១៦. វីសតិនិបាតោ

១. អធិមុត្តត្ថេរគាថាវណ្ណនា

វីសតិនិបាតេ យញ្ញត្ថំ វាតិអាទិកា អាយស្មតោ អបរស្ស អធិមុត្តត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ អត្ថទស្សិស្ស ភគវតោ កាលេ វិភវសម្បន្នេ កុលេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ សត្ថរិ បរិនិព្ពុតេ ភិក្ខុសង្ឃំ ឧបដ្ឋហន្តោ មហាទានានិ បវត្តេសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ អាយស្មតោ សំកិច្ចត្ថេរស្ស ភគិនិយា កុច្ឆិម្ហិ និព្ពត្តិ, អធិមុត្តោតិស្ស នាមំ អហោសិ. សោ វយប្បត្តោ មាតុលត្ថេរស្ស សន្តិកេ បព្ពជិត្វា វិបស្សនាយ កម្មំ ករោន្តោ សាមណេរភូមិយំយេវ ឋិតោ អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.៤.៨៤-៨៨) –

‘‘និព្ពុតេ លោកនាថម្ហិ, អត្ថទស្សីនរុត្តមេ;

ឧបដ្ឋហិំ ភិក្ខុសង្ឃំ, វិប្បសន្នេន ចេតសា.

‘‘និមន្តេត្វា ភិក្ខុសង្ឃំ, ឧជុភូតំ សមាហិតំ;

ឧច្ឆុនា មណ្ឌបំ កត្វា, ភោជេសិំ សង្ឃមុត្តមំ.

‘‘យំ យំ យោនុបបជ្ជាមិ, ទេវត្តំ អថមានុសំ;

សព្ពេ សត្តេ អភិភោមិ, បុញ្ញកម្មស្សិទំ ផលំ.

‘‘អដ្ឋារសេ កប្បសតេ, យំ ទានមទទិំ តទា;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ឧច្ឆុទានស្សិទំ ផលំ.

‘‘បដិសម្ភិទា ចតស្សោ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា សមាបត្តិសុខេន វីតិនាមេន្តោ ឧបសម្បជ្ជិតុកាមោ ‘‘មាតរំ អាបុច្ឆិស្សាមី’’តិ មាតុ សន្តិកំ គច្ឆន្តោ អន្តរាមគ្គេ ទេវតាយ ពលិកម្មករណត្ថំ មំសបរិយេសនំ ចរន្តេហិ បញ្ចសតេហិ ចោរេហិ សមាគច្ឆិ. ចោរា ច តំ អគ្គហេសុំ ‘‘ទេវតាយ ពលិ ភវិស្សតី’’តិ. សោ ចោរេហិ គហិតោបិ អភីតោ អច្ឆម្ភី វិប្បសន្នមុខោវ អដ្ឋាសិ. តំ ទិស្វា ចោរគាមណិអច្ឆរិយព្ភុតចិត្តជាតោ បសំសន្តោ –

៧០៥. ‘‘យញ្ញត្ថំ វា ធនត្ថំ វា, យេ ហនាម មយំ បុរេ;

អវសេសំ ភយំ ហោតិ, វេធន្តិ វិលបន្តិ ច.

៧០៦. ‘‘តស្ស តេ នត្ថិ ភីតត្តំ, ភិយ្យោ វណ្ណោ បសីទតិ;

កស្មា ន បរិទេវេសិ, ឯវរូបេ មហព្ភយេ’’តិ. – ទ្វេ គាថា អភាសិ;

តត្ថ យញ្ញត្ថន្តិ យជនត្ថំ ទេវតានំ ពលិកម្មករណត្ថំ វា. វា-សទ្ទោ វិកប្បនត្ថោ. ធនត្ថន្តិ សាបតេយ្យហរណត្ថំ. យេ ហនាម មយំ បុរេតិ យេ សត្តេ មយំ បុព្ពេ ហនិម្ហ. អតីតត្ថេ ហិ ឥទំ វត្តមានវចនំ. អវសេតិ អវសេ អសេរិកេ កត្វា. តន្តិ តេសំ. ‘‘អវសេសន្តិ’’បិ បឋន្តិ. អម្ហេហិ គហិតេសុ តំ ឯកំ ឋបេត្វា អវសេសានំ; អយមេវ វា បាឋោ. ភយំ ហោតីតិ មរណភយំ ហោតិ. យេន តេ វេធន្តិ វិលបន្តិ,ចិត្តុត្រាសេន វេធន្តិ, ‘‘សាមិ, តុម្ហាកំ ឥទញ្ចិទញ្ច ទស្សាម, ទាសា ភវិស្សាមា’’តិអាទិកំ វទន្តា វិលបន្តិ.

តស្ស តេតិ យោ ត្វំ អម្ហេហិ ទេវតាយ ពលិកម្មត្ថំ ជីវិតា វោរោបេតុកាមេហិ ឧក្ខិត្តាសិកេហិ សន្តជ្ជិតោ, តស្ស តេ. ភីតត្តន្តិ ភីតភាវោ, ភយន្តិ អត្ថោ. ភិយ្យោ វណ្ណោ បសីទតីតិ បកតិវណ្ណតោ ឧបរិបិ តេ មុខវណ្ណោ វិប្បសីទតិ. ថេរស្ស កិរ តទា ‘‘សចេ ឥមេ មារេស្សន្តិ, ឥទានេវាហំ អនុបាទាយ បរិនិព្ពាយិស្សាមិ, ទុក្ខភារោ វិគច្ឆិស្សតី’’តិ ឧឡារំ បីតិសោមនស្សំ ឧប្បជ្ជិ. ឯវរូបេ មហព្ភយេតិ ឯទិសេ មហតិ មរណភយេ ឧបដ្ឋិតេ. ហេតុអត្ថេ វា ឯតំ ភុម្មវចនំ.

ឥទានិ ថេរោ ចោរគាមណិស្ស បដិវចនទានមុខេន ធម្មំ ទេសេន្តោ –

៧០៧. ‘‘នត្ថិ ចេតសិកំ ទុក្ខំ, អនបេក្ខស្ស គាមណិ;

អតិក្កន្តា ភយា សព្ពេ, ខីណសំយោជនស្ស វេ.

៧០៨. ‘‘ខីណាយ ភវនេត្តិយា, ទិដ្ឋេ ធម្មេ យថាតថេ;

ន ភយំ មរណេ ហោតិ, ភារនិក្ខេបនេ យថា.

៧០៩. ‘‘សុចិណ្ណំ ព្រហ្មចរិយំ មេ, មគ្គោ ចាបិ សុភាវិតោ;

មរណេ មេ ភយំ នត្ថិ, រោគានមិវ សង្ខយេ.

៧១០. ‘‘សុចិណ្ណំ ព្រហ្មចរិយំ មេ, មគ្គោ ចាបិ សុភាវិតោ;

និរស្សាទា ភវា ទិដ្ឋា, វិសំ បិត្វាវ ឆឌ្ឌិតំ.

៧១១. ‘‘បារគូ អនុបាទានោ, កតកិច្ចោ អនាសវោ;

តុដ្ឋោ អាយុក្ខយា ហោតិ, មុត្តោ អាឃាតនា យថា.

៧១២. ‘‘ឧត្តមំ ធម្មតំ បត្តោ, សព្ពលោកេ អនត្ថិកោ;

អាទិត្តាវ ឃរា មុត្តោ, មរណស្មិំ ន សោចតិ.

៧១៣. ‘‘យទត្ថិ សង្គតំ កិញ្ចិ, ភវោ វា យត្ថ លព្ភតិ;

សព្ពំ អនិស្សរំ ឯតំ, ឥតិ វុត្តំ មហេសិនា.

៧១៤. ‘‘យោ តំ តថា បជានាតិ, យថា ពុទ្ធេន ទេសិតំ;

ន គណ្ហាតិ ភវំ កិញ្ចិ, សុតត្តំវ អយោគុឡំ.

៧១៥. ‘‘ន មេ ហោតិ ‘អហោសិ’ន្តិ, ‘ភវិស្ស’ន្តិ ន ហោតិ មេ;

សង្ខារា វិគមិស្សន្តិ, តត្ថ កា បរិទេវនា.

៧១៦. ‘‘សុទ្ធំ ធម្មសមុប្បាទំ, សុទ្ធំ សង្ខារសន្តតិំ;

បស្សន្តស្ស យថាភូតំ, ន ភយំ ហោតិ គាមណិ.

៧១៧. ‘‘តិណកដ្ឋសមំ លោកំ, យទា បញ្ញាយ បស្សតិ;

មមត្តំ សោ អសំវិន្ទំ, ‘នត្ថិ មេ’តិ ន សោចតិ.

៧១៨. ‘‘ឧក្កណ្ឋាមិ សរីរេន, ភវេនម្ហិ អនត្ថិកោ;

សោយំ ភិជ្ជិស្សតិ កាយោ, អញ្ញោ ច ន ភវិស្សតិ.

៧១៩. ‘‘យំ វោ កិច្ចំ សរីរេន, តំ ករោថ យទិច្ឆថ;

ន មេ តប្បច្ចយា តត្ថ, ទោសោ បេមញ្ច ហេហិតី’’តិ. –

ឥមា គាថា អភាសិ.

៧២០. ‘‘តស្ស តំ វចនំ សុត្វា, អព្ភុតំ លោមហំសនំ;

សត្ថានិ និក្ខិបិត្វាន, មាណវា ឯតទព្រវុ’’ន្តិ. –

អយំ សង្គីតិការេហិ វុត្តគាថា. ឥតោ អបរា តិស្សោ ចោរានំ, ថេរស្ស ច វចនបដិវចនគាថា –

៧២១. ‘‘កិំ ភទន្តេ ករិត្វាន, កោ វា អាចរិយោ តវ;

កស្ស សាសនមាគម្ម, លព្ភតេ តំ អសោកតា.

៧២២. ‘‘សព្ពញ្ញូ សព្ពទស្សាវី, ជិនោ អាចរិយោ មម;

មហាការុណិកោ សត្ថា, សព្ពលោកតិកិច្ឆកោ.

៧២៣. ‘‘តេនាយំ ទេសិតោ ធម្មោ, ខយគាមី អនុត្តរោ;

តស្ស សាសនមាគម្ម, លព្ភតេ តំ អសោកតា.

៧២៤. ‘‘សុត្វាន ចោរា ឥសិនោ សុភាសិតំ, និក្ខិប្ប សត្ថានិ ច អាវុធានិ ច;

តម្ហា ច កម្មា វិរមិំសុ ឯកេ, ឯកេ ច បព្ពជ្ជមរោចយិំសុ.

៧២៥. ‘‘តេ បព្ពជិត្វា សុគតស្ស សាសនេ, ភាវេត្វ ពោជ្ឈង្គពលានិ បណ្ឌិតា;

ឧទគ្គចិត្តា សុមនា កតិន្ទ្រិយា, ផុសិំសុ និព្ពានបទំ អសង្ខត’’ន្តិ. –

ឥមាបិ សង្គីតិការេហិ វុត្តគាថា.

តត្ថ នត្ថិ ចេតសិកំ ទុក្ខំ, អនបេក្ខស្ស, គាមណីតិ គាមណិ, អបេក្ខាយ, តណ្ហាយ, អភាវេន អនបេក្ខស្ស មាទិសស្ស, លោហិតសភាវោ បុព្ពោ វិយ, ចេតសិកំ ទុក្ខំ ទោមនស្សំ នត្ថិ, ទោមនស្សាភាវាបទេសេន ភយាភាវំ វទតិ. តេនាហ ‘‘អតិក្កន្តា ភយា សព្ពេ’’តិ. អតិក្កន្តា ភយា សព្ពេតិ ខីណសំយោជនស្ស អរហតោ បញ្ចវីសតិ មហាភយា, អញ្ញេ ច សព្ពេបិ ភយា ឯកំសេន អតិក្កន្តា អតីតា, អបគតាតិ អត្ថោ.

ទិដ្ឋេ ធម្មេ យថាតថេតិ ចតុសច្ចធម្មេ បរិញ្ញាបហានសច្ឆិកិរិយភាវនាវសេន មគ្គបញ្ញាយ យថាភូតំ ទិដ្ឋេ. មរណេតិ មរណហេតុ. ភារនិក្ខេបនេ យថាតិ យថា កោចិ បុរិសោ សីសេ ឋិតេន មហតា គរុភារេន សំសីទន្តោ តស្ស និក្ខេបនេ, អបនយនេ ន ភាយតិ, ឯវំ សម្បទមិទន្តិ អត្ថោ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា –

‘‘ភារា ហវេ បញ្ចក្ខន្ធា, ភារហារោ ច បុគ្គលោ;

ភារាទានំ ទុខំ លោកេ, ភារនិក្ខេបនំ សុខ’’ន្តិ. (សំ. និ. ៣.២២);

សុចិណ្ណន្តិ សុដ្ឋុ ចរិតំ. ព្រហ្មចរិយន្តិ, សិក្ខត្តយសង្គហំ សាសនព្រហ្មចរិយំ. តតោ ឯវ មគ្គោ ចាបិ សុភាវិតោ អដ្ឋង្គិកោ អរិយមគ្គោបិ សម្មទេវ ភាវិតោ. រោគានមិវ សង្ខយេតិ យថា ពហូហិ រោគេហិ អភិភូតស្ស អាតុរស្ស រោគានំ សង្ខយេ បីតិសោមនស្សមេវ ហោតិ, ឯវំ ខន្ធរោគសង្ខយេ មរណេ មាទិសស្ស ភយំ នត្ថិ.

និរស្សាទា ភវា ទិដ្ឋាតិ តីហិ ទុក្ខតាហិ អភិភូតា, ឯកាទសហិ អគ្គីហិ អាទិត្តា, តយោ ភវា និរស្សាទា, អស្សាទរហិតា, មយា ទិដ្ឋា. វិសំ បិត្វាវ ឆឌ្ឌិតន្តិ បមាទវសេន វិសំ បិវិត្វា តាទិសេន បយោគេន ឆឌ្ឌិតំ វិយ មរណេ មេ ភយំ នត្ថីតិ អត្ថោ.

មុត្តោ អាឃាតនា យថាតិ យថា ចោរេហិ មារណត្ថំ អាឃាតនំ នីតោ កេនចិ ឧបាយេន តតោ មុត្តោ ហដ្ឋតុដ្ឋោ ហោតិ, ឯវំ សំសារបារំ, និព្ពានំ, គតត្តា បារគូ, ចតូហិបិ ឧបាទានេហិ អនុបាទានោ, បរិញ្ញាទីនំ សោឡសន្នំ កិច្ចានំ កតត្តា កតកិច្ចោ កាមាសវាទីហិ អនាសវោ, អាយុក្ខយា អាយុក្ខយហេតុ តុដ្ឋោ សោមនស្សិកោ ហោតិ.

ឧត្តមន្តិ សេដ្ឋំ. ធម្មតន្តិ, ធម្មសភាវំ. អរហត្តេ សិទ្ធេ សិជ្ឈនហេតុ ឥដ្ឋាទីសុ តាទិភាវំ. សព្ពលោកេតិ សព្ពលោកស្មិម្បិ, ទីឃាយុកសុខពហុលតាទិវសេន សំយុត្តេបិ លោកេ. អនត្ថិកោតិ, អនបេក្ខោ. អាទិត្តាវ ឃរា មុត្តោតិ យថា កោចិ បុរិសោ សមន្តតោ អាទិត្តតោ បជ្ជលិតតោ គេហតោ និស្សដោ, តតោ និស្សរណនិមិត្តំ ន សោចតិ, ឯវំ ខីណាសវោ មរណនិមិត្តំ ន សោចតិ.

យទត្ថិ សង្គតំ កិញ្ចីតិ យំកិញ្ចិ ឥមស្មិំ លោកេ អត្ថិ, វិជ្ជតិ, ឧបលព្ភតិ សង្គតំ, សត្តេហិ សង្ខារេហិ វា សមាគមោ, សមោធានំ. ‘‘សង្ខត’’ន្តិបិ បាឋោ, តស្ស យំកិញ្ចិ បច្ចយេហិ សមច្ច សម្ភុយ្យ កតំ, បដិច្ចសមុប្បន្នន្តិ អត្ថោ. ភវោ វា យត្ថ លព្ភតីតិ យស្មិំ សត្តនិកាយេ យោ ឧបបត្តិភវោ លព្ភតិ. សព្ពំ អនិស្សរំ ឯតន្តិ សព្ពមេតំ ឥស្សររហិតំ, ន ឯត្ថ កេនចិ ‘‘ឯវំ ហោតូ’’តិ ឥស្សរិយំ វត្តេតុំ សក្កា. ឥតិ វុត្តំ មហេសិនាតិ ‘‘សព្ពេ ធម្មា អនត្តា’’តិ ឯវំ វុត្តំ មហេសិនា សម្មាសម្ពុទ្ធេន. តស្មា ‘‘អនិស្សរំ ឯត’’ន្តិ បជានន្តោ មរណស្មិំ ន សោចតីតិ យោជនា.

ន គណ្ហាតិ ភវំ កិញ្ចីតិ យោ អរិយសាវកោ ‘‘សព្ពេ សង្ខារា អនិច្ចា’’តិអាទិនា (ធ. ប. ២៧៧) យថា ពុទ្ធេន ភគវតា ទេសិតំ, តថា តំ ភវត្តយំ វិបស្សនាបញ្ញាសហិតាយ មគ្គបញ្ញាយ បជានាតិ. សោ យថា កោចិ បុរិសោ សុខកាមោ ទិវសំ សន្តត្តំ អយោគុឡំ ហត្ថេន ន គណ្ហាតិ, ឯវំ កិញ្ចិ ខុទ្ទកំ វា មហន្តំ វា ភវំ ន គណ្ហាតិ, ន តត្ថ តណ្ហំ ករោតីតិ អត្ថោ.

ន មេ ហោតិ ‘‘អហោសិ’’ន្តិ ‘‘អតីតមទ្ធានំ អហំ ឦទិសោ អហោសិ’’ន្តិ អត្តទិដ្ឋិវសេន ន មេ ចិត្តប្បវត្តិ អត្ថិ ទិដ្ឋិយា សម្មទេវ ឧគ្ឃាដិតត្តា, ធម្មសភាវស្ស ច សុទិដ្ឋត្តា. ‘‘ភវិស្ស’’ន្តិ ន ហោតិ មេតិ តតោ ឯវ ‘‘អនាគតមទ្ធានំ អហំ ឯទិសោ កថំ នុ ខោ ភវិស្សំ ភវេយ្យ’’ន្តិ ឯវម្បិ មេ ន ហោតិ. សង្ខារា វិគមិស្សន្តីតិ ឯវំ បន ហោតិ ‘‘យថាបច្ចយំ បវត្តមានា សង្ខារាវ, ន ឯត្ថ កោចិ អត្តា វា អត្តនិយំ វា, តេ ច ខោ វិគមិស្សន្តិ, វិនស្សិស្សន្តិ, ខណេ ខណេ ភិជ្ជិស្សន្តី’’តិ. តត្ថ កា បរិទេវនាតិ ឯវំ បស្សន្តស្ស មាទិសស្ស តត្ថ សង្ខារគតេ កា នាម បរិទេវនា.

សុទ្ធន្តិ កេវលំ, អត្តសារេន អសម្មិស្សំ. ធម្មសមុប្បាទន្តិ បច្ចយបច្ចយុប្បន្នធម្មសមុប្បត្តិំ អវិជ្ជាទិបច្ចយេហិ សង្ខារាទិធម្មមត្តប្បវត្តិំ. សង្ខារសន្តតិន្តិ កិលេសកម្មវិបាកប្បភេទសង្ខារបពន្ធំ. បស្សន្តស្ស យថាភូតន្តិ សហ វិបស្សនាយ មគ្គបញ្ញាយ យាថាវតោ ជានន្តស្ស.

តិណកដ្ឋសមំ លោកន្តិ យថា អរញ្ញេ អបរិគ្គហេ តិណកដ្ឋេ កេនចិ គយ្ហមានេ អបរស្ស ‘‘មយ្ហំ សន្តកំ អយំ គណ្ហតី’’តិ ន ហោតិ, ឯវំ សោ អសាមិកតាយ តិណកដ្ឋសមំ សង្ខារលោកំ យទា បញ្ញាយ បស្សតិ, សោ តត្ថ មមត្តំ អសំវិន្ទំ អសំវិន្ទន្តោ អលភន្តោ អករោន្តោ. នត្ថិ មេតិ ‘‘អហុ វត សោហំ, តំ មេ នត្ថី’’តិ ន សោចតិ.

ឧក្កណ្ឋាមិ សរីរេនាតិ អសារកេន អភិនុទេន ទុក្ខេន អកតញ្ញុនា អសុចិទុគ្គន្ធជេគុច្ឆបដិក្កូលសភាវេន ឥមិនា កាយេន ឧក្កណ្ឋាមិ ឥមំ កាយំ និព្ពិន្ទន្តោ ឯវំ តិដ្ឋាមិ. ភវេនម្ហិ អនត្ថិកោតិ សព្ពេនបិ ភវេន អនត្ថិកោ អម្ហិ, ន កិញ្ចិ ភវំ បត្ថេមិ. សោយំ ភិជ្ជិស្សតិ កាយោតិ អយំ មម កាយោ ឥទានិ តុម្ហាកំ បយោគេន អញ្ញថា វា អញ្ញត្ថ ភិជ្ជិស្សតិ. អញ្ញោ ច ន ភវិស្សតីតិ អញ្ញោ កាយោ មយ្ហំ អាយតិំ ន ភវិស្សតិ, បុនព្ភវាភាវតោ.

យំ វោ កិច្ចំ សរីរេនាតិ យំ តុម្ហាកំ ឥមិនា សរីរេន បយោជនំ, តំ ករោថ យទិច្ឆថ, ឥច្ឆថ ចេ. ន មេ តប្បច្ចយាតិ, តំ និមិត្តំ ឥមស្ស សរីរស្ស តុម្ហេហិ យថិច្ឆិតកិច្ចស្ស ករណហេតុ. តត្ថាតិ តេសុ ករោន្តេសុ ច អករោន្តេសុ ច. ទោសោ បេមញ្ច ហេហិតីតិ យថាក្កមំ បដិឃោ អនុនយោ ន ភវិស្សតិ, អត្តនោ ភវេ អបេក្ខាយ សព្ពសោ បហីនត្តាតិ អធិប្បាយោ. អញ្ញបច្ចយា អញ្ញត្ថ ច បដិឃានុនយេសុ អសន្តេសុបិ តប្បច្ចយា, ‘‘តត្ថា’’តិ វចនំ យថាធិគតវសេន វុត្តំ.

តស្សាតិ អធិមុត្តត្ថេរស្ស. តំ វចនន្តិ ‘‘នត្ថិ ចេតសិកំ ទុក្ខ’’ន្តិអាទិកំ មរណេ ភយាភាវាទិទីបកំ, តតោ ឯវ អព្ភុតំ លោមហំសនំ វចនំ សុត្វា. មាណវាតិ ចោរា. ចោរា ហិ ‘‘មាណវា’’តិ វុច្ចន្តិ ‘‘មាណវេហិ សហ គច្ឆន្តិ កតកម្មេហិ អកតកម្មេហិបី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ២.១៤៩) វិយ.

កិំ ភទន្តេ ករិត្វានាតិ, ភន្តេ, កិំ នាម តបោកម្មំ កត្វា. កោ វា តវ អាចរិយោ កស្ស សាសនំ, ឱវាទំ និស្សាយ អយំ អសោកតា មរណកាលេ សោកាភាវោ លព្ភតីតិ ឯតំ អត្ថំ អព្រវុំ, បុច្ឆាវសេន កថេសុំ, ភាសិំសុ.

តំ សុត្វា ថេរោ តេសំ បដិវចនំ ទេន្តោ ‘‘សព្ពញ្ញូ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ សព្ពញ្ញូតិ បរោបទេសេន វិនា សព្ពបការេន សព្ពធម្មាវពោធនសមត្ថស្ស អាកង្ខាបដិពទ្ធវុត្តិនោ អនាវរណញាណស្ស អធិគមេន អតីតាទិភេទំ សព្ពំ ជានាតីតិ, សព្ពញ្ញូ. តេនេវ សមន្តចក្ខុនា សព្ពស្ស ទស្សនតោ សព្ពទស្សាវី. យម្ហិ អនាវរណញាណំ, តទេវ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ, នត្ថេវ អសាធារណញាណបាឡិយា វិរោធោ វិសយុប្បត្តិមុខេន អញ្ញេហិ អសាធារណភាវទស្សនត្ថំ ឯកស្សេវ ញាណស្ស ទ្វិធា វុត្តត្តា. យំ បនេត្ថ វត្តព្ពំ, តំ ឥតិវុត្តកវណ្ណនាយំ (ឥតិវុ. អដ្ឋ. ៣៨) វិត្ថារតោ វុត្តមេវាតិ តត្ថ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. បញ្ចន្នម្បិ មារានំ វិជយតោ ជិនោ, ហីនាទិវិភាគភិន្នេ សព្ពស្មិំ សត្តនិកាយេ អធិមុត្តវុត្តិតាយ មហតិយា ករុណាយ សមន្នាគតត្តា មហាការុណិកោ, ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកបរមត្ថេហិ យថារហំ វេនេយ្យានំ អនុសាសនតោ សត្ថា, តតោ ឯវ សព្ពលោកស្ស កិលេសរោគតិកិច្ឆនតោ សព្ពលោកតិកិច្ឆកោ, សម្មាសម្ពុទ្ធោ អាចរិយោ មមាតិ យោជនា. ខយគាមីតិ និព្ពានគាមី.

ឯវំ ថេរេន សត្ថុ សាសនស្ស ច គុណេ បកាសិតេ បដិលទ្ធសទ្ធា ឯកច្ចេ ចោរា បព្ពជិំសុ, ឯកច្ចេ ឧបាសកត្តំ បវេទេសុំ. តមត្ថំ ទីបេន្តោ ធម្មសង្គាហកា ‘‘សុត្វាន ចោរា’’តិអាទិនា ទ្វេ គាថា អភាសិំសុ. តត្ថ ឥសិនោតិ អធិសីលសិក្ខាទីនំ ឯសនដ្ឋេន ឥសិនោ, អធិមុត្តត្ថេរស្ស. និក្ខិប្បាតិ បហាយ. សត្ថានិ ច អាវុធានិ ចាតិ អសិអាទិសត្ថានិ ចេវ ធនុកលាបាទិអាវុធានិ ច. តម្ហា ច កម្មាតិ តតោ ចោរកម្មតោ.

តេ បព្ពជិត្វា សុគតស្ស សាសនេតិ តេ ចោរា សោភនគមនតាទីហិ សុគតស្ស ភគវតោ សាសនេ បព្ពជ្ជំ ឧបគន្ត្វា. ភាវនាវិសេសាធិគតាយ ឱទគ្យលក្ខណាយ បីតិយា សមន្នាគមេន ឧទគ្គចិត្តា. សុមនាតិ សោមនស្សប្បត្តា. កតិន្ទ្រិយាតិ ភាវិតិន្ទ្រិយា. ផុសិំសូតិ អគ្គមគ្គាធិគមេន អសង្ខតំ និព្ពានំ អធិគច្ឆិំសុ. អធិមុត្តោ កិរ ចោរេ និព្ពិសេវនេ កត្វា, តេ តត្ថេវ ឋបេត្វា, មាតុ សន្តិកំ គន្ត្វា, មាតរំ អាបុច្ឆិត្វា, បច្ចាគន្ត្វា តេហិ សទ្ធិំ ឧបជ្ឈាយស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា, បព្ពាជេត្វា ឧបសម្បទំ អកាសិ. អថ តេសំ កម្មដ្ឋានំ អាចិក្ខិ, តេ នចិរស្សេវ អរហត្តេ បតិដ្ឋហិំសុ. តេន វុត្តំ ‘‘បព្ពជិត្វា…បេ… អសង្ខត’’ន្តិ.

អធិមុត្តត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. បារាបរិយត្ថេរគាថាវណ្ណនា

សមណស្ស អហុ ចិន្តាតិអាទិកា អាយស្មតោ បារាបរិយត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយំ កុសលំ ឧបចិនិត្វា សុគតីសុយេវ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាវត្ថិយំ អញ្ញតរស្ស ព្រាហ្មណមហាសាលស្ស បុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តិ. តស្ស វយប្បត្តស្ស គោត្តវសេន បារាបរិយោត្វេវ សមញ្ញា អហោសិ. សោ តយោ វេទេ ឧគ្គហេត្វា ព្រាហ្មណសិប្បេសុ និប្ផត្តិំ គតោ. ឯកទិវសំ សត្ថុ ធម្មទេសនាកាលេ ជេតវនវិហារំ គន្ត្វា បរិសបរិយន្តេ និសីទិ. សត្ថា តស្ស អជ្ឈាសយំ ឱលោកេត្វា ឥន្ទ្រិយភាវនាសុត្តំ (ម. និ. ៣.៤៥៣) ទេសេសិ. សោ តំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិ. តំ សុត្តំ ឧគ្គហេត្វា តទត្ថមនុចិន្តេសិ. យថា បន អនុចិន្តេសិ, ស្វាយមត្ថោ គាថាសុ ឯវ អាវិ ភវិស្សតិ. សោ តថា អនុវិចិន្តេន្តោ អាយតនមុខេន វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា នចិរស្សេវ អរហត្តំ បត្តោ. អបរភាគេ អត្តនា ចិន្តិតាការំ បកាសេន្តោ –

៧២៦. ‘‘សមណស្ស អហុ ចិន្តា, បារាបរិយស្ស ភិក្ខុនោ;

ឯកកស្ស និសិន្នស្ស, បវិវិត្តស្ស ឈាយិនោ.

៧២៧. ‘‘កិមានុបុព្ពំ បុរិសោ, កិំ វតំ កិំ សមាចារំ;

អត្តនោ កិច្ចការីស្ស, ន ច កញ្ចិ វិហេឋយេ.

៧២៨. ‘‘ឥន្ទ្រិយានិ មនុស្សានំ, ហិតាយ អហិតាយ ច;

អរក្ខិតានិ អហិតាយ, រក្ខិតានិ ហិតាយ ច.

៧២៩. ‘‘ឥន្ទ្រិយានេវ សារក្ខំ, ឥន្ទ្រិយានិ ច គោបយំ;

អត្តនោ កិច្ចការីស្ស, ន ច កញ្ចិ វិហេឋយេ.

៧៣០. ‘‘ចក្ខុន្ទ្រិយំ ចេ រូបេសុ, គច្ឆន្តំ អនិវារយំ;

អនាទីនវទស្សាវី, សោ ទុក្ខា ន ហិ មុច្ចតិ.

៧៣១. ‘‘សោតិន្ទ្រិយំ ចេ សទ្ទេសុ, គច្ឆន្តំ អនិវារយំ;

អនាទីនវទស្សាវី, សោ ទុក្ខា ន ហិ មុច្ចតិ.

៧៣២. ‘‘អនិស្សរណទស្សាវី, គន្ធេ ចេ បដិសេវតិ;

ន សោ មុច្ចតិ ទុក្ខម្ហា, គន្ធេសុ អធិមុច្ឆិតោ.

៧៣៣. ‘‘អម្ពិលំ មធុរគ្គញ្ច, តិត្តកគ្គមនុស្សរំ;

រសតណ្ហាយ គធិតោ, ហទយំ នាវពុជ្ឈតិ.

៧៣៤. ‘‘សុភាន្យប្បដិកូលានិ, ផោដ្ឋព្ពានិ អនុស្សរំ;

រត្តោ រាគាធិករណំ, វិវិធំ វិន្ទតេ ទុខំ.

៧៣៥. ‘‘មនំ ចេតេហិ ធម្មេហិ, យោ ន សក្កោតិ រក្ខិតុំ;

តតោ នំ ទុក្ខមន្វេតិ, សព្ពេហេតេហិ បញ្ចហិ.

៧៣៦. ‘‘បុព្ពលោហិតសម្បុណ្ណំ, ពហុស្ស កុណបស្ស ច;

នរវីរកតំ វគ្គុំ, សមុគ្គមិវ ចិត្តិតំ.

៧៣៧. ‘‘កដុកំ មធុរស្សាទំ, បិយនិពន្ធនំ ទុខំ;

ខុរំវ មធុនា លិត្តំ, ឧល្លិហំ នាវពុជ្ឈតិ.

៧៣៨. ‘‘ឥត្ថិរូបេ ឥត្ថិសរេ, ផោដ្ឋព្ពេបិ ច ឥត្ថិយា;

ឥត្ថិគន្ធេសុ សារត្តោ, វិវិធំ វិន្ទតេ ទុខំ.

៧៣៩. ‘‘ឥត្ថិសោតានិ សព្ពានិ, សន្ទន្តិ បញ្ច បញ្ចសុ;

តេសមាវរណំ កាតុំ, យោ សក្កោតិ វីរិយវា.

៧៤០. ‘‘សោ អត្ថវា សោ ធម្មដ្ឋោ, សោ ទក្ខោ សោ វិចក្ខណោ;

ករេយ្យ រមមានោបិ, កិច្ចំ ធម្មត្ថសំហិតំ.

៧៤១. ‘‘អថោ សីទតិ សញ្ញុត្តំ, វជ្ជេ កិច្ចំ និរត្ថកំ;

ន តំ កិច្ចន្តិ មញ្ញិត្វា, អប្បមត្តោ វិចក្ខណោ.

៧៤២. ‘‘យញ្ច អត្ថេន សញ្ញុត្តំ, យា ច ធម្មគតា រតិ;

តំ សមាទាយ វត្តេថ, សា ហិ វេ ឧត្តមា រតិ.

៧៤៣. ‘‘ឧច្ចាវចេហុបាយេហិ, បរេសមភិជិគីសតិ;

ហន្ត្វា វធិត្វា អថ សោចយិត្វា, អាលោបតិ សាហសា យោ បរេសំ.

៧៤៤. ‘‘តច្ឆន្តោ អាណិយា អាណិំ, និហន្តិ ពលវា យថា;

ឥន្ទ្រិយានិន្ទ្រិយេហេវ, និហន្តិ កុសលោ តថា.

៧៤៥. ‘‘សទ្ធំ វីរិយំ សមាធិញ្ច, សតិបញ្ញញ្ច ភាវយំ;

បញ្ច បញ្ចហិ ហន្ត្វាន, អនីឃោ យាតិ ព្រាហ្មណោ.

៧៤៦. ‘‘សោ អត្ថវា សោ ធម្មដ្ឋោ, កត្វា វាក្យានុសាសនិំ;

សព្ពេន សព្ពំ ពុទ្ធស្ស, សោ នរោ សុខមេធតី’’តិ. – ឥមា គាថា អភាសិ;

តត្ថ សមណស្សាតិ បព្ពជិតស្ស. អហូតិ អហោសិ. ចិន្តាតិ ធម្មចិន្តា ធម្មវិចារណា. បារាបរិយស្សាតិ បារាបរគោត្តស្ស. ‘‘បារាចរិយស្សា’’តិបិ បឋន្តិ. ភិក្ខុនោតិ សំសារេ ភយំ ឥក្ខនសីលស្ស. ឯកកស្សាតិ អសហាយស្ស, ឯតេន កាយវិវេកំ ទស្សេតិ. បវិវិត្តស្សាតិ បវិវេកហេតុនា កិលេសានំ វិក្ខម្ភនេន វិវេកំ អារទ្ធស្ស, ឯតេន ចិត្តវិវេកំ ទស្សេតិ. តេនាហ ‘‘ឈាយិនោ’’តិ. ឈាយិនោតិ ឈាយនសីលស្ស, យោនិសោមនសិការេសុ យុត្តស្សាតិ អត្ថោ. សព្ពមេតំ ថេរោ អត្តានំ បរំ វិយ កត្វា វទតិ.

‘‘កិមានុបុព្ព’’ន្តិអាទិនា តំ ចិន្តនំ ទស្សេតិ. តត្ថ បឋមគាថាយំ តាវ កិមានុបុព្ពន្តិ អនុបុព្ពំ អនុក្កមោ, អនុបុព្ពមេវ វក្ខមានេសុ វតសមាចារេសុ កោ អនុក្កមោ, កេន អនុក្កមេន តេ បដិបជ្ជិតព្ពាតិ អត្ថោ. បុរិសោ កិំ វតំ កិំ សមាចារន្តិ អត្ថកាមោ បុរិសោ សមាទិយិតព្ពដ្ឋេន ‘‘វត’’ន្តិ លទ្ធនាមំ, កីទិសំ សីលំ សមាចារំ, សមាចរន្តោ, អត្តនោ កិច្ចការី កត្តព្ពការី អស្ស, កញ្ចិ សត្តំ ន ច វិហេឋយេ, ន ពាធេយ្យាតិ អត្ថោ. អត្តនោ កិច្ចំ នាម សមណធម្មោ, សង្ខេបតោ សីលសមាធិបញ្ញា, តំ សម្បាទេន្តស្ស បរវិហេឋនាយ លេសោបិ នត្ថិ តាយ សតិ សមណភាវស្សេវ អភាវតោ.

យថាហ ភគវា – ‘‘ន ហិ បព្ពជិតោ បរូបឃាតី, ន សមណោ ហោតិ បរំ វិហេឋយន្តោ’’តិ (ធ. ប. ១៨៤). ឯត្ថ ច វតគ្គហណេន វារិត្តសីលំ គហិតំ, សមាចារគ្គហណេន សមាចរិតព្ពតោ ចារិត្តសីលេន សទ្ធិំ ឈានវិបស្សនាទិ, តស្មា វារិត្តសីលំ បធានំ. តត្ថាបិ ច យស្មា ឥន្ទ្រិយសំវរេ សិទ្ធេ សព្ពំ សីលំ សុរក្ខិតំ, សុគោបិតមេវ ហោតិ, តស្មា ឥន្ទ្រិយសំវរសីលំ តាវ ទស្សេតុកាមោ ឥន្ទ្រិយានំ អរក្ខណេ រក្ខណេ ច អាទីនវានិសំសេ វិភាវេន្តោ ‘‘ឥន្ទ្រិយានិ មនុស្សាន’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ ឥន្ទ្រិយានីតិ រក្ខិតព្ពធម្មនិទស្សនំ, តស្មា ចក្ខាទីនិ ឆ ឥន្ទ្រិយានីតិ វុត្តំ ហោតិ. មនុស្សានន្តិ រក្ខណយោគ្យបុគ្គលនិទស្សនំ. ហិតាយាតិ អត្ថាយ. អហិតាយាតិ អនត្ថាយ. ហោន្តីតិ វចនសេសោ. កថំ បន តានិយេវ ហិតាយ ច អហិតាយ ហោន្តីតិ អាហ ‘‘រក្ខិតានី’’តិអាទិ. តស្សត្ថោ – យស្ស ចក្ខាទីនិ ឥន្ទ្រិយានិ សតិកវាដេន អបិហិតានិ, តស្ស រូបាទីសុ អភិជ្ឈាទិបាបធម្មបវត្តិយា ទ្វារភាវតោ អនត្ថាយ បិហិតានិ, តទភាវតោ អត្ថាយ សំវត្តន្តីតិ.

ឥន្ទ្រិយានេវ សារក្ខន្តិ យស្មា ឥន្ទ្រិយសំវរោ បរិបុណ្ណោ សីលសម្បទំ បរិបូរេតិ, សីលសម្បទា បរិបុណ្ណា សមាធិសម្បទំ បរិបូរេតិ, សមាធិសម្បទា បរិបុណ្ណា បញ្ញាសម្បទំ បរិបូរេតិ, តស្មា ឥន្ទ្រិយារក្ខា អត្តហិតបដិបត្តិយាវ មូលន្តិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឥន្ទ្រិយានេវ សារក្ខ’’ន្តិ. សតិបុព្ពង្គមេន អារក្ខេន សំរក្ខន្តោ យោនិសោមនសិការេន ឥន្ទ្រិយានិ ឯវ តាវ សម្មទេវ រក្ខន្តោ, យថា អកុសលចោរា តេហិ តេហិ ទ្វារេហិ បវិសិត្វា ចិត្តសន្តានេ កុសលំ ភណ្ឌំ ន វិលុម្បន្តិ, តថា តានិ បិទហន្តោតិ អត្ថោ. សារក្ខន្តិ ច សំ-សទ្ទស្ស សាភាវំ កត្វា វុត្តំ, ‘‘សារាគោ’’តិអាទីសុ វិយ. ‘‘សំរក្ខ’’ន្តិ ច បាឋោ. ឥន្ទ្រិយានិ ច គោបយន្តិ តស្សេវ បរិយាយវចនំ, បរិយាយវចនេ បយោជនំ នេត្តិអដ្ឋកថាយំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. ‘‘អត្តនោ កិច្ចការីស្សា’’តិ ឥមិនា អត្តហិតបដិបត្តិំ ទស្សេតិ, ‘‘ន ច កញ្ចិ វិហេឋយេ’’តិ ឥមិនា បរហិតបដិបត្តិំ, ឧភយេនាបិ វា អត្តហិតបដិបត្តិមេវ ទស្សេតិ បរាវិហេឋនស្សាបិ អត្តហិតបដិបត្តិភាវតោ. អថ វា បទទ្វយេនបិ អត្តហិតបដិបត្តិំ ទស្សេតិ បុថុជ្ជនស្ស សេក្ខស្ស ច បរហិតបដិបត្តិយាបិ អត្តហិតបដិបត្តិភាវតោ.

ឯវំ រក្ខិតានិ ឥន្ទ្រិយានិ ហិតាយ ហោន្តីតិ វោទានបក្ខំ សង្ខេបេនេវ ទស្សេត្វា, អរក្ខិតានិ អហិតាយ ហោន្តីតិ សំកិលេសបក្ខំ បន វិភជិត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘ចក្ខុន្ទ្រិយំ ចេ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ចក្ខុន្ទ្រិយំ ចេ រូបេសុ, គច្ឆន្តំ អនិវារយំ. អនាទីនវទស្សាវីតិ យោ នីលបីតាទិភេទេសុ ឥដ្ឋានិដ្ឋេសុ រូបាយតនេសុ គច្ឆន្តំ យថារុចិ បវត្តន្តំ ចក្ខុន្ទ្រិយំ អនិវារយំ, អនិវារយន្តោ អប្បដិពាហន្តោ តថាបវត្តិយំ អាទីនវទស្សាវី ន ហោតិ ចេ, ទិដ្ឋធម្មិកំ សម្បរាយិកញ្ច អាទីនវំ ទោសំ ន បស្សតិ ចេ. ‘‘គច្ឆន្តំ និវារយេ អនិស្សរណទស្សាវី’’តិ ច បាឋោ. តត្ថ យោ ‘‘ទិដ្ឋេ ទិដ្ឋមត្តំ ភវិស្សតី’’តិ (សំ. និ. ៤.៩៥) វុត្តវិធិនា ទិដ្ឋមត្តេយេវ ឋត្វា សតិសម្បជញ្ញវសេន រូបាយតនេ បវត្តមានោ តត្ថ និស្សរណទស្សាវី នាម. វុត្តវិបរិយាយេន អនិស្សរណទស្សាវី ទដ្ឋព្ពោ. សោ ទុក្ខា ន ហិ មុច្ចតីតិ សោ ឯវរូបោ បុគ្គលោ វដ្ដទុក្ខតោ ន មុច្ចតេវ. ឯត្ថ ច ចក្ខុន្ទ្រិយស្ស អនិវារណំ នាម យថា តេន ទ្វារេន អភិជ្ឈាទយោ បាបធម្មា អន្វាស្សវេយ្យុំ, តថា បវត្តនំ, តំ បន អត្ថតោ សតិសម្បជញ្ញស្ស អនុដ្ឋាបនំ ទដ្ឋព្ពំ. សេសិន្ទ្រិយេសុបិ ឯសេវ នយោ. អធិមុច្ឆិតោតិ អធិមុត្តតណ្ហាយ មុច្ឆំ អាបន្នោ. អម្ពិលន្តិ អម្ពិលរសំ. មធុរគ្គន្តិ មធុររសកោដ្ឋាសំ. តថា តិត្តកគ្គំ. អនុស្សរន្តិ អស្សាទវសេន តំ តំ រសំ អនុវិចិន្តេន្តោ. គន្ថិតោតិ រសតណ្ហាយ តស្មិំ តស្មិំ រសេ គន្ថិតោ ពន្ធោ. ‘‘គធិតោ’’តិ ច បឋន្តិ, គេធំ អាបន្នោតិ អត្ថោ. ហទយំ នាវពុជ្ឈតីតិ ‘‘ទុក្ខស្សន្តំ ករិស្សាមី’’តិ បព្ពជ្ជាទិក្ខណេ ឧប្បន្នំ ចិត្តំ ន ជានាតិ ន សល្លក្ខេតិ, សាសនស្ស ហទយំ អព្ភន្តរំ អនវជ្ជធម្មានំ សម្មទ្ទនរសតណ្ហាយ គធិតោ នាវពុជ្ឈតិ ន ជានាតិ, ន បដិបជ្ជតីតិ អត្ថោ.

សុភានីតិ សុន្ទរានិ. អប្បដិកូលានីតិ មនោរមានិ, ឥដ្ឋានិ. ផោដ្ឋព្ពានីតិ ឧបាទិណ្ណានុបាទិណ្ណប្បភេទេ ផស្សេ. រត្តោតិ រជ្ជនសភាវេន រាគេន រត្តោ. រាគាធិករណន្តិ រាគហេតុ. វិវិធំ វិន្ទតេ ទុខន្តិ រាគបរិឡាហាទិវសេន ទិដ្ឋធម្មិកញ្ច និរយសន្តាបាទិវសេន អភិសម្បរាយញ្ច នានប្បការំ ទុក្ខំ បដិលភតិ.

មនំ ចេតេហីតិ មនញ្ច ឯតេហិ រូបារម្មណាទីហិ ធម្មារម្មណប្បភេទេហិ ច. នន្តិ បុគ្គលំ. សព្ពេហីតិ សព្ពេហិ បញ្ចហិបិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យោ បុគ្គលោ មនំ, មនោទ្វារំ, ឯតេហិ យថាវុត្តេហិ រូបាទីហិ បញ្ចហិ ធម្មេហិ ធម្មារម្មណប្បភេទតោ ច. តត្ថ បវត្តនកបាបកម្មនិវារណេន រក្ខិតុំ, គោបិតុំ ន សក្កោតិ, តតោ តស្ស អរក្ខណតោ នំ បុគ្គលំ តំនិមិត្តំ ទុក្ខំ អន្វេតិ, អនុគច្ឆតិ, អនុគច្ឆន្តញ្ច ឯតេហិ បញ្ចហិបិ រូបារម្មណាទីហិ ឆដ្ឋារម្មណេន សទ្ធិំ សព្ពេហិបិ អារម្មណប្បច្ចយភូតេហិ អនុគច្ឆតីតិ. ឯត្ថ ចក្ខុន្ទ្រិយំ, សោតិន្ទ្រិយញ្ច អសម្បត្តគ្គាហិភាវតោ ‘‘គច្ឆន្តំ អនិវារយ’’ន្តិ វុត្តំ ឥតរំ សម្បត្តគ្គាហីតិ ‘‘គន្ធេ ចេ បដិសេវតី’’តិអាទិនា វុត្តំ. តត្ថាបិ ច រសតណ្ហា ច ផោដ្ឋព្ពតណ្ហា ច សត្តានំ វិសេសតោ ពលវតីតិ ‘‘រសតណ្ហាយ គធិតោ, ផោដ្ឋព្ពានិ អនុស្សរន្តោតិ’’ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

ឯវំ អគុត្តទ្វារស្ស បុគ្គលស្ស ឆហិ ទ្វារេហិ ឆសុបិ អារម្មណេសុ អសំវរនិមិត្តំ ឧប្បជ្ជនកទុក្ខំ ទស្សេត្វា ស្វាយមសំវរោ យស្មា សរីរសភាវានវពោធេន ហោតិ, តស្មា សរីរសភាវំ វិចិនន្តោ ‘‘បុព្ពលោហិតសម្បុណ្ណ’’ន្តិអាទិនា គាថាទ្វយមាហ. តស្សត្ថោ – សរីរំ នាមេតំ បុព្ពេន លោហិតេន ច សម្បុណ្ណំ ភរិតំ អញ្ញេន ច បិត្តសេម្ហាទិនា ពហុនា កុណបេន, តយិទំ នរវីរេន នរេសុ ឆេកេន សិប្បាចរិយេន កតំ វគ្គុ មដ្ឋំ លាខាបរិកម្មាទិនា ចិត្តិតំ, អន្តោ បន គូថាទិអសុចិភរិតំ សមុគ្គំ វិយ ឆវិមត្តមនោហរំ ពាលជនសម្មោហំ ទុក្ខសភាវតាយ និរយាទិទុក្ខតាបនតោ ច កដុកំ, បរិកប្បសម្ភវេន អមូលកេន អស្សាទមត្តេន មធុរតាយ មធុរស្សាទំ, តតោ ឯវ បិយភាវនិពន្ធនេន បិយនិពន្ធនំ, ទុស្សហតាយ អប្បតីតតាយ ច ទុខំ, ឦទិសេ សរីរេ អស្សាទលោភេន មហាទុក្ខំ បច្ចនុភុយ្យមានំ អនវពុជ្ឈន្តោ លោកោ មធុរគិទ្ធោ ខុរធារាលេហកបុរិសោ វិយ ទដ្ឋព្ពោតិ.

ឥទានិ ឯតេ ចក្ខាទីនំ គោចរភូតា រូបាទយោ វុត្តា, តេ វិសេសតោ បុរិសស្ស ឥត្ថិបដិពទ្ធា កមនីយាតិ តត្ថ សំវរោ កាតព្ពោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឥត្ថិរូបេ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ឥត្ថិរូបេតិ ឥត្ថិយា ចតុសមុដ្ឋានិករូបាយតនសង្ខាតេ វណ្ណេ. អបិ ច យោ កោចិ ឥត្ថិយា និវត្ថស្ស អលង្ការស្ស វា គន្ធវណ្ណកាទីនំ វា បិឡន្ធនមាលានំ វា កាយបដិពទ្ធោ វណ្ណោ បុរិសស្ស ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស អារម្មណភាវាយ ឧបកប្បតិ, សព្ពមេតំ ‘‘ឥត្ថិរូប’’ន្ត្វេវ វេទិតព្ពំ. ឥត្ថិសរេតិ ឥត្ថិយា គីតលបិតហសិតរុទិតសទ្ទេ. អបិ ច ឥត្ថិយា និវត្ថវត្ថស្សបិ អលង្កតអលង្ការស្សបិ ឥត្ថិបយោគនិប្ផាទិតា វេណុវីណាសង្ខបណវាទីនម្បិ សទ្ទា ឥធ ឥត្ថិសរគ្គហណេន គហិតាតិ វេទិតព្ពា. សព្ពោបេសោ បុរិសស្ស ចិត្តំ អាកឌ្ឍតីតិ. ‘‘ឥត្ថិរសេ’’តិ បន បាឡិយា ចតុសមុដ្ឋានិករសាយតនវសេន វុត្តំ. ឥត្ថិយា កិំការបដិស្សាវិតាទិវសេន អស្សវរសោ ចេវ បរិភោគរសោ ច ឥត្ថិរសោតិ ឯកេ. យោ បន ឥត្ថិយា ឱដ្ឋមំសសម្មក្ខិតខេឡាទិរសោ, យោ ច តាយ បុរិសស្ស ទិន្នយាគុភត្តាទីនំ រសោ, សព្ពោបេសោ ‘‘ឥត្ថិរសោ’’ត្វេវ វេទិតព្ពោ. ផោដ្ឋព្ពេបិ ច ឥត្ថិយា កាយសម្ផស្សោ, ឥត្ថិសរីរារូឡ្ហានំ វត្ថាលង្ការមាលាទីនំ ផស្សោ ‘‘ឥត្ថិផោដ្ឋព្ពោ’’ត្វេវ វេទិតព្ពោ. ឯត្ថ ច យេសំ ឥត្ថិរូបេ ឥត្ថិសរេតិ បាឡិ, តេសំ អបិ-សទ្ទេន ឥត្ថិរសសង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. ឥត្ថិគន្ធេសូតិ ឥត្ថិយា ចតុសមុដ្ឋានិកគន្ធាយតនេសុ. ឥត្ថិយា សរីរគន្ធោ នាម ទុគ្គន្ធោ. ឯកច្ចា ហិ ឥត្ថី អស្សគន្ធិនី ហោតិ, ឯកច្ចា មេណ្ឌគន្ធិនី, ឯកច្ចា សេទគន្ធិនី, ឯកច្ចា សោណិតគន្ធិនី, តថាបិ តាសុ អន្ធពាលោ រជ្ជតេវ. ចក្កវត្តិនោ បន ឥត្ថិរតនស្ស កាយតោ ចន្ទនគន្ធោ វាយតិ, មុខតោ ឧប្បលគន្ធោ, អយំ ន សព្ពាសំ ហោតីតិ, ឥត្ថិយា សរីរេ អារូឡ្ហោ អាគន្តុកោ អនុលិម្បនាទិគន្ធោ ‘‘ឥត្ថិគន្ធោ’’តិ វេទិតព្ពោ. សារត្តោតិ សុដ្ឋុ រត្តោ គធិតោ មុច្ឆិតោ, ឥទំ បន បទំ ‘‘ឥត្ថិរូបេ’’តិអាទីសុបិ យោជេតព្ពំ. វិវិធំ វិន្ទតេ ទុខន្តិ ឥត្ថិរូបាទីសុ សរាគនិមិត្តំ ទិដ្ឋធម្មិកំ វធពន្ធនាទិវសេន សម្បរាយិកំ បញ្ចវិធពន្ធនាទិវសេន នានប្បការំ ទុក្ខំ បដិលភតិ.

ឥត្ថិសោតានិ សព្ពានីតិ ឥត្ថិយា រូបាទិអារម្មណានិ សព្ពានិ អនវសេសានិ បញ្ច តណ្ហាសោតានិ សន្ទន្តិ. បញ្ចសូតិ បុរិសស្ស បញ្ចសុ ទ្វារេសុ. តេសន្តិ តេសំ បញ្ចន្នំ សោតានំ. អាវរណន្តិ សំវរណំ, យថា អសំវរោ ន ឧប្បជ្ជតិ, ឯវំ សតិសម្បជញ្ញំ បច្ចុបដ្ឋបេត្វា សំវរំ បវត្តេតុំ យោ សក្កោតិ, សោ វីរិយវា អារទ្ធវីរិយោ អកុសលានំ ធម្មានំ បហានាយ កុសលានំ ធម្មានំ ឧបសម្បទាយាតិ អត្ថោ.

ឯវំ រូបាទិគោចរេ បព្ពជិតស្ស បដិបត្តិំ ទស្សេត្វា ឥទានិ គហដ្ឋស្ស ទស្សេតុំ ‘‘សោ អត្ថវា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ សោ អត្ថវា សោ ធម្មដ្ឋោ, សោ ទក្ខោ សោ វិចក្ខណោតិ សោ បុគ្គលោ ឥមស្មិំ លោកេ អត្ថវា, ពុទ្ធិមា, ធម្មេ ឋិតោ, ធម្មេ ទក្ខោ, ធម្មេ ឆេកោ, អនលសោ វា វិចក្ខណោ ឥតិ កត្តព្ពតាសុ កុសលោ នាម. ករេយ្យ រមមានោបិ, កិច្ចំ ធម្មត្ថសំហិតន្តិ គេហរតិយា រមមានោបិ ធម្មត្ថសំហិតំ ធម្មតោ អត្ថតោ ច អនបេតមេវ តំ តំ កត្តព្ពំ. អនុប្បន្នានំ ភោគានំ ឧប្បាទនំ, ឧប្បន្នានំ បរិបាលនំ, បរិភោគញ្ច ករេយ្យ, អញ្ញមញ្ញំ, អវិរោធេន, អញ្ញមញ្ញំ, អពាធនេន, តិវគ្គត្ថំ អនុយុញ្ជេយ្យាតិ អធិប្បាយោ. អយញ្ច នយោ យេសំ សម្មាបដិបត្តិអវិរោធេន តិវគ្គត្ថស្ស វសេន វត្តតិ ពិម្ពិសារមហារាជាទីនំ វិយ, តេសំ វសេន វុត្តោ. ន យេសំ កេសញ្ចិ វសេនាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

អថោ សីទតិ សញ្ញុត្តន្តិ យទិ ឥធលោកេ សុបសំហិតំ ទិដ្ឋធម្មិកំ អត្ថំ បរិគ្គហេត្វា ឋិតំ. វជ្ជេ កិច្ចំ និរត្ថកន្តិ សម្បរាយិកត្ថរហិតំ អនត្ថុបសំហិតំ កិច្ចំ សចេបិ វិស្សជ្ជេយ្យ បរិច្ចជេយ្យ. ន តំ កិច្ចន្តិ មញ្ញិត្វា, អប្បមត្តោ វិចក្ខណោតិ សតិអវិប្បវាសេន អប្បមត្តោ វិចារណបញ្ញាសម្ភវេន វិចក្ខណោ អនត្ថុបសំហិតំ, តំ កិច្ចំ មយា ន កាតព្ពន្តិ មញ្ញិត្វា វិវជ្ជេយ្យ.

វិវជ្ជេត្វា បន យញ្ច អត្ថេន សញ្ញុត្តំ, យា ច ធម្មគតា រតិ. តំ សមាទាយ វត្តេថាតិ យំកិញ្ចិ ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកប្បភេទេន អត្ថេន ហិតេន សំយុត្តំ តទុភយហិតាវហំ, យា ច អធិកុសលធម្មគតា សមថវិបស្សនាសហិតា រតិ, តទុភយំ សម្មា អាទិយិត្វា បរិគ្គហំ កត្វា វត្តេយ្យ. ‘‘សព្ពំ រតិំ ធម្មរតិ ជិនាតី’’តិ (ធ. ប. ៣៥៤) វចនតោ សា ហិ ឯកំសេន ឧត្តមត្ថស្ស បាបនតោ ឧត្តមា រតិ នាម.

យំ បន កាមរតិសំយុត្តំ កិច្ចំ និរត្ថកន្តិ វុត្តំ, តស្សា អនត្ថុបសំហិតភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘ឧច្ចាវចេហី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ឧច្ចាវចេហីតិ មហន្តេហិ ចេវ ខុទ្ទកេហិ ច. ឧបាយេហីតិ នយេហិ. បរេសមភិជិគីសតីតិ បរេសំ សន្តកំ អាហរិតុំ ឥច្ឆតិ, បរេ វា សព្ពថា ហាបេតិ, ជិនាបេតិ បរំ ហន្ត្វា, វធិត្វា អថ សោចយិត្វា, អាលោបតិ សាហសា យោ បរេសំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យោ បុគ្គលោ កាមហេតុ បរេ ហនន្តោ, ឃាតេន្តោ, សោចេន្តោ សន្ធិច្ឆេទសន្ធិរុហនបសយ្ហាវហារាទីហិ នានុបាយេហិ បរេសំ សន្តកំ ហរិតុំ វាយមន្តោ សាហសាការំ ករោតិ, អាលោបតិ, ជិគីសតិ សាបតេយ្យវសេន បរេ ហាបេតិ, តស្ស តំ កិច្ចំ កាមរតិសន្និស្សិតំ អនត្ថុបសំហិតំ ឯកន្តនិហីនន្តិ. ឯតេន តប្បដិបក្ខតោ ធម្មគតាយ រតិយា ឯកំសតោ ឧត្តមភាវំយេវ វិភាវេតិ.

ឥទានិ យំ ‘‘តេសមាវរណំ កាតុំ យោ សក្កោតី’’តិ ឥន្ទ្រិយានំ អាវរណំ វុត្តំ, តំ ឧបាយេន សហ វិភាវេន្តោ ‘‘តច្ឆន្តោ អាណិយា អាណិំ, និហន្តិ ពលវា យថា’’តិ អាហ. យថា ពលវា កាយពលេន, ញាណពលេន ច សមន្នាគតោ តច្ឆកោ រុក្ខទណ្ឌគតំ អាណិំ នីហរិតុកាមោ តតោ ពលវតិំ អាណិំ កោដេន្តោ តតោ នីហរតិ, តថា កុសលោ ភិក្ខុ ចក្ខាទីនិ ឥន្ទ្រិយានិ វិបស្សនាពលេន និហន្តុកាមោ ឥន្ទ្រិយេហិ ឯវ និហន្តិ.

កតមេហិ បនាតិ អាហ ‘‘សទ្ធ’’ន្តិអាទិ. តស្សត្ថោ – អធិមោក្ខលក្ខណំ សទ្ធំ, បគ្គហលក្ខណំ វីរិយំ, អវិក្ខេបលក្ខណំ សមាធិំ, ឧបដ្ឋានលក្ខណំ សតិំ, ទស្សនលក្ខណំ បញ្ញន្តិ ឥមានិបិ វិមុត្តិបរិបាចកានិ បញ្ចិន្ទ្រិយានិ ភាវេន្តោ វឌ្ឍេន្តោ ឯតេហិ បញ្ចហិ ឥន្ទ្រិយេហិ ចក្ខាទីនិ បញ្ចិន្ទ្រិយានិ អនុនយបដិឃាទិកិលេសុប្បត្តិយា ទ្វារភាវវិហនេន ហន្ត្វា, អរិយមគ្គេន តទុបនិស្សយេ កិលេសេ សមុច្ឆិន្ទិត្វា, តតោ ឯវ អនីឃោ និទ្ទុក្ខោ ព្រាហ្មណោ អនុបាទិសេសបរិនិព្ពានមេវ យាតិ ឧបគច្ឆតីតិ.

សោ អត្ថវាតិ សោ យថាវុត្តោ ព្រាហ្មណោ ឧត្តមត្ថេន សមន្នាគតត្តា អត្ថវា, តំ សម្បាបកេ ធម្មេ ឋិតត្តា ធម្មដ្ឋោ. សព្ពេន សព្ពំ អនវសេសេន វិធិនា អនវសេសំ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ វាក្យភូតំ អនុសាសនិំ កត្វា យថានុសិដ្ឋំ បដិបជ្ជិត្វា ឋិតោ. តតោ ឯវ សោ នរោ ឧត្តមបុរិសោ និព្ពានសុខញ្ច ឯធតិ, ព្រូហេតិ, វឌ្ឍេតីតិ.

ឯវំ ថេរេន អត្តនោ ចិន្តិតាការវិភាវនាវសេន បដិបត្តិយា បកាសិតត្តា ឥទមេវ ចស្ស អញ្ញាព្យាករណំ ទដ្ឋព្ពំ.

បារាបរិយត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. តេលកានិត្ថេរគាថាវណ្ណនា

ចិររត្តំ វតាតាបីតិអាទិកា អាយស្មតោ តេលកានិត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយំ កុសលំ ឧបចិនិត្វា ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សត្ថុ អភិជាតិតោ បុរេតរំយេវ សាវត្ថិយំ អញ្ញតរស្មិំ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា តេលកានីតិ លទ្ធនាមោ វយប្បត្តោ ហេតុសម្បន្នតាយ កាមេ ជិគុច្ឆន្តោ ឃរាវាសំ បហាយ បរិព្ពាជកបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា វិវដ្ដជ្ឈាសយោ ‘‘កោ សោ បារង្គតោ លោកេ’’តិអាទិនា វិមោក្ខបរិយេសនំ ចរមានោ តេ តេ សមណព្រាហ្មណេ ឧបសង្កមិត្វា បញ្ហំ បុច្ឆតិ, តេ ន សម្បាយន្តិ. សោ តេន អនារាធិតចិត្តោ វិចរតិ. អថ អម្ហាកំ ភគវតិ លោកេ ឧប្បជ្ជិត្វា បវត្តិតវរធម្មចក្កេ លោកហិតំ ករោន្តេ ឯកទិវសំ សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា ធម្មំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា វិបស្សនាយ កម្មំ ករោន្តោ នចិរស្សេវ អរហត្តេ បតិដ្ឋាតិ. សោ ឯកទិវសំ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ និសិន្នោ អត្តនា អធិគតវិសេសំ បច្ចវេក្ខិត្វា តទនុសារេន អត្តនោ បដិបត្តិំ អនុស្សរិត្វា តំ សព្ពំ ភិក្ខូនំ អាចិក្ខន្តោ –

៧៤៧. ‘‘ចិររត្តំ វតាតាបី, ធម្មំ អនុវិចិន្តយំ;

សមំ ចិត្តស្ស នាលត្ថំ, បុច្ឆំ សមណព្រាហ្មណេ.

៧៤៨. ‘‘កោ សោ បារង្គតោ លោកេ, កោ បត្តោ អមតោគធំ;