន្តោ សក្កច្ចសវនេ តាវ និយោជេតុំ –

៩៥១. ‘‘សុណោហិ វចនំ មយ្ហំ, ឥសិ បណ្ឌរសវ្ហយ;

សក្កច្ចំ ឧបធារេហិ, អាចិក្ខិស្សាម្យនាគត’’ន្តិ. – គាថមាហ;

តស្សត្ថោ – ភោ បណ្ឌរនាម ឥសិ, យំ ត្វំ មំ បុច្ឆសិ, តំ តេ អនាគតំ អាចិក្ខិស្សាមិ, អាចិក្ខតោ បន មម វចនំ សុណាហិ អនាគតត្ថទីបនតោ សំវេគាវហតោ ច សក្កច្ចំ ឧបធារេហីតិ.

អថ ថេរោ អនាគតំសញាណេន ភិក្ខូនំ ភិក្ខុនីនញ្ច ភាវិនិំ បវត្តិំ យថាភូតំ ទិស្វា តស្ស អាចិក្ខន្តោ –

៩៥២. ‘‘កោធនា ឧបនាហី ច, មក្ខី ថម្ភី សឋា ពហូ;

ឥស្សុកី នានាវាទា ច, ភវិស្សន្តិ អនាគតេ.

៩៥៣. ‘‘អញ្ញាតមានិនោ ធម្មេ, គម្ភីរេ តីរគោចរា;

លហុកា អគរូ ធម្មេ, អញ្ញមញ្ញមគារវា.

៩៥៤. ‘‘ពហូ អាទីនវា លោកេ, ឧប្បជ្ជិស្សន្ត្យនាគតេ;

សុទេសិតំ ឥមំ ធម្មំ, កិលេសិស្សន្តិ ទុម្មតី.

៩៥៥. ‘‘គុណហីនាបិ សង្ឃម្ហិ, វោហរន្តា វិសារទា;

ពលវន្តោ ភវិស្សន្តិ, មុខរា អស្សុតាវិនោ.

៩៥៦. ‘‘គុណវន្តោបិ សង្ឃម្ហិ, វោហរន្តា យថាត្ថតោ;

ទុព្ពលា តេ ភវិស្សន្តិ, ហិរីមនា អនត្ថិកា.

៩៥៧. ‘‘រជតំ ជាតរូបញ្ច, ខេត្តំ វត្ថុមជេឡកំ.

ទាសិទាសញ្ច ទុម្មេធា, សាទិយិស្សន្ត្យនាគតេ.

៩៥៨. ‘‘ឧជ្ឈានសញ្ញិនោ ពាលា, សីលេសុ អសមាហិតា;

ឧន្នឡា វិចរិស្សន្តិ, កលហាភិរតា មគា.

៩៥៩. ‘‘ឧទ្ធតា ច ភវិស្សន្តិ, នីលចីវរបារុតា;

កុហា ថទ្ធា លបា សិង្គី, ចរិស្សន្ត្យរិយា វិយ.

៩៦០. ‘‘តេលសណ្ឋេហិ កេសេហិ, ចបលា អញ្ជនក្ខិកា;

រថិយាយ គមិស្សន្តិ, ទន្តវណ្ណិកបារុតា.

៩៦១. ‘‘អជេគុច្ឆំ វិមុត្តេហិ, សុរត្តំ អរហទ្ធជំ;

ជិគុច្ឆិស្សន្តិ កាសាវំ, ឱទាតេសុ សមុច្ឆិតា.

៩៦២. ‘‘លាភកាមា ភវិស្សន្តិ, កុសីតា ហីនវីរិយា;

កិច្ឆន្តា វនបត្ថានិ, គាមន្តេសុ វសិស្សរេ.

៩៦៣. ‘‘យេ យេ លាភំ លភិស្សន្តិ, មិច្ឆាជីវរតា សទា;

តេ តេវ អនុសិក្ខន្តា, ភជិស្សន្តិ អសំយតា.

៩៦៤. ‘‘យេ យេ អលាភិនោ លាភំ, ន តេ បុជ្ជា ភវិស្សរេ;

សុបេសលេបិ តេ ធីរេ, សេវិស្សន្តិ ន តេ តទា.

៩៦៥. ‘‘មិលក្ខុរជនំ រត្តំ, គរហន្តា សកំ ធជំ;

តិត្ថិយានំ ធជំ កេចិ, ធារិស្សន្ត្យវទាតកំ.

៩៦៦. ‘‘អគារវោ ច កាសាវេ, តទា តេសំ ភវិស្សតិ;

បដិសង្ខា ច កាសាវេ, ភិក្ខូនំ ន ភវិស្សតិ.

៩៦៧. ‘‘អភិភូតស្ស ទុក្ខេន, សល្លវិទ្ធស្ស រុប្បតោ;

បដិសង្ខា មហាឃោរា, នាគស្សាសិ អចិន្តិយា.

៩៦៨. ‘‘ឆទ្ទន្តោ ហិ តទា ទិស្វា, សុរត្តំ អរហទ្ធជំ;

តាវទេវភណី គាថា, គជោ អត្ថោបសំហិតា.

៩៦៩. ‘‘អនិក្កសាវោ កាសាវំ, យោ វត្ថំ បរិធស្សតិ;

អបេតោ ទមសច្ចេន, ន សោ កាសាវមរហតិ.

៩៧០. ‘‘យោ ច វន្តកសាវស្ស, សីលេសុ សុសមាហិតោ;

ឧបេតោ ទមសច្ចេន, ស វេ កាសាវមរហតិ.

៩៧១. ‘‘វិបន្នសីលោ ទុម្មេធោ, បាកដោ កាមការិយោ;

វិព្ភន្តចិត្តោ និស្សុក្កោ, ន សោ កាសាវមរហតិ.

៩៧២. ‘‘យោ ច សីលេន សម្បន្នោ, វីតរាគោ សមាហិតោ;

ឱទាតមនសង្កប្បោ, ស វេ កាសាវមរហតិ.

៩៧៣. ‘‘ឧទ្ធតោ ឧន្នឡោ ពាលោ, សីលំ យស្ស ន វិជ្ជតិ;

ឱទាតកំ អរហតិ, កាសាវំ កិំ ករិស្សតិ.

៩៧៤. ‘‘ភិក្ខូ ច ភិក្ខុនិយោ ច, ទុដ្ឋចិត្តា អនាទរា;

តាទីនំ មេត្តចិត្តានំ, និគ្គណ្ហិស្សន្ត្យនាគតេ.

៩៧៥. ‘‘សិក្ខាបេន្តាបិ ថេរេហិ, ពាលា ចីវរធារណំ;

ន សុណិស្សន្តិ ទុម្មេធា, បាកដា កាមការិយា.

៩៧៦. ‘‘តេ តថា សិក្ខិតា ពាលា, អញ្ញមញ្ញំ អគារវា;

នាទិយិស្សន្តុបជ្ឈាយេ, ខឡុង្កោ វិយ សារថិំ.

៩៧៧. ‘‘ឯវំ អនាគតទ្ធានំ, បដិបត្តិ ភវិស្សតិ;

ភិក្ខូនំ ភិក្ខុនីនញ្ច, បត្តេ កាលម្ហិ បច្ឆិមេ.

៩៧៨. ‘‘បុរា អាគច្ឆតេ ឯតំ, អនាគតំ មហព្ភយំ;

សុព្ពចា ហោថ សខិលា, អញ្ញមញ្ញំ សគារវា.

៩៧៩. ‘‘មេត្តចិត្តា ការុណិកា, ហោថ សីលេសុ សំវុតា;

អារទ្ធវីរិយា បហិតត្តា, និច្ចំ ទឡ្ហបរក្កមា.

៩៨០. ‘‘បមាទំ ភយតោ ទិស្វា, អប្បមាទញ្ច ខេមតោ;

ភាវេថដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ, ផុសន្តា អមតំ បទ’’ន្តិ. – ឥមា គាថា អភាសិ;

តត្ថ កោធនាតិ កុជ្ឈនសីលា. ភវិស្សន្តិ អនាគតេតិ សម្ពន្ធោ. កិំ ថេរស្ស កាលេ តថា នាហេសុន្តិ? ន នាហេសុំ. តទា បន កល្យាណមិត្តពហុលតាយ ឱវាទកេសុ វិញ្ញាបកេសុ សព្រហ្មចារីសុ ពហូសុ វិជ្ជមានេសុ កិលេសេសុ ពលវន្តេសុ បដិសង្ខានពហុលតាយ ច យេភុយ្យេន ភិក្ខូ អក្កោធនា អហេសុំ, អាយតិំ តព្ពិបរិយាយេ អតិកោធនា ភវិស្សន្តិ, តស្មា ‘‘អនាគតេ’’តិ វុត្តំ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. ឧបនាហីតិ អាឃាតវត្ថូសុ អាឃាតស្ស ឧបនយ្ហនសីលា ឧបនាហសម្ភវតោ វា ឧបនាហី. តត្ថ បុរិមកាលិកោ ព្យាបាទោ កោធោ, អបរកាលិកោ ឧបនាហោ. សកិំ បវត្តោ វា ទោសោ កោធោ, អនេកក្ខត្តុំ បវត្តោ ឧបនាហោ. បរេសំ វិជ្ជមានេ គុណេ មក្ខន្តិ បុញ្ជន្តិ, តេសំ វា ឧទកបុញ្ជនិយា វិយ ឧទកស្ស មក្ខោ មក្ខនំ បុញ្ជនំ ឯតេសំ អត្ថីតិ មក្ខី. អតិមានលក្ខណោ ថម្ភោ ឯតេសំ អត្ថីតិ ថម្ភី. សឋាតិ អសន្តគុណវិភាវនលក្ខណេន សាឋេយ្យេន សមន្នាគតា. ឥស្សុកីតិ បរសម្បត្តិខិយ្យនលក្ខណាយ ឥស្សាយ សមន្នាគតា. នានាវាទាតិ អញ្ញមញ្ញំ វិរុទ្ធវាទា វិរុទ្ធទិដ្ឋិកា, កលហការកា ចាតិ អត្ថោ.

អញ្ញាតមានិនោ ធម្មេ, គម្ភីរេ តីរគោចរាតិ គម្ភីរេ ទុរោភាសេ សទ្ធម្មេ អញ្ញាតេ ឯវ ‘‘ញាតោតិ, ទិដ្ឋោ’’តិ ឯវំ មានិនោ, តតោ ឯវ តស្ស ឱរភាគេ បវត្តិតាយ ឱរិមតីរគោចរា. លហុកាតិ លហុសភាវា ចបលា. អគរូ ធម្មេតិ សទ្ធម្មេ គារវរហិតា. អញ្ញមញ្ញមគារវាតិ អញ្ញមញ្ញស្មិំ អប្បតិស្សា, សង្ឃេ សព្រហ្មចារីសុ ច គរុគារវវិរហិតា. ពហូ អាទីនវាតិ វុត្តប្បការា, វក្ខមានា ច ពហូ អនេកទោសា អន្តរាយា. លោកេតិ សត្តលោកេ. ឧប្បជ្ជិស្សន្ត្យនាគតេតិ អនាគតេ បាតុ ភវិស្សន្តិ. សុទេសិតំ ឥមំ ធម្មន្តិ, សម្មាសម្ពុទ្ធេន សុដ្ឋុ អវិបរីតំ អាទិកល្យាណាទិប្បការេន ទេសិតំ ឥមំ អាគមសទ្ធម្មំ. កិលេសិស្សន្តីតិ កិលិដ្ឋំ កិលេសទូសិតំ ករិស្សន្តិ, ‘‘អាបត្តិំ ‘អនាបត្តី’តិ គរុកាបត្តិំ ‘លហុកាបត្តី’’’តិអាទិនា ទុច្ចរិតសំកិលេសេន អសទ្ធម្មេន សណ្ហសុខុមំ រូបារូបធម្មំ បដិក្ខិបិស្សន្តិ, ទិដ្ឋិសំកិលេសេន ឧភយត្រាបិ តណ្ហាសំកិលេសេន សំកិលេសិស្សន្តិ មលិនំ ករិស្សន្តិ. ទុម្មតីតិ និប្បញ្ញា. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា – ‘‘ភវិស្សន្តិ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខូ អនាគតមទ្ធានំ…បេ… អភិធម្មកថំ វេទល្លកថំ កថេន្តា កណ្ហធម្មំ ឱក្កមមានា ន ពុជ្ឈិស្សន្តី’’តិ (អ. និ. ៥.៧៩).

គុណហីនាតិ សីលាទិគុណវិរហិតា ទុស្សីលា, អលជ្ជិនោ ច. អថ វា គុណហីនាតិ វិនយវារិត្តាទិគុណេន ហីនា ធម្មវិនយេ អប្បកតញ្ញុនោ. សង្ឃម្ហីតិ សង្ឃមជ្ឈេ. វោហរន្តាតិ កថេន្តា, សង្ឃេ វិនិច្ឆយកថាយ វត្តមានាយ យំកិញ្ចិ ភណន្តា. វិសារទាតិ និព្ភយា បគព្ភា. ពលវន្តោតិ បក្ខពលេន ពលវន្តោ. មុខរាតិ មុខខរា ខរវាទិនោ. អស្សុតាវិនោតិ ន សុតវន្តោ, កេវលំ លាភសក្ការសិលោកសន្និស្សយេន គុណធរា ហុត្វា ‘‘ធម្មំ ‘អធម្មោ’តិ, អធម្មញ្ច ‘ធម្មោ’តិ, វិនយំ ‘អវិនយោ’តិ, អវិនយញ្ច ‘វិនយោ’’’តិ ឯវំ អត្តនា យថិច្ឆិតមត្ថំ សង្ឃមជ្ឈេ បតិដ្ឋបេន្តា ពលវន្តោ ភវិស្សន្តិ.

គុណវន្តោតិ សីលាទិគុណសម្បន្នា. វោហរន្តា យថាត្ថតោតិ អត្ថានុរូបំ, អវិបរីតត្ថំ ‘‘ធម្មំ ‘ធម្មោ’តិ, អធម្មំ ‘អធម្មោ’តិ, វិនយំ ‘វិនយោ’តិ អវិនយំ ‘អវិនយោ’’’តិ ឯវំ ទីបេន្តា. ទុព្ពលា តេ ភវិស្សន្តីតិ បរិសាយំ អលជ្ជុស្សន្នតាយ ពលវិរហិតា តេ ភវិស្សន្តិ, តេសំ វចនំ ន តិដ្ឋិស្សតិ. ហិរីមនា អនត្ថិកាតិ ហិរីមន្តោ កេនចិ អនត្ថិកា. តេ ហិ ធម្មេន វត្តុំ សមត្ថាបិ បាបជិគុច្ឆតាយ អប្បកិច្ចតាយ ច កេហិចិ វិរោធំ អករោន្តា អត្តនោ វាទំ បតិដ្ឋាបេតុំ ន វាយមន្តា ទិដ្ឋាវិកម្មំ វា អធិដ្ឋានំ វា អកត្វា តុណ្ហី ហោន្តិ.

រជតន្តិ រូបិយំ, តេន កហាបណលោហមាសកាទីនម្បិ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. ជាតរូបន្តិ សុវណ្ណំ, តេន មណិមុត្តាទីនម្បិ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. វា-សទ្ទោ សមុច្ចយត្ថោ ‘‘អបទា វា’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៤.៣៤; ៥.៣២; ឥតិវុ. ៩០) វិយ. ‘‘រជតជាតរូបញ្ចា’’តិ វា បាឋោ. ខេត្តន្តិ យត្ថ បុព្ពណ្ណាបរណ្ណំ រុហតិ, តំ ខេត្តំ. តទត្ថំ អកតភូមិភាគោ វត្ថុ. អជេឡកន្តិ ឯឡកា នាម អជាយេវ, តេ ឋបេត្វា អវសេសា បសុជាតី អជា នាម. អជេឡកគ្គហណេនេវ ហេត្ថ គោមហិំសាទីនម្បិ សង្គហោ កតោ. ទាសិទាសញ្ចាតិ ទាសិយោ ច ទាសេ ច. ទុម្មេធាតិ អវិទ្ទសុនោ, កប្បិយាកប្បិយំ សារុប្បាសារុប្បំ អជានន្តា អត្តនោ អត្ថាយ សាទិយិស្សន្តិ សម្បដិច្ឆិស្សន្តិ.

ឧជ្ឈានសញ្ញិនោតិ បរេ ហេដ្ឋតោ កត្វា ឱលោកនចិត្តា, អនុជ្ឈាយិតព្ពដ្ឋានេបិ វា ឧជ្ឈានសីលា. ពាលាតិ ទុច្ចិន្តិតចិន្តនាទិនា ពាលលក្ខណេន សមន្នាគតា, តតោ ឯវ សីលេសុ អសមាហិតា ចតុបារិសុទ្ធិសីលេសុ ន សមាហិតចិត្តា. ឧន្នឡាតិ, សមុស្សិតតុច្ឆមានា. វិចរិស្សន្តីតិ មានទ្ធជំ ឧក្ខិបិត្វា វិចរិស្សន្តិ. កលហាភិរតា មគាតិ សារម្ភពហុលតាយ ករណុត្តរិយបសុតា កលហេ ឯវ អភិរតា មគសទិសា មិគា វិយ អត្តហិតាបេក្ខា ឃាសេសនាភិរតា ទុព្ពលវិហេសបរាតិ អត្ថោ.

ឧទ្ធតាតិ ឧទ្ធច្ចេន សមន្នាគតា ចិត្តេកគ្គតារហិតា. នីលចីវរបារុតាតិ អកប្បិយរជនរត្តេន នីលវណ្ណេន ចីវរេន បារុតា, តាទិសំ ចីវរំ និវាសេត្វា ចេវ បារុបិត្វា ច វិចរណកា. កុហាតិ សាមន្តជប្បនាទិនា កុហនវត្ថុនា កុហកា, អសន្តគុណសម្ភាវនិច្ឆាយ កោហញ្ញំ កត្វា បរេសំ វិម្ហាបយា. ថទ្ធាតិ កោធេន មានេន ច ថទ្ធមានសា កក្ខឡហទយា. លបាតិ លបនកា កុហនវុត្តិកា, បសន្នមានសេហិ មនុស្សេហិ ‘‘កេន, ភន្តេ, អយ្យស្ស អត្ថោ’’តិ បច្ចយទាយកានំ វទាបនកា, បយុត្តវាចាវសេន, និប្បេសិកតាវសេន ច បច្ចយត្ថំ លបកាតិ វា អត្ថោ. សិង្គីតិ ‘‘តត្ថ កតមំ សិង្គំ? យំ សិង្គំ សិង្គារតា ចាតុរតា ចាតុរិយំ បរិក្ខតតា បារិក្ខតិយ’’ន្តិ (វិភ. ៨៥២) ឯវំ វុត្តេហិ សិង្គសទិសេហិ បាកដកិលេសេហិ សមន្នាគតា, សិង្គារចរិតាតិ អត្ថោ. ‘‘អរិយា វិយា’’តិ ឥទំ ‘‘កុហា’’តិ ឯតស្សេវ អត្ថទស្សនំ. កុហកានញ្ហិ អរិយានមិវ ឋិតភាវំ ទស្សេន្តោ អរិយា វិយ វិចរន្តីតិ អាហ.

តេលសណ្ឋេហីតិ សិត្ថកតេលេន វា ឧទកតេលេន វា ឱសណ្ឋិតេហិ. ចបលាតិ កាយមណ្ឌនបរិក្ខារមណ្ឌនាទិនា ចាបល្លេន យុត្តា. អញ្ជនក្ខិកាតិ អលង្ការញ្ជនេន អញ្ជិតនេត្តា. រថិយាយ គមិស្សន្តីតិ ភិក្ខាចរិយាយ កុលូបសង្កមនាបទេសេហិ, មហារច្ឆាយ ឥតោ ចិតោ ច បរិព្ភមិស្សន្តិ. ទន្តវណ្ណិកបារុតាតិ ទន្តវណ្ណរត្តេន ចីវរេន បារុតសរីរា.

អជេគុច្ឆន្តិ អជិគុច្ឆិតព្ពំ. វិមុត្តេហីតិ អរិយេហិ. សុរត្តន្តិ កប្បិយរជនេន សុដ្ឋុ រត្តំ, អរហន្តានំ ពុទ្ធាទីនំ ចិណ្ណតាយ អរហទ្ធជំ ជិគុច្ឆិស្សន្តិ កាសាវំ. កស្មា? ឱទាតេសុ សមុច្ឆិតា គេធំ អាបន្នា. ទន្តវណ្ណបារុបនស្ស ហិ ឥទំ ការណវចនំ. តេ ហិ សេតកំ សម្ភាវេន្តា ‘‘សព្ពេន សព្ពំ សេតកេ គហិតេ លិង្គបរិច្ចាគោ ឯវ សិយា’’តិ ទន្តវណ្ណំ បារុបន្តិ.

លាភកាមាតិ លាភគិទ្ធា. ភិក្ខាចរិយាសុបិ កោសជ្ជយោគតោ កុសីតា. សមណធម្មំ កាតុំ ចិត្តស្ស ឧស្សាហាភាវេន ហីនវីរិយា. កិច្ឆន្តាតិ, កិលមន្តា, វនបត្ថេសុ វសិតុំ កិច្ឆន្តា កិលន្តចិត្តាតិ អត្ថោ. គាមន្តេសូតិ គាមន្តសេនាសនេសុ គាមសមីបេសុ សេនាសនេសុ, គាមទ្វារេសុ វា សេនាសនេសុ. វសិស្សរេតិ វសិស្សន្តិ.

តេ តេវ អនុសិក្ខន្តាតិ យេ យេ មិច្ឆាជីវប្បយោគេន លទ្ធលាភា, តេ តេ ឯវ បុគ្គលេ អនុសិក្ខន្តា ភមិស្សន្តិ. ភមិស្សន្តីតិ សយម្បិ តេ វិយ មិច្ឆាជីវេន លាភំ ឧប្បាទេតុំ រាជកុលាទីនិ សេវន្តា បរិព្ភមិស្សន្តិ. ‘‘ភជិស្សន្តី’’តិ វា បាឋោ, សេវិស្សន្តីតិ អត្ថោ. អសំយតាតិ សីលសំយមរហិតា.

យេ យេ អលាភិនោ លាភន្តិ យេ យេ ភិក្ខូ មិច្ឆាជីវបរិវជ្ជនេន អប្បបុញ្ញតាយ ច លាភស្ស បច្ចយស្ស ន លាភិនោ, តេ បុជ្ជា បូជនីយា បាសំសា តទា អនាគតេ កាលេ ន ភវិស្សន្តិ. សុបេសលេបិ តេ ធីរេតិ ធិតិសម្បន្នតាយ ធីរេ សុដ្ឋុ បេសលេបិ តេ ភិក្ខូ ន សេវិស្សន្តិ, តទា អនាគតេ តេ លាភិនោ លាភកាមាវ ភិក្ខូតិ អត្ថោ.

មិលក្ខុរជនំ រត្តន្តិ កាលកច្ឆករជនេន រត្តំ. សមាសបទញ្ហេតំ, គាថាសុខត្ថំ សានុនាសិកនិទ្ទេសោ. គរហន្តា សកំ ធជន្តិ អត្តនោ ធជភូតំ កាសាវំ ជិគុច្ឆន្តា. សាសនេ បព្ពជិតានញ្ហិ កាសាវោ ធជោ នាម. តិត្ថិយានំ ធជំ កេចីតិ កេចិ សក្យបុត្តិយភាវំ បដិជានន្តា ឯវ តិត្ថិយានំ សេតវត្ថិកានំ ធជភូតំ អវទាតកំ សេតវត្ថំ ធារេស្សន្តិ.

អគារវោ ច កាសាវេតិ អរហទ្ធជភូតេ កាសាវេ អគារវោ អពហុមានំ តទា អនាគតេ តេសំ ភវិស្សតិ. បដិសង្ខា ច កាសាវេតិ ‘‘បដិសង្ខា យោនិសោ ចីវរំ បដិសេវាមី’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.២៣; អ. និ. ៦.៥៨) នយេន បច្ចវេក្ខណមត្តម្បិ កាសាវបរិភោគេ ន ភវិស្សតិ.

កាសាវំ ធារេន្តេន កាសាវំ ពហុមានេន ‘‘ទុច្ចរិតតោ ឱរមិតព្ព’’ន្តិ កាសាវស្ស គរុកាតព្ពភាវេ ឆទ្ទន្តជាតកមុទាហរន្តោ ‘‘អភិភូតស្ស ទុក្ខេនា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ សល្លវិទ្ធស្សាតិ បុថុនា សវិសេន សល្លេន វិទ្ធស្ស, តតោ ឯវ មហតា ទុក្ខេន អភិភូតស្ស. រុប្បតោតិ សរីរវិការំ អាបជ្ជតោ. មហាឃោរាតិ សរីរជីវិតេសុ និរបេក្ខតាយ ភិម្មា គរុតរា បដិសង្ខា អញ្ញេហិ អចិន្តិយា ចិន្តាមត្តេន បវត្តេតុំ អសក្កុណេយ្យា ឆទ្ទន្តមហានាគស្សអាសិ, អហោសិ. ឆទ្ទន្តនាគរាជកាលេ ហិ ពោធិសត្តោ សោណុត្តរេន នាម នេសាទេន បដិច្ឆន្នដ្ឋានេ ឋត្វា វិសបីតេន សល្លេន វិទ្ធោ មហតា ទុក្ខេន អភិភូតោ តំ គហេត្វា បរិទហិតំ កាសាវំ ទិស្វា ‘‘អយំ អរិយទ្ធជេន បដិច្ឆន្នោ, ន មយា ហិំសិតព្ពោ’’តិ តត្ថ មេត្តចិត្តមេវ បច្ចុបដ្ឋបេត្វា ឧបរិធម្មំ ទេសេសិ. យថាហ –

‘‘សមប្បិតោ បុថុសល្លេន នាគោ,

អទុដ្ឋចិត្តោ លុទ្ទកមជ្ឈភាសិ;

កិមត្ថយំ កិស្ស វា សម្ម ហេតុ,

មមំ វធី កស្ស វាយំ បយោគោ’’តិអាទិ. (ជា. ១.១៦.១២៤);

ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ ថេរោ ‘‘ឆទ្ទន្តោ ហី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ សុរត្តំ អរហទ្ធជន្តិ សោណុត្តរេន បរិទហិតកាសាវំ សន្ធាយាហ. អភណីតិ អភាសិ. គាថាតិ គាថាយោ. គជោតិ ឆទ្ទន្តោ នាគរាជា. អត្ថោបសំហិតាតិ អត្ថសន្និស្សិតា ហិតា, ហិតយុត្តាតិ អត្ថោ.

ឆទ្ទន្តនាគរាជេន វុត្តគាថាសុ អនិក្កសាវោតិ រាគាទីហិ កសាវេហិ កសាវោ, បរិទហិស្សតីតិ និវាសនបារុបនអត្ថរណវសេន បរិភុញ្ជិស្សតិ. ‘‘បរិធស្សតី’’តិ វា បាឋោ. អបេតោ ទមសច្ចេនាតិ ឥន្ទ្រិយទមេន ចេវ បរមត្ថសច្ចបក្ខិកេន វចីសច្ចេន ច អបេតោ, វិយុត្តោ បរិច្ចត្តោតិ អត្ថោ. ន សោតិ សោ ឯវរូបោ បុគ្គលោ កាសាវំ បរិទហិតុំ នារហតិ.

វន្តកសាវស្សាតិ ចតូហិ មគ្គេហិ វន្តកសាវោ ឆឌ្ឌិតកសាវោ បហីនកសាវោ អស្ស ភវេយ្យាតិ អត្ថោ. សីលេសូតិ ចតុបារិសុទ្ធិសីលេសុ. សុសមាហិតោតិ សុដ្ឋុ សមាហិតោ. ឧបេតោតិ ឥន្ទ្រិយទមេន ចេវ វុត្តប្បការេន សច្ចេន ច ឧបគតោ សមន្នាគតោ. ស វេតិ សោ ឯវរូបោ បុគ្គលោ តំ គន្ធកាសាវវត្ថំ ឯកន្តេន អរហតីតិ អត្ថោ.

វិបន្នសីលោតិ ភិន្នសីលោ. ទុម្មេធោតិ និប្បញ្ញោ សីលវិសោធនបញ្ញាយ វិរហិតោ. បាកដោតិ ‘‘ទុស្សីលោ អយ’’ន្តិ បាកដោ បកាសោ, វិក្ខិត្តិន្ទ្រិយតាយ វា បាកដោ បាកដិន្ទ្រិយោតិ អត្ថោ. កាមការិយោតិ ភិន្នសំវរតាយ យថិច្ឆិតការកោ, កាមស្ស វា មារស្ស យថាកាមករណីយោ. វិព្ភន្តចិត្តោតិ រូបាទីសុ វិសយេសុ វិក្ខិត្តចិត្តោ. និស្សុក្កោតិ អសុក្កោ សុក្កធម្មរហិតោ ហិរោត្តប្បវិវជ្ជិតោ, កុសលធម្មសម្បាទនឧស្សុក្ករហិតោ វា.

វីតរាគោតិ វិគតច្ឆន្ទរាគោ. ឱទាតមនសង្កប្បោតិ សុវិសុទ្ធមនោវិតក្កោ, អនាវិលសង្កប្បោ វា.

កាសាវំ កិំ ករិស្សតីតិ យស្ស សីលំ នត្ថិ, តស្ស កាសាវំ កិំ នាម បយោជនំ សាធេស្សតិ, ចិត្តកតសទិសំ តស្ស បព្ពជិតលិង្គន្តិ អត្ថោ.

ទុដ្ឋចិត្តាតិ រាគាទិទោសេហិ ទូសិតចិត្តា. អនាទរាតិ សត្ថរិ ធម្មេ អញ្ញមញ្ញញ្ច អាទររហិតា អគារវា. តាទីនំ មេត្តចិត្តានន្តិ មេត្តាភាវនាយ សម្បយុត្តហទយេ តេនេវ អរហត្តាធិគមេន ឥដ្ឋាទីសុ តាទិភាវប្បត្តេ ឧឡារគុណេ. ឧបយោគត្ថេ ហិ ឥទំ សាមិវចនំ. និគ្គណ្ហិស្សន្តីតិ ‘‘សីលាទិសម្បន្នេ ទិស្វា តេ សម្ភាវេន្តា វិបន្នសីលេ អម្ហេ ន ពហុំ មញ្ញិស្សន្តី’’តិ អត្តនិ អគារវភយេន យថា តេ ឧព្ពាឡ្ហា បក្កមិស្សន្តិ, តថា ពាធិស្សន្តីតិ អត្ថោ.

សិក្ខាបេន្តាបីតិ សិក្ខាបិយមានាបិ. កម្មត្ថេ ហិ អយំ កត្តុនិទ្ទេសោ. ថេរេហីតិ អត្តនោ អាចរិយុបជ្ឈាយេហិ. ចីវរធារណន្តិ ឥទំ សមណបដិបត្តិយា និទស្សនមត្តំ, តស្មា ‘‘ឯវំ តេ អភិក្កមិតព្ពំ, ឯវំ តេ បដិក្កមិតព្ព’’ន្តិអាទិនា (អ. និ. ៤.១២២) សិក្ខាបិយមានាបីតិ អត្ថោ. ន សុណិស្សន្តីតិ ឱវាទំ ន គណ្ហិស្សន្តិ.

តេ តថា សិក្ខិតា ពាលាតិ តេ អន្ធពាលា អាចរិយុបជ្ឈាយេហិ សិក្ខាបិយមានាបិ អនាទរតាយ អសិក្ខិតាតិ. នាទិយិស្សន្តុបជ្ឈាយេតិ ឧបជ្ឈាយេ អាចរិយេ ច អាទរំ ន ករោន្តិ, តេសំ អនុសាសនិយំ ន តិដ្ឋន្តិ. យថា កិំ? ខឡុង្កោ វិយ សារថិំ យថា ខឡុង្កោ ទុដ្ឋស្សោ អស្សទមកំ នាទិយតិ ន តស្ស ឧបទេសេ តិដ្ឋតិ, ឯវំ តេបិ ឧបជ្ឈាយាចរិយេ ន ភាយន្តិ ន សារជ្ជន្តីតិ អត្ថោ.

‘‘ឯវ’’ន្តិអាទិ វុត្តស្សេវត្ថស្ស និគមនំ. តត្ថ ឯវន្តិ វុត្តប្បការេន. អនាគតទ្ធានន្តិ អនាគតមទ្ធានំ, អនាគតេ កាលេតិ អត្ថោ. តំយេវ សរូបតោ ទស្សេន្តោ ‘‘បត្តេ កាលម្ហិ បច្ឆិមេ’’តិ អាហ. តត្ថ កតមោ បច្ឆិមកាលោ? ‘‘តតិយសង្គីតិតោ បដ្ឋាយ បច្ឆិមកាលោ’’តិ កេចិ, តំ ឯកេ នានុជានន្តិ. សាសនស្ស ហិ បញ្ចយុគានិ វិមុត្តិយុគំ, សមាធិយុគំ, សីលយុគំ, សុតយុគំ, ទានយុគន្តិ. តេសុ បឋមំ វិមុត្តិយុគំ, តស្មិំ អន្តរហិតេ សមាធិយុគំ វត្តតិ, តស្មិម្បិ អន្តរហិតេ សីលយុគំ វត្តតិ, តស្មិម្បិ អន្តរហិតេ សុតយុគំ វត្តតេវ. អបរិសុទ្ធសីលោ ហិ ឯកទេសេន បរិយត្តិពាហុសច្ចំ បគ្គយ្ហ តិដ្ឋតិ លាភាទិកាមតាយ. យទា បន មាតិកាបរិយោសានា បរិយត្តិ សព្ពសោ អន្តរធាយតិ, តតោ បដ្ឋាយ លិង្គមត្តមេវ អវសិស្សតិ, តទា យថា តថា ធនំ សំហរិត្វា ទានមុខេន វិស្សជ្ជេន្តិ, សា កិរ នេសំ ចរិមា សម្មាបដិបត្តិ. តត្ថ សុតយុគតោ បដ្ឋាយ បច្ឆិមកាលោ, ‘‘សីលយុគតោ បដ្ឋាយា’’តិ អបរេ.

ឯវំ ថេរោ បច្ឆិមេ កាលេ ឧប្បជ្ជនកំ មហាភយំ ទស្សេត្វា បុន តត្ថ សន្និបតិតភិក្ខូនំ ឱវាទំ ទទន្តោ ‘‘បុរា អាគច្ឆតេ’’តិអាទិនា តិស្សោ គាថា អភាសិ. តត្ថ បុរា អាគច្ឆតេ ឯតន្តិ ឯតំ មយា តុម្ហាកំ វុត្តំ បដិបត្តិអន្តរាយករំ អនាគតំ មហាភយំ អាគច្ឆតិ បុរា, យាវ អាគមិស្សតិ, តាវទេវាតិ អត្ថោ. សុព្ពចាតិ វចនក្ខមា សោវចស្សការកេហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតា, គរូនំ អនុសាសនិយោ បទក្ខិណគ្គាហិនោ ហោថាតិ អត្ថោ. សខិលាតិ មុទុហទយា.

មេត្តចិត្តាតិ សព្ពសត្តេសុ ហិតូបសំហារលក្ខណាយ មេត្តាយ សម្បយុត្តចិត្តា. ការុណិកាតិ ករុណាយ និយុត្តា បរេសំ ទុក្ខាបនយនាការវុត្តិយា ករុណាយ សមន្នាគតា. អារទ្ធវីរិយាតិ អកុសលានំ បហានាយ កុសលានំ ឧបសម្បទាយ បគ្គហិតវីរិយា. បហិតត្តាតិ និព្ពានំ បដិបេសិតចិត្តា. និច្ចន្តិ សព្ពកាលំ. ទឡ្ហបរក្កមាតិ ថិរវីរិយា.

បមាទន្តិ បមជ្ជនំ, កុសលានំ ធម្មានំ អននុដ្ឋានំ, អកុសលេសុ ច ធម្មេសុ ចិត្តវោស្សគ្គោ. វុត្តញ្ហិ –

‘‘តត្ថ កតមោ បមាទោ? កាយទុច្ចរិតេ វា វចីទុច្ចរិតេ វា មនោទុច្ចរិតេ វា បញ្ចសុ វា កាមគុណេសុ ចិត្តស្ស វោស្សគ្គោ វោស្សគ្គានុប្បទានំ, កុសលានំ ធម្មានំ ភាវនាយ អសក្កច្ចកិរិយតា’’តិអាទិ (វិភ. ៩៣០).

អប្បមាទន្តិ អប្បមជ្ជនំ, សោ បមាទស្ស បដិបក្ខតោ វេទិតព្ពោ. អត្ថតោ ហិ អប្បមាទោ នាម សតិយា អវិប្បវាសោ, ឧបដ្ឋិតាយ សតិយា ឯវ ចេតំ នាមំ. អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ – យស្មា បមាទមូលកា សព្ពេ អនត្ថា, អប្បមាទមូលកា ច សព្ពេ អត្ថា, តស្មា បមាទំ ភយតោ ឧបទ្ទវតោ ទិស្វា អប្បមាទញ្ច ខេមតោ អនុបទ្ទវតោ ទិស្វា អប្បមាទបដិបត្តិយា សិខាភូតំ សីលាទិក្ខន្ធត្តយសង្គហំ សម្មាទិដ្ឋិអាទីនំ អដ្ឋន្នំ អង្គានំ វសេន អដ្ឋង្គិកំ អរិយមគ្គំ ភាវេថ, អមតំ និព្ពានំ ផុសន្តា សច្ឆិករោន្តា អត្តនោ សន្តានេ ឧប្បាទេថ, ទស្សនមគ្គមត្តេ អដ្ឋត្វា ឧបរិ តិណ្ណំ មគ្គានំ ឧប្បាទនវសេន វឌ្ឍេថ, ឯវំ វោ អប្បមាទភាវនា សិខាបត្តា ភវិស្សតីតិ.

ឯវំ ថេរោ សម្បត្តបរិសំ ឱវទតិ. ឥមា ឯវ ចិមស្ស ថេរស្ស អញ្ញាព្យាករណគាថា អហេសុន្តិ.

ផុស្សត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.