១០. បារាបរិយត្ថេរគាថាវណ្ណនា

សមណស្ស អហុ ចិន្តាតិអាទិកា អាយស្មតោ បារាបរិយត្ថេរស្ស គាថា. ឥមស្ស វត្ថុ ហេដ្ឋា អាគតមេវ. តា ច គាថា សត្ថរិ ធរន្តេ អត្តនោ បុថុជ្ជនកាលេ មនច្ឆដ្ឋានំ ឥន្ទ្រិយានំ និគ្គណ្ហនចិន្តាយ បកាសនវសេន ភាសិតា. ឥមា បន អបរភាគេ សត្ថរិ បរិនិព្ពុតេ អត្តនោ ច បរិនិព្ពានេ ឧបដ្ឋិតេ តទា អាយតិញ្ច ភិក្ខូនំ ឧទ្ធម្មបដិបត្តិយា បកាសនវសេន ភាសិតា. តត្ថ –

៩២០. ‘‘សមណស្ស អហុ ចិន្តា, បុប្ផិតម្ហិ មហាវនេ;

ឯកគ្គស្ស និសិន្នស្ស, បវិវិត្តស្ស ឈាយិនោ’’តិ. –

អយំ គាថា សង្គីតិការេហិ ឋបិតា. តស្សត្ថោ ហេដ្ឋា វុត្តនយោវ. អយំ បន សម្ពន្ធោ – សត្ថរិ អគ្គសាវកេសុ ឯកច្ចេសុ មហាថេរេសុ ច បរិនិព្ពុតេសុ អតីតសត្ថុកេ បាវចនេ សុព្ពចេសុ សិក្ខាកាមេសុ ភិក្ខូសុ ទុល្លភេសុ, ទុព្ពចេសុ មិច្ឆាបដិបត្តិពហុលេសុ ភិក្ខូសុ ច ជាតេសុ សុបុប្ផិតេ មហន្តេ សាលវនេ និសិន្នស្ស បវិវិត្តស្ស ឯកគ្គស្ស ឈាយនសីលស្ស, សមិតបាបតាយ សមណស្ស, បារាបរិយត្ថេរស្ស បដិបត្តិំ និស្សាយ ចិន្តា វីមំសា អហោសីតិ ឥតរា –

៩២១. ‘‘អញ្ញថា លោកនាថម្ហិ, តិដ្ឋន្តេ បុរិសុត្តមេ;

ឥរិយំ អាសិ ភិក្ខូនំ, អញ្ញថា ទានិ ទិស្សតិ.

៩២២. ‘‘សីតវាតបរិត្តាណំ, ហិរិកោបីនឆាទនំ;

មត្តដ្ឋិយំ អភុញ្ជិំសុ, សន្តុដ្ឋា ឥតរីតរេ.

៩២៣. ‘‘បណីតំ យទិ វា លូខំ, អប្បំ វា យទិ វា ពហុំ;

យាបនត្ថំ អភុញ្ជិំសុ, អគិទ្ធា នាធិមុច្ឆិតា.

៩២៤. ‘‘ជីវិតានំ បរិក្ខារេ, ភេសជ្ជេ អថ បច្ចយេ;

ន ពាឡ្ហំ ឧស្សុកា អាសុំ, យថា តេ អាសវក្ខយេ.

៩២៥. ‘‘អរញ្ញេ រុក្ខមូលេសុ, កន្ទរាសុ គុហាសុ ច;

វិវេកមនុព្រូហន្តា, វិហំសុ តប្បរាយណា.

៩២៦. ‘‘នីចា និវិដ្ឋា សុភរា, មុទូ អថទ្ធមានសា;

អព្យាសេកា អមុខរា, អត្ថចិន្តាវសានុគា.

៩២៧. ‘‘តតោ បាសាទិកំ អាសិ, គតំ ភុត្តំ និសេវិតំ;

សិនិទ្ធា តេលធារាវ, អហោសិ ឥរិយាបថោ.

៩២៨. ‘‘សព្ពាសវបរិក្ខីណា, មហាឈាយី មហាហិតា;

និព្ពុតា ទានិ តេ ថេរា, បរិត្តា ទានិ តាទិសា.

៩២៩. ‘‘កុសលានញ្ច ធម្មានំ, បញ្ញាយ ច បរិក្ខយា;

សព្ពាការវរូបេតំ, លុជ្ជតេ ជិនសាសនំ.

៩៣០. ‘‘បាបកានញ្ច ធម្មានំ, កិលេសានញ្ច យោ ឧតុ;

ឧបដ្ឋិតា វិវេកាយ, យេ ច សទ្ធម្មសេសកា.

៩៣១. ‘‘តេ កិលេសា បវឌ្ឍន្តា, អាវិសន្តិ ពហុំ ជនំ;

កីឡន្តិ មញ្ញេ ពាលេហិ, ឧម្មត្តេហិវ រក្ខសា.

៩៣២. ‘‘កិលេសេហាភិភូតា តេ, តេន តេន វិធាវិតា;

នរា កិលេសវត្ថូសុ, សសង្គាមេវ ឃោសិតេ.

៩៣៣. ‘‘បរិច្ចជិត្វា សទ្ធម្មំ, អញ្ញមញ្ញេហិ ភណ្ឌរេ;

ទិដ្ឋិគតានិ អន្វេន្តា, ឥទំ សេយ្យោតិ មញ្ញរេ.

៩៣៤. ‘‘ធនញ្ច បុត្តំ ភរិយញ្ច, ឆឌ្ឌយិត្វាន និគ្គតា;

កដច្ឆុភិក្ខហេតូបិ, អកិច្ឆានិ និសេវរេ.

៩៣៥. ‘‘ឧទរាវទេហកំ ភុត្វា, សយន្តុត្តានសេយ្យកា;

កថា វឌ្ឍេន្តិ បដិពុទ្ធា, យា កថា សត្ថុគរហិតា.

៩៣៦. ‘‘សព្ពការុកសិប្បានិ, ចិត្តិំ កត្វាន សិក្ខរេ;

អវូបសន្តា អជ្ឈត្តំ, សាមញ្ញត្ថោតិអច្ឆតិ.

៩៣៧. ‘‘មត្តិកំ តេលចុណ្ណញ្ច, ឧទកាសនភោជនំ;

គិហីនំ ឧបនាមេន្តិ, អាកង្ខន្តា ពហុត្តរំ.

៩៣៨. ‘‘ទន្តបោនំ កបិត្ថញ្ច, បុប្ផំ ខាទនិយានិ ច;

បិណ្ឌបាតេ ច សម្បន្នេ, អម្ពេ អាមលកានិ ច.

៩៣៩. ‘‘ភេសជ្ជេសុ យថា វេជ្ជា, កិច្ចាកិច្ចេ យថា គិហី;

គណិកាវ វិភូសាយំ, ឥស្សរេ ខត្តិយា យថា.

៩៤០. ‘‘នេកតិកា វញ្ចនិកា, កូដសក្ខី អបាដុកា;

ពហូហិ បរិកប្បេហិ, អាមិសំ បរិភុញ្ជរេ.

៩៤១. ‘‘លេសកប្បេ បរិយាយេ, បរិកប្បេនុធាវិតា;

ជីវិកត្ថា ឧបាយេន, សង្កឌ្ឍន្តិ ពហុំ ធនំ.

៩៤២. ‘‘ឧបដ្ឋាបេន្តិ បរិសំ, កម្មតោ នោ ច ធម្មតោ;

ធម្មំ បរេសំ ទេសេន្តិ, លាភតោ នោ ច អត្ថតោ.

៩៤៣. ‘‘សង្ឃលាភស្ស ភណ្ឌន្តិ, សង្ឃតោ បរិពាហិរា;

បរលាភោបជីវន្តា, អហិរីកា ន លជ្ជរេ.

៩៤៤. ‘‘នានុយុត្តា តថា ឯកេ, មុណ្ឌា សង្ឃាដិបារុតា;

សម្ភាវនំយេវិច្ឆន្តិ, លាភសក្ការមុច្ឆិតា.

៩៤៥. ‘‘ឯវំ នានប្បយាតម្ហិ, ន ទានិ សុករំ តថា;

អផុសិតំ វា ផុសិតុំ, ផុសិតំ វានុរក្ខិតុំ.

៩៤៦. ‘‘យថា កណ្ដកដ្ឋានម្ហិ, ចរេយ្យ អនុបាហនោ;

សតិំ ឧបដ្ឋបេត្វាន, ឯវំ គាមេ មុនី ចរេ.

៩៤៧. ‘‘សរិត្វា បុព្ពកេ យោគី, តេសំ វត្តមនុស្សរំ;

កិញ្ចាបិ បច្ឆិមោ កាលោ, ផុសេយ្យ អមតំ បទំ.

៩៤៨. ‘‘ឥទំ វត្វា សាលវនេ, សមណោ ភាវិតិន្ទ្រិយោ;

ព្រាហ្មណោ បរិនិព្ពាយី, ឥសិ ខីណបុនព្ភវោ’’តិ. –

ឥមា គាថា ថេរេនេវ ភាសិតា.

តត្ថ ឥរិយំ អាសិ ភិក្ខូនន្តិ បុរិសុត្តមេ លោកនាថម្ហិ សម្មាសម្ពុទ្ធេ តិដ្ឋន្តេ ធរន្តេ ឯតរហិ បដិបត្តិភាវតោ. អញ្ញថា អញ្ញេន បការេន ភិក្ខូនំ ឥរិយំ ចរិតំ អហោសិ យថានុសិដ្ឋំ បដិបត្តិភាវតោ. អញ្ញថា ទានិ ទិស្សតីតិ ឥទានិ បន តតោ អញ្ញថា ភិក្ខូនំ ឥរិយំ ទិស្សតិ អយាថាវបដិបត្តិភាវតោតិ អធិប្បាយោ.

ឥទានិ សត្ថរិ ធរន្តេ យេនាការេន ភិក្ខូនំ បដិបត្តិ អហោសិ, តំ តាវ ទស្សេតុំ ‘‘សីតវាតបរិត្តាណ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ មត្តដ្ឋិយន្តិ តំ មត្តំ បយោជនំ. យាវទេវ សីតវាតបរិត្តាណំ, យាវទេវ ហិរីកោបីនបដិច្ឆាទនំ កត្វា ចីវរំ បរិភុញ្ជិំសុ. កថំ? សន្តុដ្ឋា ឥតរីតរេ យស្មិំ តស្មិំ ហីនេ បណីតេ វា យថាលទ្ធេ បច្ចយេ សន្តោសំ អាបន្នា.

បណីតន្តិ ឧឡារំ សប្បិអាទិនា សំសដ្ឋំ, តទភាវេន លូខំ. អប្បន្តិ, ចតុបញ្ចាលោបមត្តម្បិ. ពហុំ យាបនត្ថំ អភុញ្ជិំសូតិ បណីតំ ពហុំ ភុញ្ជន្តាបិ យាបនមត្តមេវ អាហារំ ភុញ្ជិំសុ. តតោ ឯវ អគិទ្ធា គេធំ អនាបន្នា. នាធិមុច្ឆិតា ន អជ្ឈោសិតា អក្ខព្ភញ្ជនំ វិយ សាកដិកា, វណលេបនំ វិយ វណិនោ អភុញ្ជិំសុ.

ជីវិតានំ បរិក្ខារេ, ភេសជ្ជេ អថ បច្ចយេបិ ជីវិតានំ បវត្តិយា បរិក្ខារភូតេ ភេសជ្ជសង្ខាតេ បច្ចយេ គិលានបច្ចយេ. យថា តេតិ យថា តេ បុរិមកា ភិក្ខូ អាសវក្ខយេ ឧស្សុកា យុត្តា អាសុំ, តថា តេ រោគាភិភូតាបិ គិលានបច្ចយេ ពាឡ្ហំ អតិវិយ ឧស្សុកា នាហេសុន្តិ អត្ថោ.

តប្បរាយណាតិ វិវេកបរាយណា វិវេកបោណា. ឯវំ ចតូហិ គាថាហិ ចតុបច្ចយសន្តោសំ ភាវនាភិរតិញ្ច ទស្សេន្តេន តេសំ អរិយវំសបដិបទា ទស្សិតា.

នីចាតិ ‘‘មយំ បំសុកូលិកា បិណ្ឌបាតិកា’’តិ អត្តុក្កំសនបរវម្ភនានិ អកត្វា នីចវុត្តិនោ, និវាតវុត្តិនោតិ អត្ថោ. និវិដ្ឋាតិ សាសនេ និវិដ្ឋសទ្ធា. សុភរាតិ អប្បិច្ឆតាទិភាវេន សុបោសា. មុទូតិ វត្តបដិបត្តិយំ សកលេ ច ព្រហ្មចរិយេ មុទូ, សុបរិកម្មកតសុវណ្ណំ វិយ វិនិយោគក្ខមា. មុទូតិ វា អភាកុដិកា ឧត្តានមុខា បុប្ផិតមុខេន បដិសន្ថារវុត្តិនោ, សុតិត្ថំ វិយ សុខាវហាតិ វុត្តំ ហោតិ. អថទ្ធមានសាតិ អកថិនចិត្តា តេន សុព្ពចភាវមាហ. អព្យាសេកាតិ សតិវិប្បវាសាភាវតោ កិលេសព្យាសេករហិតា, អន្តរន្តរា តណ្ហាទិដ្ឋិមានាទីហិ អវោកិណ្ណាតិ អត្ថោ. អមុខរាតិ ន មុខរា, ន មុខេន ខរា វចីបាគព្ភិយរហិតាតិ វា អត្ថោ. អត្ថចិន្តាវសានុគាតិ ហិតចិន្តាវសានុគាហិតចិន្តាវសិកា, អត្តនោ បរេសញ្ច ហិតចិន្តមេវ អនុបរិវត្តនកា.

តតោតិ តស្មា នីចវុត្តាទិហេតុ. បាសាទិកន្តិ បសាទជនិកំ បដិបត្តិំ បស្សន្តានំ សុណន្តានញ្ច បសាទាវហំ. គតន្តិ អភិក្កន្តបដិក្កន្តបរិវត្តនាទិគមនំ. គតន្តិ វា កាយវាចាបវត្តិ. ភុត្តន្តិ ចតុបច្ចយបរិភោគោ. និសេវិតន្តិ គោចរនិសេវនំ. សិនិទ្ធា តេលធារាវាតិ យថា អនិវត្តិតា កុសលជនាភិសិញ្ចិតា សវន្តី តេលធារា អវិច្ឆិន្នា សិនិទ្ធា មដ្ឋា ទស្សនីយា បាសាទិកា ហោតិ, ឯវំ តេសំ អាកប្បសម្បន្នានំ ឥរិយាបថោ អច្ឆិទ្ទោ សណ្ហោ មដ្ឋោ ទស្សនីយោ បាសាទិកោ អហោសិ.

មហាឈាយីតិ មហន្តេហិ ឈានេហិ ឈាយនសីលា, មហន្តំ វា និព្ពានំ ឈាយន្តីតិ មហាឈាយី. តតោ ឯវ មហាហិតា, មហន្តេហិ ហិតេហិ សមន្នាគតាតិ អត្ថោ. តេ ថេរាតិ តេ យថាវុត្តប្បការា បដិបត្តិបរាយណា ថេរា ឥទានិ បរិនិព្ពុតាតិ អត្ថោ. បរិត្តា ទានិ តាទិសាតិ ឥទានិ បច្ឆិមេ កាលេ តាទិសា តថារូបា ថេរា បរិត្តា អប្បកា កតិបយា ឯវាតិ វុត្តំ ហោតិ.

កុសលានញ្ច ធម្មានន្តិ វិវដ្ដស្ស ឧបនិស្សយភូតានំ វិមោក្ខសម្ភារានំ អនវជ្ជធម្មានំ. បញ្ញាយ ចាតិ តថារូបាយ បញ្ញាយ ច. បរិក្ខយាតិ អភាវតោ អនុប្បត្តិតោ. កាមញ្ចេត្ថ បញ្ញាបិ សិយា អនវជ្ជធម្មា, ពហុការភាវទស្សនត្ថំ បនស្សា វិសុំ គហណំ យថា បុញ្ញញាណសម្ភារាតិ. សព្ពាការវរូបេតន្តិ អាទិកល្យាណតាទីហិ សព្ពេហិ អាការវរេហិ បការវិសេសេហិ ឧបេតំ យុត្តំ ជិនស្ស ភគវតោ សាសនំ លុជ្ជតិ វិនស្សតីតិ អត្ថោ.

បាបកានញ្ច ធម្មានំ, កិលេសានញ្ច យោ ឧតូតិ កាយទុច្ចរិតាទីនំ បាបធម្មានំ លោភាទីនញ្ច កិលេសានំ យោ ឧតុ យោ កាលោ, សោ អយំ វត្តតីតិ វចនសេសោ. ឧបដ្ឋិតា វិវេកាយ, យេ ច សទ្ធម្មសេសកាតិ យេ បន ឯវរូបេ កាលេ កាយចិត្តឧបធិវិវេកត្ថាយ ឧបដ្ឋិតា អារទ្ធវីរិយា, តេ ច សេសបដិបត្តិសទ្ធម្មកា ហោន្តិ. អយញ្ហេត្ថ អធិប្បាយោ – សុវិសុទ្ធសីលាចារាបិ សមានា ឥទានិ ឯកច្ចេ ភិក្ខូ ឥរិយាបថសណ្ឋាបនំ, សមថវិបស្សនាភាវនាវិធានំ, មហាបលិពោធូបច្ឆេទោ, ខុទ្ទកបលិពោធូបច្ឆេទោតិ ឯវមាទិបុព្ពកិច្ចំ សម្បាទេត្វា ភាវនមនុយុញ្ជន្តិ. តេ សេសបដិបត្តិសទ្ធម្មកា, បដិបត្តិំ មត្ថកំ បាបេតុំ ន សក្កោន្តីតិ.

តេ កិលេសា បវឌ្ឍន្តាតិ យេ ភគវតោ ឱរសបុត្តេហិ ច តទា បរិក្ខយំ បរិយាទានំ គមិតា កិលេសា, តេ ឯតរហិ លទ្ធោកាសា ភិក្ខូសុ វុទ្ធិំ វិរូឡ្ហិំ វេបុល្លំ អាបជ្ជន្តា. អាវិសន្តិ ពហុំ ជនន្តិ កល្យាណមិត្តរហិតំ អយោនិសោមនសិការពហុលំ អន្ធពាលជនំ អភិភវិត្វា អវសំ ករោន្តា អាវិសន្តិ សន្តានំ អនុបវិសន្តិ. ឯវំភូតា ច តេ កីឡន្តិ មញ្ញេ ពាលេហិ, ឧម្មត្តេហិវ រក្ខសា, យថា នាម កេឡិសីលា រក្ខសា ភិសក្ករហិតេ ឧម្មត្តេ អាវិសិត្វា តេ អនយព្យសនំ អាបាទេន្តា តេហិ កីឡន្តិ, ឯវំ តេ កិលេសា សម្មាសម្ពុទ្ធភិសក្ករហិតេ អន្ធពាលេ ភិក្ខូ អាវិសិត្វា តេសំ ទិដ្ឋធម្មិកាទិភេទំ អនត្ថំ ឧប្បាទេន្តា តេហិ សទ្ធិំ កីឡន្តិ មញ្ញេ, កីឡន្តា វិយ ហោន្តីតិ អត្ថោ.

តេន តេនាតិ តេន តេន អារម្មណភាគេន. វិធាវិតាតិ វិរូបំ ធាវិតា អសារុប្បវសេន បដិបជ្ជន្តា. កិលេសវត្ថូសូតិ បឋមំ ឧប្បន្នំ កិលេសា បច្ឆា ឧប្បជ្ជនកានំ ការណភាវតោ កិលេសាវ កិលេសវត្ថូនិ, តេសុ កិលេសវត្ថូសុ សមូហិតេសុ. សសង្គាមេវ ឃោសិតេតិ ហិរញ្ញសុវណ្ណមណិមុត្តាទិកំ ធនំ វិប្បកិរិត្វា ‘‘យំ យំ ហិរញ្ញសុវណ្ណាទិ យស្ស យស្ស ហត្ថគតំ, តំ តំ តស្ស តស្សេវ ហោតូ’’តិ ឯវំ កាមឃោសនា សសង្គាមឃោសនា នាម. តត្ថាយមត្ថោ – កិលេសវត្ថូសុ ‘‘យោ យោ កិលេសោ យំ យំ សត្តំ គណ្ហាតិ អភិភវតិ, សោ សោ តស្ស តស្ស ហោតូ’’តិ កិលេសសេនាបតិនា មារេន សសង្គាមេ ឃោសិតេ វិយ. តេហិ តេហិ កិលេសេហិ អភិភូតា តេ ពាលបុថុជ្ជនា តេន តេន អារម្មណភាគេន វិធាវិតា វោសិតាតិ.

តេ ឯវំ វិធាវិតា កិំ ករោន្តីតិ អាហ ‘‘បរិច្ចជិត្វា សទ្ធម្មំ, អញ្ញមញ្ញេហិ ភណ្ឌរេ’’តិ. តស្សត្ថោ – បដិបត្តិសទ្ធម្មំ ឆឌ្ឌេត្វា អាមិសកិញ្ជក្ខហេតុ អញ្ញមញ្ញេហិ ភណ្ឌរេ កលហំ ករោន្តីតិ. ទិដ្ឋិគតានីតិ ‘‘វិញ្ញាណមត្តមេវ អត្ថិ, នត្ថេវ រូបធម្មា’’តិ, ‘‘យថា បុគ្គលោ នាម បរមត្ថតោ នត្ថិ, ឯវំ សភាវធម្មាបិ បរមត្ថតោ នត្ថិ, វោហារមត្តមេវា’’តិ ច ឯវមាទីនិ ទិដ្ឋិគតានិ មិច្ឆាគាហេ អន្វេន្តា អនុគច្ឆន្តា ឥទំ សេយ្យោ ឥទមេវ សេដ្ឋំ, អញ្ញំ មិច្ឆាតិ មញ្ញន្តិ.

និគ្គតាតិ គេហតោ និក្ខន្តា. កដច្ឆុភិក្ខហេតូបីតិ កដច្ឆុមត្តភិក្ខានិមិត្តម្បិ. តំ ទទន្តស្ស គហដ្ឋស្ស អននុលោមិកសំសគ្គវសេន អកិច្ចានិ បព្ពជិតេន អកត្តព្ពានិ កម្មានិ និសេវរេ ករោន្តិ.

ឧទរាវទេហកំ ភុត្វាតិ ‘‘ឩនូទរោ មិតាហារោ’’តិ (ថេរគា. ៩៨២; មិ. ប. ៦.៥.១០) វុត្តវចនំ អចិន្តេត្វា ឧទរបូរំ ភុញ្ជិត្វា. សយន្តុត្តានសេយ្យកាតិ ‘‘ទក្ខិណេន បស្សេន សីហសេយ្យំ កប្បេតិ បាទេ បាទំ អច្ចាធាយ សតោ សម្បជានោ’’តិ (អ. និ. ៨.៩; វិភ. ៥១៩) វុត្តវិធានំ អននុស្សរិត្វា ឧត្តានសេយ្យកា សយន្តិ. យា កថា សត្ថុគរហិតាតិ រាជកថាទិតិរច្ឆានកថំ សន្ធាយ វទតិ.

សព្ពការុកសិប្បានីតិ សព្ពេហិ វេស្សាទីហិ ការុកេហិ កត្តព្ពានិ ភត្តតាលវណ្ដករណាទីនិ ហត្ថសិប្បានិ. ចិត្តិំ កត្វានាតិ សក្កច្ចំ សាទរំ កត្វា. អវូបសន្តា អជ្ឈត្តន្តិ កិលេសវូបសមាភាវតោ គទ្ទុហនមត្តម្បិ សមាធានាភាវតោ ច អជ្ឈត្តំ អវូបសន្តា, អវូបសន្តចិត្តាតិ អត្ថោ. សាមញ្ញត្ថោតិ សមណធម្មោ. អតិអច្ឆតីតិ តេសំ អាជីវកិច្ចបសុតតាយ ឯកទេសម្បិ អផុសនតោ វិសុំយេវ និសីទតិ, អនល្លីយតីតិ វុត្តំ ហោតិ.

មត្តិកន្តិ បាកតិកំ វា បញ្ចវណ្ណំ វា គិហីនំ វិនិយោគក្ខមំ មត្តិកំ. តេលចុណ្ណញ្ចាតិ បាកតិកំ, អភិសង្ខតំ វា តេលញ្ច ចុណ្ណញ្ច. ឧទកាសនភោជនន្តិ ឧទកញ្ច អាសនញ្ច ភោជនញ្ច. អាកង្ខន្តា ពហុត្តរន្តិ ពហុំ បិណ្ឌបាតាទិឧត្តរុត្តរំ អាកង្ខន្តា ‘‘អម្ហេហិ មត្តិកាទីសុ ទិន្នេសុ មនុស្សា ទឡ្ហភត្តិកា ហុត្វា ពហុំ ឧត្តរុត្តរំ ចតុបច្ចយជាតំ ទស្សន្តី’’តិ អធិប្បាយេន គិហីនំ ឧបនាមេន្តីតិ អត្ថោ.

ទន្តេ បុនន្តិ សោធេន្តិ ឯតេនាតិ ទន្តបោនំ, ទន្តកដ្ឋំ. កបិត្ថន្តិ កបិត្ថផលំ. បុប្ផន្តិ សុមនចម្បកាទិបុប្ផំ. ខាទនីយានីតិ អដ្ឋារសវិធេបិ ខជ្ជកវិសេសេ. បិណ្ឌបាតេ ច សម្បន្នេតិ វណ្ណាទិសម្បយុត្តេ ឱទនវិសេសេ. ‘‘អម្ពេ អាមលកានិ ចា’’តិ ច-សទ្ទេន មាតុលុង្គតាលនាឡិកេរាទិផលានិ អវុត្តានិ សង្គណ្ហាតិ. សព្ពត្ថ គិហីនំ ឧបនាមេន្តិ អាកង្ខន្តា ពហុត្តរន្តិ យោជនា.

ភេសជ្ជេសុ យថា វេជ្ជាតិ គិហីនំ ភេសជ្ជប្បយោគេសុ យថា វេជ្ជា, តថា ភិក្ខូ បដិបជ្ជន្តីតិ អធិប្បាយោ. កិច្ចាកិច្ចេ យថា គិហីតិ គហដ្ឋានំ ខុទ្ទកេ ចេវ មហន្តេ ច កិច្ចេ កត្តព្ពេ គិហី វិយ. គណិកាវ វិភូសាយន្តិ អត្តនោ សរីរស្ស វិភូសនេ រូបូបជីវិនិយោ វិយ. ឥស្សរេ ខត្តិយា យថាតិ ឥស្សរេ ឥស្សរិយបវត្តនេ យថា ខត្តិយា, ឯវំ កុលបតី ហុត្វា វត្តន្តីតិ អត្ថោ.

នេកតិកាតិ និកតិយំ និយុត្តា, អមណិំយេវ មណិំ, អសុវណ្ណំយេវ សុវណ្ណំ កត្វា បដិរូបសាចិយោគនិរតា. វញ្ចនិកាតិ កូដមានាទីហិ វិប្បលម្ពកា. កូដសក្ខីតិ អយាថាវសក្ខិនោ. អបាដុកាតិ វាមកា, អសំយតវុត្តីតិ អត្ថោ. ពហូហិ បរិកប្បេហីតិ យថាវុត្តេហិ អញ្ញេហិ ច ពហូហិ មិច្ឆាជីវប្បការេហិ.

លេសកប្បេតិ កប្បិយលេសេ កប្បិយបដិរូបេ. បរិយាយេតិ, បច្ចយេសុ បរិយាយស្ស យោគេ. បរិកប្បេតិ វឌ្ឍិអាទិវិកប្បនេ, សព្ពត្ថ វិសយេ ភុម្មំ. អនុធាវិតាតិ មហិច្ឆតាទីហិ បាបធម្មេហិ អនុធាវិតា វោសិតា. ជីវិកត្ថា ជីវិកប្បយោជនា អាជីវហេតុកា. ឧបាយេនាតិ បរិកថាទិនា ឧបាយេន បច្ចយុប្បាទននយេន. សង្កឌ្ឍន្តីតិ សំហរន្តិ.

ឧបដ្ឋាបេន្តិ បរិសន្តិ បរិសាយ អត្តានំ ឧបដ្ឋបេន្តិ, យថា បរិសា អត្តានំ ឧបដ្ឋបេន្តិ, ឯវំ បរិសំ សង្គណ្ហន្តីតិ អត្ថោ. កម្មតោតិ កម្មហេតុ. តេ ហិ អត្តនោ កត្តព្ពវេយ្យាវច្ចនិមិត្តំ ឧបដ្ឋបេន្តិ. នោ ច ធម្មតោតិ ធម្មនិមិត្តំ នោ ច ឧបដ្ឋបេន្តិ. យោ សត្ថារា ឧល្លុម្បនសភាវសណ្ឋិតាយ បរិសាយ សង្គហោ អនុញ្ញាតោ, តេន ន សង្គណ្ហន្តីតិ អត្ថោ. លាភតោតិ លាភហេតុ, ‘‘អយ្យោ ពហុស្សុតោ, ភាណកោ, ‘ធម្មកថិកោ’តិ ឯវំ សម្ភាវេន្តោ មហាជនោ មយ្ហំ លាភសក្ការេ ឧបនយិស្សតី’’តិ ឥច្ឆាចារេ ឋត្វា លាភនិមិត្តំ បរេសំ ធម្មំ ទេសេន្តិ. នោ ច អត្ថតោតិ យោ សោ វិមុត្តាយតនសីសេ ឋត្វា សទ្ធម្មំ កថេន្តេន បត្តព្ពោ អត្ថោ, ន តំទិដ្ឋធម្មិកាទិភេទហិតនិមិត្តំ ធម្មំ ទេសេន្តីតិ អត្ថោ.

សង្ឃលាភស្ស ភណ្ឌន្តីតិ សង្ឃលាភហេតុ ភណ្ឌន្តិ ‘‘មយ្ហំ បាបុណាតិ, ន តុយ្ហ’’ន្តិអាទិនា កលហំ ករោន្តិ. សង្ឃតោ បរិពាហិរាតិ, អរិយសង្ឃតោ ពហិភូតា អរិយសង្ឃេ តទភាវតោ. បរលាភោបជីវន្តាតិ សាសនេ លាភស្ស អន្ធពាលបុថុជ្ជនេហិ បរេ សីលាទិគុណសម្បន្នេ សេក្ខេ ឧទ្ទិស្ស ឧប្បន្នត្តា តំ បរលាភំ, បរតោ វា ទាយកតោ លទ្ធព្ពលាភំ ឧបជីវន្តា ភណ្ឌនការកា ភិក្ខូ បាបជិគុច្ឆាយ អភាវតោ អហិរិកា សមានា ច ‘‘មយំ បរលាភំ ភុញ្ជាម, បរបដិពទ្ធជីវិកា’’តិបិ ន លជ្ជរេ ន ហិរីយន្តិ.

នានុយុត្តាតិ សមណករណេហិ ធម្មេហិ អននុយុត្តា. តថាតិ យថា បុព្ពេ វុត្តា ពន្ធនការកាទយោ, តថា. ឯកេតិ ឯកច្ចេ. មុណ្ឌា សង្ឃាដិបារុតាតិ កេវលំ មុណ្ឌិតកេសតាយ មុណ្ឌា បិលោតិកខណ្ឌេហិ សង្ឃដិតដ្ឋេន ‘‘សង្ឃាដី’’តិ លទ្ធនាមេន ចីវរេន បារុតសរីរា. សម្ភាវនំយេវិច្ឆន្តិ, លាភសក្ការមុច្ឆិតាតិ លាភសក្ការាសាយ មុច្ឆិតា អជ្ឈោសិតា ហុត្វា, ‘‘បេសលោ ធុតវាទោ ពហុស្សុតោ’’តិ វា មធុរវចនមនុយុត្តា ‘‘អរិយោ’’តិ ច កេវលំ សម្ភាវនំ ពហុមានំយេវ ឥច្ឆន្តិ ឯសន្តិ, ន តន្និមិត្តេ គុណេតិ អត្ថោ.

ឯវន្តិ ‘‘កុសលានញ្ច ធម្មានំ បញ្ញាយ ច បរិក្ខយា’’តិ វុត្តនយេន. នានប្បយាតម្ហីតិ នានប្បការេ ភេទនធម្មេ បយាតេ សមកតេ, នានប្បការេន វា សំកិលេសធម្មេ បយាតុំ បវត្តិតុំ អារទ្ធេ. ន ទានិ សុករំ តថាតិ ឥទានិ ឥមស្មិំ ទុល្លភកល្យាណមិត្តេ ទុល្លភសប្បាយសទ្ធម្មស្សវនេ ច កាលេ យថា សត្ថរិ ធរន្តេ អផុសិតំ អផុដ្ឋំ, អនធិគតំ ឈានវិបស្សនំ ផុសិតុំ អធិគន្តុំ, ផុសិតំ វា ហានភាគិយំ ឋិតិភាគិយមេវ វា អហុត្វា យថា វិសេសភាគិយំ ហោតិ, តថា អនុរក្ខិតុំ បាលេតុំ សុករំ, តថា ន សុករំ, តថា សម្បាទេតុំ ន សក្កាតិ អត្ថោ.

ឥទានិ អត្តនោ បរិនិព្ពានកាលស្ស អាសន្នត្តា សំខិត្តេន ឱវាទេន សព្រហ្មចារិំ ឱវទន្តោ ‘‘យថា កណ្ដកដ្ឋានម្ហី’’តិអាទិមាហ. តស្សត្ថោ – យថា បុរិសោ កេនចិទេវ បយោជនេន កណ្ដកនិចិតេ បទេសេ អនុបាហនោ វិចរន្តោ ‘‘មា មំ កណ្ដកោ វិជ្ឈី’’តិ សតិំ ឧបដ្ឋបេត្វាវ វិចរតិ, ឯវំ កិលេសកណ្ដកនិចិតេ គោចរគាមេ បយោជនេន ចរន្តោ មុនិ សតិំ ឧបដ្ឋបេត្វាន សតិសម្បជញ្ញយុត្តោ អប្បមត្តោវ ចរេយ្យ កម្មដ្ឋានំ អវិជហន្តោតិ វុត្តំ ហោតិ.

សរិត្វា បុព្ពកេ យោគី, តេសំ វត្តមនុស្សរន្តិ បុរិមកេ យោគេ ភាវនាយ យុត្តតាយ យោគី អារទ្ធវិបស្សកេ សរិត្វា តេសំ វត្តំ អាគមានុសារេន សម្មាបដិបត្តិភាវនាវិធិំ អនុស្សរន្តោ ធុរនិក្ខេបំ អកត្វា យថាបដិបជ្ជន្តោ. កិញ្ចាបិ បច្ឆិមោ កាលោតិ យទិបាយំ អតីតសត្ថុកោ ចរិមោ កាលោ, តថាបិ យថាធម្មមេវ បដិបជ្ជន្តោ វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេន្តោ ផុសេយ្យ អមតំ បទំ និព្ពានំ អធិគច្ឆេយ្យ.

ឥទំ វត្វាតិ, យថាទស្សិតំ សំកិលេសវោទានេសុ ឥមំ បដិបត្តិវិធិំ កថេត្វា. អយញ្ច ឱសានគាថា សង្គីតិការេហិ ថេរស្ស បរិនិព្ពានំ បកាសេតុំ វុត្តាតិ វេទិតព្ពា.

បារាបរិយត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

វីសតិនិបាតវណ្ណនា និដ្ឋិតា.