៩. អនុរុទ្ធត្ថេរគាថាវណ្ណនា

បហាយ មាតាបិតរោតិអាទិកា អាយស្មតោ អនុរុទ្ធត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ វិភវសម្បន្នោ កុដុម្ពិកោ ហុត្វា និព្ពត្តិ. សោ ឯកទិវសំ វិហារំ គន្ត្វា សត្ថុ សន្តិកេ ធម្មំ សុណន្តោ សត្ថារំ ឯកំ ភិក្ខុំ ទិព្ពចក្ខុកានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា សយម្បិ តំ ឋានន្តរំ បត្ថេត្វា សតសហស្សភិក្ខុបរិវារស្ស ភគវតោ សត្តាហំ មហាទានំ បវត្តេត្វា សត្តមេ ទិវសេ ភគវតោ, ភិក្ខុសង្ឃស្ស ច ឧត្តមានិ វត្ថានិ ទត្វា បណិធានមកាសិ. សត្ថាបិស្ស អនន្តរាយេន សមិជ្ឈនភាវំ ទិស្វា ‘‘អនាគតេ គោតមស្ស នាម សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស សាសនេ ទិព្ពចក្ខុកានំ អគ្គោ ភវិស្សតី’’តិ ព្យាកាសិ. សោបិ តត្ថ បុញ្ញានិ ករោន្តោ សត្ថរិ បរិនិព្ពុតេ និដ្ឋិតេ សត្តយោជនិកេ សុវណ្ណចេតិយេ អនេកសហស្សេហិ ទីបរុក្ខេហិ ទីបកបល្លិកាហិ ច ‘‘ទិព្ពចក្ខុញាណស្ស ឧបនិស្សយបច្ចយោ ហោតូ’’តិ ឧឡារំ ទីបបូជំ អកាសិ.

ឯវំ យាវជីវំ បុញ្ញានិ កត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ កស្សបស្ស ភគវតោ កាលេ ពារាណសិយំ កុដុម្ពិកគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ សត្ថរិ បរិនិព្ពុតេ និដ្ឋិតេ យោជនិកេ កនកថូបេ ពហូ កំសបាតិយោ ការេត្វា សប្បិមណ្ឌស្ស បូរេត្វា មជ្ឈេ ឯកេកំ គុឡបិណ្ឌំ ឋបេត្វា មុខវដ្ដិយា មុខវដ្ដិំ ផុសាបេន្តោ ចេតិយំ បរិក្ខិបាបេត្វា អត្តនា ឯកំ មហតិំ កំសបាតិំ ការេត្វា សប្បិមណ្ឌស្ស បូរេត្វា សហស្សវដ្ដិយោ ជាលាបេត្វា សីសេ ឋបេត្វា សព្ពរត្តិំ ចេតិយំ អនុបរិយាយិ.

ឯវំ តស្មិម្បិ អត្តភាវេ យាវជីវំ កុសលំ កត្វា តតោ ចុតោ ទេវលោកេ និព្ពត្តិត្វា តត្ថ យាវតាយុកំ ឋត្វា តតោ ចុតោ អនុប្បន្នេ ពុទ្ធេ ពារាណសិយំយេវ ទុគ្គតកុលេ និព្ពត្តិ, អន្នភារោតិស្ស នាមំ អហោសិ. សោ សុមនសេដ្ឋិស្ស នាម គេហេ កម្មំ ករោន្តោ ជីវតិ. សោ ឯកទិវសំ ឧបរិដ្ឋំ នាម បច្ចេកពុទ្ធំ និរោធសមាបត្តិតោ វុដ្ឋាយ គន្ធមាទនបព្ពតតោ អាកាសេនាគន្ត្វា ពារាណសីនគរទ្វារេ ឱតរិត្វា ចីវរំ បារុបិត្វា នគរេ បិណ្ឌាយ បវិសន្តំ ទិស្វា បសន្នចិត្តោ បត្តំ គហេត្វា អត្តនោ អត្ថាយ ឋបិតំ ឯកំ ភាគភត្តំ បត្តេ បក្ខិបិត្វា បច្ចេកពុទ្ធស្ស ទាតុកាមោ អារភិ. ភរិយាបិស្ស អត្តនោ ភាគភត្តំ តត្ថេវ បក្ខិបិ. សោ តំ នេត្វា បច្ចេកពុទ្ធស្ស ហត្ថេ ឋបេសិ. បច្ចេកពុទ្ធោ តំ គហេត្វា អនុមោទនំ កត្វា បក្កាមិ. តំ ទិស្វា រត្តិំ សុមនសេដ្ឋិស្ស ឆត្តេ អធិវត្ថា ទេវតា ‘‘អហោ ទានំ បរមទានំ, ឧបរិដ្ឋេ, សុប្បតិដ្ឋិត’’ន្តិ មហាសទ្ទេន អនុមោទិ. តំ សុត្វា សុមនសេដ្ឋិ ‘‘ឯវំ ទេវតាយ អនុមោទិតំ ឥទមេវ ឧត្តមទាន’’ន្តិ ចិន្តេត្វា តត្ថ បត្តិំ យាចិ. អន្នភារោ បន តស្ស បត្តិំ អទាសិ. តេន បសន្នចិត្តោ សុមនសេដ្ឋិ តស្ស សហស្សំ ទត្វា ‘‘ឥតោ បដ្ឋាយ តុយ្ហំ សហត្ថេន កម្មករណកិច្ចំ នត្ថិ, បតិរូបំ គេហំ កត្វា និច្ចំ វសាហី’’តិ អាហ.

យស្មា និរោធតោ វុដ្ឋិតស្ស បច្ចេកពុទ្ធស្ស ទិន្នបិណ្ឌបាតោ តំទិវសមេវ ឧឡារតរវិបាកោ ហោតិ, តស្មា តំទិវសំ សុមនសេដ្ឋិ រញ្ញោ សន្តិកំ គច្ឆន្តោ តំ គហេត្វា អគមាសិ. រាជា បន តំ អាទរវសេន ឱលោកេសិ. សេដ្ឋិ ‘‘មហារាជ, អយំ ឱលោកេតព្ពយុត្តោយេវា’’តិ វត្វា តទា តេន កតបុញ្ញំ អត្តនាបិស្ស សហស្សំ ទិន្នភាវំ កថេសិ. តំ សុត្វា រាជា តុស្សិត្វា សហស្សំ ទត្វា អសុកស្មិំ នាម ឋានេ គេហំ កត្វា វសា’’តិ គេហដ្ឋានមស្ស អាណាបេសិ. តស្ស តំ ឋានំ សោធាបេន្តស្ស មហន្តិយោ និធិកុម្ភិយោ ឧដ្ឋហិំសុ. តា ទិស្វា សោ រញ្ញោ អារោចេសិ. រាជា សព្ពំ ធនំ ឧទ្ធរាបេត្វា រាសិកតំ ទិស្វា ‘‘ឯត្តកំ ធនំ ឥមស្មិំ នគរេ កស្ស គេហេ អត្ថី’’តិ? ‘‘ន កស្សចិ, ទេវា’’តិ. ‘‘តេន ហិ អយំ អន្នភារោ ឥមស្មិំ នគរេ មហាធនសេដ្ឋិ នាម ហោតូ’’តិ តំទិវសមេវ តស្ស សេដ្ឋិឆត្តំ ឧស្សាបេសិ.

សោ តតោ បដ្ឋាយ យាវជីវំ កុសលកម្មំ កត្វា តតោ ចុតោ ទេវមនុស្សេសុ សំសរិត្វា ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ កបិលវត្ថុនគរេ សុក្កោទនសក្កស្ស គេហេ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ, អនុរុទ្ធោតិស្ស នាមំ អហោសិ. សោ មហានាមស្ស សក្កស្ស កនិដ្ឋភាតា, សត្ថុ ចូឡបិតុ បុត្តោ បរមសុខុមាលោ មហាបុញ្ញោ តិណ្ណំ ឧតូនំ អនុច្ឆវិកេសុ តីសុ បាសាទេសុ អលង្កតនាដកិត្ថីហិ បរិវុតោ ទេវោ វិយ សម្បត្តិំ អនុភវន្តោ សុទ្ធោទនមហារាជេន ឧស្សាហិតេហិ សក្យរាជូហិ សត្ថុ បរិវារត្ថំ បេសិតេហិ ភទ្ទិយកុមារាទីហិ អនុបិយម្ពវនេ វិហរន្តំ សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា សត្ថុ សន្តិកេ បព្ពជិត្វា អន្តោវស្សេយេវ ទិព្ពចក្ខុំ និព្ពត្តេត្វា, បុន ធម្មសេនាបតិស្ស សន្តិកេ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា ចេតិយរដ្ឋេ បាចីនវំសទាយំ គន្ត្វា សមណធម្មំ ករោន្តោ សត្តមហាបុរិសវិតក្កេ វិតក្កេត្វា អដ្ឋមំ ជានិតុំ នាសក្ខិ. តស្ស តំ បវត្តិំ ញត្វា សត្ថា អដ្ឋមំ មហាបុរិសវិតក្កំ កថេត្វា ចតុបច្ចយសន្តោសភាវនារាមបដិមណ្ឌិតំ មហាអរិយវំសបដិបទំ ទេសេតិ. សោ ទេសនានុសារេន វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អភិញ្ញាបដិសម្ភិទាបរិវារំ អរហត្តំ សច្ឆាកាសិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.១.៤២១-៤៣៣) –

‘‘សុមេធំ ភគវន្តាហំ, លោកជេដ្ឋំ នរាសភំ;

វូបកដ្ឋំ វិហរន្តំ, អទ្ទសំ លោកនាយកំ.

‘‘ឧបគន្ត្វាន សម្ពុទ្ធំ, សុមេធំ លោកនាយកំ;

អញ្ជលិំ បគ្គហេត្វាន, ពុទ្ធសេដ្ឋមយាចហំ.

‘‘អនុកម្ប មហាវីរ, លោកជេដ្ឋ នរាសភ;

បទីបំ តេ បទស្សាមិ, រុក្ខមូលម្ហិ ឈាយតោ.

‘‘អធិវាសេសិ សោ ធីរោ, សយម្ភូ វទតំ វរោ;

ទុមេសុ វិនិវិជ្ឈិត្វា, យន្តំ យោជិយហំ តទា.

‘‘សហស្សវដ្ដិំ បាទាសិំ, ពុទ្ធស្ស លោកពន្ធុនោ;

សត្តាហំ បជ្ជលិត្វាន, ទីបា វូបសមិំសុ មេ.

‘‘តេន ចិត្តប្បសាទេន, ចេតនាបណិធីហិ ច;

ជហិត្វា មានុសំ ទេហំ, វិមានមុបបជ្ជហំ.

‘‘ឧបបន្នស្ស ទេវត្តំ, ព្យម្ហំ អាសិ សុនិម្មិតំ;

សមន្តតោ បជ្ជលតិ, ទីបទានស្សិទំ ផលំ.

‘‘សមន្តា យោជនសតំ, វិរោចេសិមហំ តទា;

សព្ពេ ទេវេ អភិភោមិ, ទីបទានស្សិទំ ផលំ.

‘‘តិំសកប្បានិ ទេវិន្ទោ, ទេវរជ្ជមការយិំ;

ន មំ កេចីតិមញ្ញន្តិ, ទីបទានស្សិទំ ផលំ.

‘‘អដ្ឋវីសតិក្ខត្តុញ្ច, ចក្កវត្តី អហោសហំ;

ទិវា រត្តិញ្ច បស្សាមិ, សមន្តា យោជនំ តទា.

‘‘សហស្សលោកំ ញាណេន, បស្សាមិ សត្ថុ សាសនេ;

ទិព្ពចក្ខុមនុប្បត្តោ, ទីបទានស្សិទំ ផលំ.

‘‘សុមេធោ នាម សម្ពុទ្ធោ, តិំសកប្បសហស្សិតោ;

តស្ស ទីបោ មយា ទិន្នោ, វិប្បសន្នេន ចេតសា.

‘‘បដិសម្ភិទា ចតស្សោ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អថ នំ សត្ថា អបរភាគេ ជេតវនមហាវិហារេ អរិយគណមជ្ឈេ និសិន្នោ ទិព្ពចក្ខុកានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសិ ‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ ទិព្ពចក្ខុកានំ យទិទំ អនុរុទ្ធោ’’តិ (អ. និ. ១.១៨០, ១៩២).

សោ វិមុត្តិសុខំ បដិសំវេទី វិហរន្តោ ឯកទិវសំ អត្តនោ បដិបត្តិំ បច្ចវេក្ខិត្វា បីតិសោមនស្សជាតោ ឧទានវសេន ‘‘បហាយ មាតាបិតរោ’’តិអាទិកា គាថា អភាសិ. កេចិ បន ‘‘ថេរស្ស បព្ពជ្ជំ អរហត្តប្បត្តិញ្ច បកាសេន្តេហិ សង្គីតិការេហិ អាទិតោ ចតស្សោ គាថា ភាសិតា. តតោ បរា ថេរស្ស អរិយវំសបដិបត្តិយា អារាធិតចិត្តេន ភគវតា ភាសិតា. ឥតរា សព្ពាបិ តេន តេន ការណេន ថេរេនេវ ភាសិតា’’តិ វទន្តិ. ឥតិ សព្ពថាបិ ឥមា គាថា ថេរេន ភាសិតាបិ, ថេរំ ឧទ្ទិស្ស ភាសិតាបិ ថេរស្ស ចេតា គាថាតិ វេទិតព្ពា. សេយ្យថិទំ –

៨៩២. ‘‘បហាយ មាតាបិតរោ, ភគិនី ញាតិភាតរោ;

បញ្ច កាមគុណេ ហិត្វា, អនុរុទ្ធោវ ឈាយតិ.

៨៩៣. ‘‘សមេតោ នច្ចគីតេហិ, សម្មតាឡប្បពោធនោ;

ន តេន សុទ្ធិមជ្ឈគំ, មារស្ស វិសយេ រតោ.

៨៩៤. ‘‘ឯតញ្ច សមតិក្កម្ម, រតោ ពុទ្ធស្ស សាសនេ;

សព្ពោឃំ សមតិក្កម្ម, អនុរុទ្ធោវ ឈាយតិ.

៨៩៥. ‘‘រូបា សទ្ទា រសា គន្ធា, ផោដ្ឋព្ពា ច មនោរមា;

ឯតេ ច សមតិក្កម្ម, អនុរុទ្ធោវ ឈាយតិ.

៨៩៦. ‘‘បិណ្ឌបាតមតិក្កន្តោ, ឯកោ អទុតិយោ មុនិ;

ឯសតិ បំសុកូលានិ អនុរុទ្ធោ អនាសវោ.

៨៩៧. ‘‘វិចិនី អគ្គហី ធោវិ, រជយី ធារយី មុនិ;

បំសុកូលានិ មតិមា, អនុរុទ្ធោ អនាសវោ.

៨៩៨. ‘‘មហិច្ឆោ ច អសន្តុដ្ឋោ, សំសដ្ឋោ យោ ច ឧទ្ធតោ;

តស្ស ធម្មា ឥមេ ហោន្តិ, បាបកា សំកិលេសិកា.

៨៩៩. ‘‘សតោ ច ហោតិ អប្បិច្ឆោ, សន្តុដ្ឋោ អវិឃាតវា;

បវិវេករតោ វិត្តោ, និច្ចមារទ្ធវីរិយោ.

៩០០. ‘‘តស្ស ធម្មា ឥមេ ហោន្តិ, កុសលា ពោធិបក្ខិកា;

អនាសវោ ច សោ ហោតិ, ឥតិ វុត្តំ មហេសិនា.

៩០១. ‘‘មម សង្កប្បមញ្ញាយ, សត្ថា លោកេ អនុត្តរោ;

មនោមយេន កាយេន, ឥទ្ធិយា ឧបសង្កមិ.

៩០២. ‘‘យទា មេ អហុ សង្កប្បោ, តតោ ឧត្តរិ ទេសយិ;

និប្បបញ្ចរតោ ពុទ្ធោ, និប្បបញ្ចមទេសយិ.

៩០៣. ‘‘តស្សាហំ ធម្មមញ្ញាយ, វិហាសិំ សាសនេ រតោ;

តិស្សោ វិជ្ជា អនុប្បត្តា, កតំ ពុទ្ធស្ស សាសនំ.

៩០៤. ‘‘បញ្ចបញ្ញាសវស្សានិ, យតោ នេសជ្ជិកោ អហំ;

បញ្ចវីសតិវស្សានិ, យតោ មិទ្ធំ សមូហតំ.

៩០៥. ‘‘នាហុ អស្សាសបស្សាសា, ឋិតចិត្តស្ស តាទិនោ;

អនេជោ សន្តិមារព្ភ, ចក្ខុមា បរិនិព្ពុតោ.

៩០៦. ‘‘អសល្លីនេន ចិត្តេន, វេទនំ អជ្ឈវាសយិ;

បជ្ជោតស្សេវ និព្ពានំ, វិមោក្ខោ ចេតសោ អហុ.

៩០៧. ‘‘ឯតេ បច្ឆិមកា ទានិ, មុនិនោ ផស្សបញ្ចមា;

នាញ្ញេ ធម្មា ភវិស្សន្តិ, សម្ពុទ្ធេ បរិនិព្ពុតេ.

៩០៨. ‘‘នត្ថិ ទានិ បុនាវាសោ, ទេវកាយស្មិ ជាលិនិ;

វិក្ខីណោ ជាតិសំសារោ, នត្ថិ ទានិ បុនព្ភវោ.

៩០៩. ‘‘យស្ស មុហុត្តេន សហស្សធា, លោកោ សំវិទិតោ សព្រហ្មកប្បោ;

វសី ឥទ្ធិគុណេ ចុតូបបាតេ, កាលេ បស្សតិ ទេវតា ស ភិក្ខុ.

៩១០. ‘‘អន្នភារោ បុរេ អាសិំ, ទលិទ្ទោ ឃាសហារកោ;

សមណំ បដិបាទេសិំ, ឧបរិដ្ឋំ យសស្សិនំ.

៩១១. ‘‘សោម្ហិ សក្យកុលេ ជាតោ, អនុរុទ្ធោតិ មំ វិទូ;

ឧបេតោ នច្ចគីតេហិ, សម្មតាឡប្បពោធនោ.

៩១២. ‘‘អថទ្ទសាសិំ សម្ពុទ្ធំ, សត្ថារំ អកុតោភយំ;

តស្មិំ ចិត្តំ បសាទេត្វា, បព្ពជិំ អនគារិយំ.

៩១៣. ‘‘បុព្ពេនិវាសំ ជានាមិ, យត្ថ មេ វុសិតំ បុរេ;

តាវតិំសេសុ ទេវេសុ, អដ្ឋាសិំ សក្កជាតិយា.

៩១៤. ‘‘សត្តក្ខត្តុំ មនុស្សិន្ទោ, អហំ រជ្ជមការយិំ;

ចាតុរន្តោ វិជិតាវី, ជម្ពុសណ្ឌស្ស ឥស្សរោ;

អទណ្ឌេន អសត្ថេន, ធម្មេន អនុសាសយិំ.

៩១៥. ‘‘ឥតោ សត្ត តតោ សត្ត, សំសារានិ ចតុទ្ទស;

និវាសមភិជានិស្សំ, ទេវលោកេ ឋិតោ តទា.

៩១៦. ‘‘បញ្ចង្គិកេ សមាធិម្ហិ, សន្តេ ឯកោទិភាវិតេ;

បដិប្បស្សទ្ធិលទ្ធម្ហិ, ទិព្ពចក្ខុ វិសុជ្ឈិ មេ.

៩១៧. ‘‘ចុតូបបាតំ ជានាមិ, សត្តានំ អាគតិំ គតិំ;

ឥត្ថភាវញ្ញថាភាវំ, ឈានេ បញ្ចង្គិកេ ឋិតោ.

៩១៨. ‘‘បរិចិណ្ណោ មយា សត្ថា…បេ… ភវនេត្តិ សមូហតា.

៩១៩. ‘‘វជ្ជីនំ វេឡុវគាមេ, អហំ ជីវិតសង្ខយា;

ហេដ្ឋតោ វេឡុគុម្ពស្មិំ, និព្ពាយិស្សំ អនាសវោ’’តិ.

តត្ថ បហាយាតិ បជហិត្វា. មាតាបិតរោតិ មាតរញ្ច បិតរញ្ច. អយញ្ហេត្ថ អធិប្បាយោ – យថា អញ្ញេ កេចិ ញាតិបារិជុញ្ញេន វា ភោគបារិជុញ្ញេន វា អភិភូតា បព្ពជន្តិ, បព្ពជិតា ច កិច្ចន្តរបសុតា វិហរន្តិ, ន ឯវំ មយំ. មយំ បន មហន្តំ ញាតិបរិវដ្ដំ, មហន្តញ្ច ភោគក្ខន្ធំ បហាយ កាមេសុ និរបេក្ខា បព្ពជិតាតិ. ឈាយតីតិ អារម្មណូបនិជ្ឈានំ លក្ខណូបនិជ្ឈានញ្ចាតិ, ទុវិធម្បិ ឈានំ អនុយុត្តោ វិហរតិ.

សមេតោ នច្ចគីតេហីតិ នច្ចេហិ ច គីតេហិ ច សមង្គីភូតោ, នច្ចានិ បស្សន្តោ គីតានិ សុណន្តោតិ អត្ថោ. ‘‘សម្មតោ’’តិ ច បឋន្តិ, នច្ចគីតេហិ បូជិតោតិ អត្ថោ. សម្មតាឡប្បពោធនោតិ សម្មតាឡសទ្ទេហិ បច្ចូសកាលេ បពោធេតព្ពោ. ន តេន សុទ្ធិមជ្ឈគន្តិ តេន កាមភោគេន សំសារសុទ្ធិំ នាធិគច្ឆិំ. មារស្ស វិសយេ រតោតិ កិលេសមារស្ស វិសយភូតេ កាមគុណេ រតោ. ‘‘កិលេសមារស្ស វិសយភូតេន កាមគុណភោគេន សំសារសុទ្ធិ ហោតី’’តិ ឯវំទិដ្ឋិកោ អហុត្វាតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘ឯតញ្ច សមតិក្កម្មា’’តិអាទិ. តត្ថ ឯតន្តិ ឯតំ បញ្ចវិធម្បិ កាមគុណំ. សមតិក្កម្មាតិ សមតិក្កមិត្វា, អនបេក្ខោ ឆឌ្ឌេត្វាតិ អត្ថោ. សព្ពោឃន្តិ កាមោឃាទិកំ សព្ពម្បិ ឱឃំ.

បញ្ច កាមគុណេ សរូបតោ ទស្សេតុំ ‘‘រូបា សទ្ទា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ មនោរមាតិ លោភនីយដ្ឋេន មនំ រមយន្តីតិ មនោរមា, មនាបិយាតិ វុត្តំ ហោតិ. យថាហ ‘‘កតមេ បញ្ច មនាបិយា រូបា, មនាបិយា សទ្ទា’’តិអាទិ (ម. និ. ៣.៣២៨ អត្ថតោ សមានំ).

បិណ្ឌបាតមតិក្កន្តោតិ បិណ្ឌបាតគ្គហណំ អតិក្កន្តោ, បិណ្ឌបាតគ្គហណតោ និវត្តេន្តោតិ អត្ថោ. ឯកោតិ ឯកាកី អបច្ឆាសមណោ. អទុតិយោតិ និត្តណ្ហោ. តណ្ហា ហិ បុរិសស្ស ទុតិយោ នាម. យថាហ ‘‘តណ្ហាទុតិយោ បុរិសោ’’តិ (ឥតិវុ. ១៥, ១០៥; មហានិ. ១៩១). ឯសតីតិ បរិយេសតិ.

វិចិនីតិ ឯសន្តោវ តត្ថ តត្ថ សង្ការកូដាទិកេ បំសុកូលុប្បត្តិដ្ឋានេ វិចិនិ. អគ្គហីតិ វិចិនិត្វា អសុចិមក្ខិតម្បិ អជិគុច្ឆន្តោ គណ្ហិ. ធោវីតិ, វិក្ខាលេសិ. រជយីតិ ធោវិត្វា គហិតំ សិព្ពិត្វា កប្បិយរជនេន រជយិ. ធារយីតិ រជិត្វា កប្បពិន្ទុំ ទត្វា ធារេសិ, និវាសេសិ ចេវ បារុបិ ច.

ឥទានិ បាចីនវំសទាយេ សត្ថារា ទិន្នឱវាទំ តស្ស ច អត្តនា មត្ថកប្បត្តភាវំ ទីបេន្តោ ‘‘មហិច្ឆោ ច អសន្តុដ្ឋោ’’តិអាទិកា គាថា អភាសិ. តត្ថ មហិច្ឆោតិ មហតិយា បច្ចយិច្ឆាយ សមន្នាគតោ, ឧឡារុឡារេ ពហូ ច បច្ចយេ ឥច្ឆន្តោតិ អត្ថោ. អសន្តុដ្ឋោតិ និស្សន្តុដ្ឋោ, យថាលាភសន្តោសាទិនា សន្តោសេន វិរហិតោ. សំសដ្ឋោតិ គិហីហិ ចេវ បព្ពជិតេហិ ច អននុលោមិកេន សំសគ្គេន សំសដ្ឋោ. ឧទ្ធតោតិ ឧក្ខិត្តោ. តស្សាតិ ‘‘មហិច្ឆោ’’តិអាទិនា វុត្តបុគ្គលស្ស. ធម្មាតិ មហិច្ឆតា អសន្តោសោ, សំសដ្ឋតា វិក្ខេបោតិ ឦទិសា. លាមកដ្ឋេន បាបកា. សំកិលេសិកាតិ តស្ស ចិត្តស្ស មលីនភាវករណតោ សំកិលេសិកា ធម្មា ហោន្តិ.

សតោ ច ហោតិ អប្បិច្ឆោតិ យទា បនាយំ បុគ្គលោ កល្យាណមិត្តេ សេវន្តោ ភជន្តោ បយិរុបាសន្តោ សទ្ធម្មំ សុណន្តោ យោនិសោ មនសិ ករោន្តោ សតិមា ច មហិច្ឆតំ បហាយ អប្បិច្ឆោ ច ហោតិ. អសន្តោសំ បហាយ សន្តុដ្ឋោ, ចិត្តស្ស វិឃាតករំ វិក្ខេបំ បហាយ អវិឃាតវា អវិក្ខិត្តោ សមាហិតោ, គណសង្គណិកំ បហាយ បវិវេករតោ, វិវេកាភិរតិយា និព្ពិទាយ ធម្មបីតិយា វិត្តោ សុមនោ តុដ្ឋចិត្តោ, សព្ពសោ កោសជ្ជបហានេន អារទ្ធវីរិយោ.

តស្ស ឯវំ អប្បិច្ឆតាទិគុណសមន្នាគតស្ស ឥមេ សតិបដ្ឋានាទយោ សត្តតិំសប្បភេទា តិវិធវិបស្សនាសង្គហា កោសល្លសម្ភូតដ្ឋេន កុសលា, មគ្គបរិយាបន្នា ពោធិបក្ខិកា ធម្មា ហោន្តិ. សោ តេហិ សមន្នាគតោ សព្ពសោ អាសវានំ ខេបនេន អគ្គមគ្គក្ខណតោ បដ្ឋាយ អនាសវោ ច ហោតិ. ឥតិ ឯវំ វុត្តំ មហេសិនា សម្មាសម្ពុទ្ធេន បាចីនវំសទាយេ មហាបុរិសវិតក្កេ មត្ថកំ បាបនវសេនាតិ អធិប្បាយោ.

មម សង្កប្បមញ្ញាយាតិ ‘‘អបិច្ឆស្សាយំ, ភិក្ខវេ, ធម្មោ, នាយំ ធម្មោ មហិច្ឆស្សា’’តិអាទិនា (អ. និ. ៨.៣០) មហាបុរិសវិតក្កវសេន អារទ្ធំ, តេ ច មត្ថកំ បាបេតុំ អសមត្ថភាវេន ឋិតំ មម សង្កប្បំ ជានិត្វា. មនោមយេនាតិ មនោមយេន វិយ, មនសា និម្មិតសទិសេន បរិណាមិតេនាតិ អត្ថោ. ឥទ្ធិយាតិ ‘‘អយំ កាយោ ឥទំ ចិត្តំ វិយ ហោតូ’’តិ ឯវំ បវត្តអធិដ្ឋានិទ្ធិយា.

យទា មេ អហុ សង្កប្បោតិ យស្មិំ កាលេ មយ្ហំ ‘‘កីទិសោ នុ ខោ អដ្ឋមោ មហាបុរិសវិតក្កោ’’តិ បរិវិតក្កោ អហោសិ. តតោ មម សង្កប្បមញ្ញាយ ឥទ្ធិយា ឧបសង្កមីតិ យោជនា. ឧត្តរិ ទេសយីតិ ‘‘និប្បបញ្ចារាមស្សាយំ, ភិក្ខវេ, ធម្មោ និប្បបញ្ចរតិនោ, នាយំធម្មោ បបញ្ចារាមស្ស បបញ្ចរតិនោ’’តិ (អ. និ. ៨.៣០) ឥមមដ្ឋមំ មហាបុរិសវិតក្កំ បូរេន្តោ ឧបរិ ទេសយិ. តំ បន ទេសិតំ ធម្មំ ទេសេន្តោ អាហ ‘‘និប្បបញ្ចរតោ ពុទ្ធោ, និប្បបញ្ចមទេសយី’’តិ. បបញ្ចា នាម រាគាទយោ កិលេសា, តេសំ វូបសមតាយ, តទភាវតោ ច លោកុត្តរធម្មា និប្បបញ្ចា នាម. តស្មិំ និប្បបញ្ចេ រតោ អភិរតោ សម្មាសម្ពុទ្ធោ យថា តំ បាបុណាមិ, តថា តាទិសំ ធម្មំ អទេសយិ, សាមុក្កំសិកំ ចតុសច្ចធម្មទេសនំ បកាសយីតិ អត្ថោ.

តស្សាហំ ធម្មមញ្ញាយាតិ តស្សា សត្ថុ ទេសនាយ ធម្មំ ជានិត្វា យថានុសិដ្ឋំ បដិបជ្ជន្តោ វិហាសិំ សិក្ខត្តយសង្គហេ សាសនេ រតោ អភិរតោ ហុត្វាតិ អត្ថោ.

សត្ថារា អត្តនោ សមាគមំ តេន សាធិតមត្ថំ ទស្សេត្វា ឥទានិ អត្តនោ បព្ពជិតកាលតោ បដ្ឋាយ អារទ្ធវីរិយតំ, កាយេ អនបេក្ខតាយ សេយ្យសុខបស្សសុខានំ បរិច្ចាគំ, អប្បមិទ្ធកាលតោ បដ្ឋាយ អារទ្ធវីរិយតញ្ច ទស្សេន្តោ ‘‘បញ្ចបញ្ញាសវស្សានី’’តិ គាថមាហ. តត្ថ យតោ នេសជ្ជិកោ អហន្តិ យតោ បដ្ឋាយ ‘‘យោគានុកូលតា កម្មដ្ឋានបរិយុដ្ឋិតសប្បុរិសចរិយា សល្លេខវុត្តី’’តិ ឯវមាទិគុណេ ទិស្វា នេសជ្ជិកោ អហោសិំ តានិ បញ្ចបញ្ញាស វស្សានិ. យតោ មិទ្ធំ សមូហតន្តិ យតោ បដ្ឋាយ មយា និទ្ទា បរិច្ចត្តា តានិ បញ្ចវីសតិវស្សានិ. ‘‘ថេរស្ស បញ្ចបញ្ញាសាយ វស្សេសុ នេសជ្ជិកស្ស សតោ អាទិតោ បញ្ចវីសតិវស្សានិ និទ្ទា នាហោសិ, តតោ បរំ សរីរកិលមថេន បច្ឆិមយាមេ និទ្ទា អហោសី’’តិ វទន្តិ.

‘‘នាហុ អស្សាសបស្សាសា’’ តិអាទិកា តិស្សោ គាថា សត្ថុ បរិនិព្ពានកាលេ ភិក្ខូហិ ‘‘កិំ ភគវា បរិនិព្ពុតោ’’តិ បុដ្ឋោ បរិនិព្ពានភាវំ បវេទេន្តោ អាហ. តត្ថ នាហុ អស្សាសបស្សាសា, ឋិតចិត្តស្ស តាទិនោតិ អនុលោមបដិលោមតោ អនេកាការវោការា សព្ពា សមាបត្តិយោ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ សព្ពបច្ឆា ចតុត្ថជ្ឈានេ ឋិតចិត្តស្ស តាទិនោ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ អស្សាសបស្សាសា នាហុ នាហេសុន្តិ អត្ថោ. ឯតេន យស្មា ចតុត្ថជ្ឈានំ សមាបន្នស្ស កាយសង្ខារា និរុជ្ឈន្តិ. កាយសង្ខារាតិ ច អស្សាសបស្សាសា វុច្ចន្តិ, តស្មា ចតុត្ថជ្ឈានក្ខណតោ បដ្ឋាយ អស្សាសបស្សាសា នាហេសុន្តិ ទស្សេតិ. តណ្ហាសង្ខាតាយ ឯជាយ អភាវតោ អនេជោ, សមាធិស្មិំ ឋិតត្តា វា អនេជោ. សន្តិមារព្ភាតិ អនុបាទិសេសំ និព្ពានំ អារព្ភ បដិច្ច សន្ធាយ. ចក្ខុមាតិ បញ្ចហិ ចក្ខូហិ ចក្ខុមា. បរិនិព្ពុតោតិ បរិនិព្ពាយិ. អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ – និព្ពានារម្មណចតុត្ថជ្ឈានផលសមាបត្តិំ សមាបជ្ជិត្វា តទនន្តរមេវ អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា បរិនិព្ពុតោតិ.

អសល្លីនេនាតិ អលីនេន អសំកុដិតេន សុវិកសិតេនេវ ចិត្តេន. វេទនំ អជ្ឈវាសយីតិ សតោ សម្បជានោ ហុត្វា មារណន្តិកំ វេទនំ អធិវាសេសិ, ន វេទនានុវត្តី ហុត្វា ឥតោ ចិតោ ច សម្បរិវត្តិ. បជ្ជោតស្សេវ និព្ពានំ, វិមោក្ខោ ចេតសោ អហូតិ យថា តេលញ្ច បដិច្ច, វដ្ដិញ្ច បដិច្ច បជ្ជលន្តោ បជ្ជោតោ បទីបោ តេសំ បរិក្ខយេ និព្ពាយតិ. និព្ពុតោ ច កត្ថចិ គន្ត្វា ន តិដ្ឋតិ, អញ្ញទត្ថុ អន្តរធាយតិ, អទស្សនមេវ គច្ឆតិ; ឯវំ កិលេសាភិសង្ខារេ និស្សាយ បវត្តមានោ ខន្ធសន្តានោ តេសំ បរិក្ខយេ និព្ពាយតិ, និព្ពុតោ ច កត្ថចិ គន្ត្វា ន តិដ្ឋតិ, អញ្ញទត្ថុ អន្តរធាយតិ, អទស្សនមេវ គច្ឆតីតិ ទស្សេតិ. តេន វុត្តំ ‘‘និព្ពន្តិ ធីរា យថាយំ បទីបោ’’តិ (ខុ. បា. ៦.១៥), ‘‘អច្ចី យថា វាតវេគេន ខិត្តា’’តិ (សុ. និ. ១០៨០) ច អាទិ.

ឯតេតិ បរិនិព្ពានក្ខណេ សត្ថុ សន្តានេ បវត្តមានានំ ធម្មានំ អត្តនោ បច្ចក្ខតាយ វុត្តំ. បច្ឆិមកា តតោ បរំ ចិត្តុប្បាទាភាវតោ. ទានីតិ ឯតរហិ. ផស្សបញ្ចមាតិ ផស្សបញ្ចមកានំ ធម្មានំ បាកដភាវតោ វុត្តំ. តថា ហិ ចិត្តុប្បាទកថាយម្បិ ផស្សបញ្ចមកាវ អាទិតោ វុត្តា. អញ្ញេ ធម្មាតិ សហ និស្សយេន អញ្ញេ ចិត្តចេតសិកា ធម្មា, ន បរិនិព្ពានចិត្តចេតសិកា. ននុ តេបិ ន ភវិស្សន្តេវាតិ? សច្ចំ ន ភវិស្សន្តិ, អាសង្កាភាវតោ បន តេ សន្ធាយ ‘‘ន ភវិស្សន្តី’’តិ ន វត្តព្ពមេវ. ‘‘ឥតរេ បន សេក្ខបុថុជ្ជនានំ វិយ ភវិស្សន្តិ នុ ខោ’’តិ សិយា អាសង្កាតិ តទាសង្កានិវត្តនត្ថំ ‘‘នាញ្ញេ ធម្មា ភវិស្សន្តី’’តិ វុត្តំ.

នត្ថិ ទានិ បុនាវាសោ, ទេវកាយស្មិ ជាលិនីតិ, ឯត្ថ ជាលិនីតិ ទេវតំ អាលបតិ, ទេវតេ ទេវកាយស្មិំ ទេវសមូហេ ឧបបជ្ជនវសេន បុន អាវាសោ អាវសនំ ឥទានិ មយ្ហំ នត្ថីតិ អត្ថោ. តត្ថ ការណមាហ ‘‘វិក្ខីណោ’’តិអាទិនា. សា កិរ ទេវតា បុរិមត្តភាវេ ថេរស្ស បាទបរិចារិកា, តស្មា ឥទានិ ថេរំ ជិណ្ណំ វុទ្ធំ ទិស្វា បុរិមសិនេហេន អាគន្ត្វា ‘‘តត្ថ ចិត្តំ បណិធេហិ, យត្ថ តេ វុសិតំ បុរេ’’តិ ទេវូបបត្តិំ យាចិ. អថ ‘‘ទានិ នត្ថី’’តិអាទិនា ថេរោ តស្សា បដិវចនំ អទាសិ. តំ សុត្វា ទេវតា វិហតាសា តត្ថេវន្តរធាយិ.

អថ ថេរោ វេហាសំ អព្ភុគ្គន្ត្វា អត្តនោ អានុភាវំ សព្រហ្មចារីនំ បកាសេន្តោ ‘‘យស្ស មុហុត្តេនា’’តិ គាថមាហ. តស្សត្ថោ – យស្ស ខីណាសវភិក្ខុនោ មុហុត្តមត្តេន ឯវ សហស្សធា សហស្សប្បការោ តិសហស្សិមហាសហស្សិបភេទោ, លោកោ សព្រហ្មកប្បោ សហព្រហ្មលោកោ, សំវិទិតោ សម្មទេវ វិទិតោ ញាតោ បច្ចក្ខំ កតោ, ឯវំ ឥទ្ធិគុណេ ឥទ្ធិសម្បទាយ ចុតូបបាតេ ច វសីភាវប្បត្តោ សោ ភិក្ខុ ឧបគតកាលេ ទេវតា បស្សតិ, ន តស្ស ទេវតានំ ទស្សនេ បរិហានីតិ. ថេរេន កិរ ជាលិនិយា ទេវតាយ បដិវចនទានវសេន ‘‘នត្ថិ ទានី’’តិ គាថាយ វុត្តាយ ភិក្ខូ ជាលិនិំ អបស្សន្តា ‘‘កិំ នុ ខោ ថេរោ ធម្មាលបនវសេន កិញ្ចិ អាលបតី’’តិ ចិន្តេសុំ. តេសំ ចិត្តាចារំ ញត្វា ថេរោ ‘‘យស្ស មុហុត្តេនា’’តិ ឥមំ គាថមាហ.

អន្នភារោ បុរេតិ ឯវំនាមោ បុរិមត្តភាវេ. ឃាសហារកោតិ ឃាសមត្តស្ស អត្ថាយ ភត្តិំ កត្វា ជីវនកោ. សមណន្តិ សមិតបាបំ. បដិបាទេសិន្តិ បដិមុខោ ហុត្វា បាទាសិំ, បសាទេន អភិមុខោ ហុត្វា អាហារទានំ អទាសិន្តិ អធិប្បាយោ. ឧបរិដ្ឋន្តិ ឯវំនាមកំ បច្ចេកពុទ្ធំ. យសស្សិនន្តិ កិត្តិមន្តំ បត្ថដយសំ. ឥមាយ គាថាយ យាវ ចរិមត្តភាវា ឧឡារសម្បត្តិហេតុភូតំ អត្តនោ បុព្ពកម្មំ ទស្សេតិ. តេនាហ ‘‘សោម្ហិ សក្យកុលេ ជាតោ’’តិអាទិ.

ឥតោ សត្តាតិ ឥតោ មនុស្សលោកតោ ចវិត្វា ទេវលោកេ ទិព្ពេន អាធិបច្ចេន សត្ត. តតោ សត្តាតិ តតោ ទេវលោកតោ ចវិត្វា មនុស្សលោកេ ចក្កវត្តិភាវេន សត្ត. សំសារានិ ចតុទ្ទសាតិ ចតុទ្ទស ភវន្តរសំសរណានិ. និវាសមភិជានិស្សន្តិ បុព្ពេនិវាសំ អញ្ញាសិំ. ទេវលោកេ ឋិតោ តទាតិ តញ្ច ខោ ន ឥមស្មិំយេវ អត្តភាវេ, អបិ ច ខោ យទា ឥតោ អនន្តរាតីតេ អត្តភាវេ ទេវលោកេ ឋិតោ, តទា អញ្ញាសិន្តិ អត្ថោ.

ឥទានិ អត្តនា ទិព្ពចក្ខុញាណចុតូបបាតញាណានំ អធិគតាការំ ទស្សេន្តោ ‘‘បញ្ចង្គិកេ’’តិអាទិនា ទ្វេ គាថា អភាសិ. តត្ថ បញ្ចង្គិកេ សមាធិម្ហីតិ អភិញ្ញាបាទកចតុត្ថជ្ឈានសមាធិម្ហិ. សោ ហិ បីតិផរណតា, សុខផរណតា, ចេតោផរណតា, អាលោកផរណតា, បច្ចវេក្ខណនិមិត្តន្តិ ឥមេហិ បញ្ចហិ អង្គេហិ សមន្នាគតត្តា បញ្ចង្គិកោ សមាធីតិ វុច្ចតិ. សន្តេតិ បដិបក្ខវូបសមេន អង្គសន្តតាយ ច សន្តេ. ឯកោទិភាវិតេតិ ឯកោទិភាវគតេ, សុចិណ្ណេ វសីភាវប្បត្តេតិ អត្ថោ. បដិប្បស្សទ្ធិលទ្ធម្ហីតិ កិលេសានំ បដិប្បស្សទ្ធិយា លទ្ធេ. ទិព្ពចក្ខុ វិសុជ្ឈិ មេតិ ឯវំវិធេ សមាធិម្ហិ សម្បាទិតេ មយ្ហំ ទិព្ពចក្ខុញាណំ វិសុជ្ឈិ, ឯកាទសហិ ឧបក្កិលេសេហិ វិមុត្តិយា វិសុទ្ធំ អហោសិ.

ចុតូបបាតំ ជានាមីតិ សត្តានំ ចុតិញ្ច ឧបបត្តិញ្ច ជានាមិ, ជានន្តោ ច ‘‘ឥមេ សត្តា អមុម្ហា លោកម្ហា អាគន្ត្វា ឥធូបបន្នា, ឥមម្ហា ច លោកា គន្ត្វា អមុម្ហិ លោកេ ឧបបជ្ជិស្សន្តី’’តិ សត្តានំ អាគតិំ គតិញ្ច ជានាមិ, ជានន្តោ ឯវ ច នេសំ ឥត្ថភាវំ មនុស្សភាវំ តតោ អញ្ញថាភាវំ អញ្ញថាតិរច្ឆានភាវញ្ច ឧបបត្តិតោ បុរេតរមេវ ជានាមិ. តយិទំ សព្ពម្បិ បញ្ចង្គិកេ សមាធិម្ហិ សម្បាទិតេ ឯវាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឈានេ បញ្ចង្គិកេ ឋិតោ’’តិ. តត្ថ បញ្ចង្គិកេ ឈានេ ឋិតោ បតិដ្ឋិតោ ហុត្វា ឯវំ ជានាមីតិ អត្ថោ.

ឯវំ វិជ្ជាត្តយំ ទស្សេត្វា តប្បសង្គេន បុព្ពេ ទស្សិតម្បិ តតិយវិជ្ជំ សហ កិច្ចនិប្ផត្តិយា ទស្សេន្តោ ‘‘បរិចិណ្ណោ មយា សត្ថា’’តិអាទិនា គាថាទ្វយមាហ. តត្ថ វជ្ជីនំ វេឡុវគាមេតិ វជ្ជិរដ្ឋស្ស វេឡុវគាមេ, វជ្ជិរដ្ឋេ យត្ថ បច្ឆិមវស្សំ ឧបគច្ឆិ វេឡុវគាមេ. ហេដ្ឋតោ វេឡុគុម្ពស្មិន្តិ តត្ថ អញ្ញតរស្ស វេឡុគុម្ពស្ស ហេដ្ឋា. និព្ពាយិស្សន្តិ និព្ពាយិស្សាមិ, អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា បរិនិព្ពាយិស្សាមីតិ អត្ថោ.

អនុរុទ្ធត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.