៨. អង្គុលិមាលត្ថេរគាថាវណ្ណនា

គច្ឆំ វទេសីតិអាទិកា អាយស្មតោ អង្គុលិមាលត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយំ កុសលំ ឧបចិនិត្វា ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាវត្ថិយំ កោសលរញ្ញោ បុរោហិតស្ស ភគ្គវស្ស នាម ព្រាហ្មណស្ស បុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តិ. តស្ស ជាតទិវសេ សកលនគរេ អាវុធានិ បជ្ជលិំសុ, រញ្ញោ ច មង្គលាវុធំ សយនបីឋេ ឋបិតំ បជ្ជលិ, តំ ទិស្វា រាជា ភីតោ សំវិគ្គោ និទ្ទំ ន លភិ. បុរោហិតោ តាយំ វេលាយំ នក្ខត្តយោគំ ឧល្លោកេន្តោ ‘‘ចោរនក្ខត្តេន ជាតោ’’តិ សន្និដ្ឋានមកាសិ. សោ វិភាតាយ រត្តិយា រញ្ញោ សន្តិកំ គតោ សុខសេយ្យំ បុច្ឆិ. រាជា ‘‘កុតោ, អាចរិយ, សុខសេយ្យំ, រត្តិយំ មយ្ហំ មង្គលាវុធំ បជ្ជលិ, តស្ស កោ នុ ខោ វិបាកោ ភវិស្សតី’’តិ? ‘‘មា ភាយិ, មហារាជ, មយ្ហំ ឃរេ ទារកោ ជាតោ. តស្ស អានុភាវេន សកលនគរេបិ អាវុធានិ បជ្ជលិំសូ’’តិ. ‘‘កិំ ភវិស្សតិ, អាចរិយា’’តិ? ‘‘ទារកោ ចោរោ ភវិស្សតី’’តិ. ‘‘កិំ ឯកចារី ចោរោ, ឧទាហុ គណជេដ្ឋកោ’’តិ? ‘‘ឯកចារិកោ, ទេវ’’. ‘‘កិំ នំ មារេមា’’តិ? ‘‘ឯកចារិកោ ចេ, បដិជគ្គថ តាវ ន’’ន្តិ អាហ. តស្ស នាមំ ករោន្តា យស្មា ជាយមានោ រញ្ញោ ចិត្តំ វិហេសេន្តោ ជាតោ, តស្មា ហិំសកោតិ កត្វា បច្ឆា ទិដ្ឋំ អទិដ្ឋន្តិ វិយ អហិំសកោតិ វោហរិំសុ.

សោ វយប្បត្តោ បុព្ពកម្មពលេន សត្តន្នំ ហត្ថីនំ ពលំ ធារេតិ. តស្សិទំ បុព្ពកម្មំ – ពុទ្ធសុញ្ញេ លោកេ កស្សកោ ហុត្វា និព្ពត្តោ ឯកំ បច្ចេកពុទ្ធំ វស្សោទកេន តិន្តំ អល្លចីវរំ សីតបីឡិតំ អត្តនោ ខេត្តភូមិំ ឧបគតំ ទិស្វា ‘‘បុញ្ញក្ខេត្តំ មេ ឧបដ្ឋិត’’ន្តិ សោមនស្សជាតោ អគ្គិំ កត្វា អទាសិ. សោ តស្ស កម្មស្ស ពលេន និព្ពត្តនិព្ពត្តដ្ឋានេ ថាមជវពលសម្បន្នោ ច ហុត្វា ឥមស្មិំ បច្ឆិមត្តភាវេ សត្តន្នំ ហត្ថីនំ ពលំ ធារេតិ. សោ តក្កសិលំ គន្ត្វា ទិសាបាមោក្ខស្ស អាចរិយស្ស សន្តិកេ ធម្មន្តេវាសី ហុត្វា សិប្បំ ឧគ្គណ្ហតោ អាចរិយព្រាហ្មណំ តស្ស ភរិយញ្ច សក្កច្ចំ បដិជគ្គតិ. តេនស្ស សា ព្រាហ្មណី គេហេ លព្ភមានេន ភត្តាទិនា សង្គហំ ករោតិ. តំ អសហមានា អញ្ញេ មាណវា អាចរិយេន សទ្ធិំ ភេទំ អកំសុ. ព្រាហ្មណោ តេសំ វចនំ ទ្វេ តយោ វារេ អសទ្ទហន្តោ ហុត្វា បច្ឆា សទ្ទហិត្វា ‘‘មហាពលោ មាណវោ, ន សក្កា កេនចិ មារាបេតុំ, ឧបាយេន នំ មារេស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា និដ្ឋិតសិប្បំ អត្តនោ នគរំ គន្តុំ អាបុច្ឆន្តំ មាណវំ អាហ – ‘‘តាត អហិំសក, និដ្ឋិតសិប្បេន នាម អន្តេវាសិនា អាចរិយស្ស គរុទក្ខិណា ទាតព្ពា, តំ មយ្ហំ ទេហី’’តិ. ‘‘សាធុ, អាចរិយ, កិំ ទស្សាមី’’តិ? ‘‘មនុស្សានំ សហស្សទក្ខិណហត្ថង្គលិយោ អានេហី’’តិ. ព្រាហ្មណស្ស កិរ អយមស្ស អធិប្បាយោ – ពហូសុ មារិយមានេសុ ឯកន្តតោ ឯកោ នំ មារេយ្យាតិ. តំ សុត្វា អហិំសកោ អត្តនោ ចិរបរិចិតំ និក្ករុណតំ បុរក្ខត្វា សន្នទ្ធបញ្ចាវុធោ កោសលរញ្ញោ វិជិតេ ជាលិនំ វនំ បវិសិត្វា មហាមគ្គសមីបេ បព្ពតន្តរេ វសន្តោ បព្ពតសិខរេ ឋត្វា មគ្គេន គច្ឆន្តេ មនុស្សេ ឱលោកេត្វា វេគេន គន្ត្វា អង្គុលិយោ គហេត្វា រុក្ខគ្គេ ឱលម្ពេសិ. តា គិជ្ឈាបិ កាកាបិ ខាទិំសុ, ភូមិយំ និក្ខិត្តា បូតិភាវំ អគមំសុ. ឯវំ គណនាយ អបរិបូរមានាយ លទ្ធា លទ្ធា អង្គុលិយោ សុត្តេន គន្ថិត្វា មាលំ កត្វា យញ្ញោបចិតំ វិយ អំសេ ឱលម្ពេសិ. តតោ បដ្ឋាយ អង្គុលិមាលោត្វេវស្ស សមញ្ញា អហោសិ.

ឯវំ តស្មិំ មនុស្សេ មារេន្តេ មគ្គោ អវឡញ្ជោ អហោសិ. សោ មគ្គេ មនុស្សេ អលភន្តោ គាមូបចារំ គន្ត្វា និលីយិត្វា អាគតាគតេ មនុស្សេ មារេត្វា អង្គុលិយោ គហេត្វា គច្ឆតិ. តំ ញត្វា មនុស្សា គាមតោ អបក្កមិំសុ, គាមា សុញ្ញា អហេសុំ, តថា និគមា ជនបទា ច. ឯវំ តេន សោ បទេសោ ឧព្ពាសិតោ អហោសិ. អង្គុលិមាលស្ស ច ឯកាយ ឩនា សហស្សអង្គុលិយោ សង្គហា អហេសុំ. អថ មនុស្សា តំ ចោរុបទ្ទវំ កោសលរញ្ញោ អារោចេសុំ. រាជា បាតោវ នគរេ ភេរិំ ចរាបេសិ, ‘‘សីឃំ អង្គុលិមាលចោរំ គណ្ហាម, ពលកាយោ អាគច្ឆតូ’’តិ. តំ សុត្វា អង្គុលិមាលស្ស មាតា មន្តាណី នាម ព្រាហ្មណី តស្ស បិតរំ អាហ – ‘‘បុត្តោ កិរ តេ ចោរោ ហុត្វា ឥទញ្ចិទញ្ច ករោតិ, តំ ‘ឦទិសំ មា ករី’តិ សញ្ញាបេត្វា អានេហិ, អញ្ញថា នំ រាជា ឃាតេយ្យា’’តិ. ព្រាហ្មណោ ‘‘ន មយ្ហំ តាទិសេហិ បុត្តេហិ អត្ថោ, រាជា យំ វា តំ វា ករោតូ’’តិ អាហ. អថ ព្រាហ្មណី បុត្តសិនេហេន បាថេយ្យំ គហេត្វា ‘‘មម បុត្តំ សញ្ញាបេត្វា អានេស្សាមី’’តិ មគ្គំ បដិបជ្ជិ.

ភគវា ‘‘អយំ ‘អង្គុលិមាលំ អានេស្សាមី’តិ គច្ឆតិ, សចេ សា គមិស្សតិ, អង្គុលិមាលោ ‘អង្គុលិសហស្សំ បូរេស្សាមី’តិ មាតរម្បិ មារេស្សតិ. សោ ច បច្ឆិមភវិកោ, សចាហំ ន គមិស្សំ, មហាជានិ អភវិស្សា’’តិ ញត្វា បច្ឆាភត្តំ បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តោ សយមេវ បត្តចីវរំ គហេត្វា អង្គុលិមាលំ ឧទ្ទិស្ស តិំសយោជនិកំ មគ្គំ បទសាវ បដិបជ្ជមានោ អន្តរាមគ្គេ គោបាលកាទីហិ វារិយមានោបិ ជាលិនំ វនំ ឧបគច្ឆិ. តស្មិញ្ច ខណេ តស្ស មាតា តេន ទិដ្ឋា, សោ មាតរំ ទូរតោវ ទិស្វា ‘‘មាតរម្បិ មារេត្វា អជ្ជ ឩនង្គុលិំ បូរេស្សាមី’’តិ អសិំ ឧក្ខិបិត្វា ឧបធាវិ. តេសំ ឧភិន្នំ អន្តរេ ភគវា អត្តានំ ទស្សេសិ. អង្គុលិមាលោ ភគវន្តំ ទិស្វា ‘‘កិំ មេ មាតរំ វធិត្វា អង្គុលិយា គហិតេន? ជីវតុ មេ មាតា, យំនូនាហំ ឥមំ សមណំ ជីវិតា វោរោបេត្វា អង្គុលិំ គណ្ហេយ្យ’’ន្តិ ឧក្ខិត្តាសិកោ ភគវន្តំ បិដ្ឋិតោ បិដ្ឋិតោ អនុពន្ធិ. អថ ខោ ភគវា តថារូបំ ឥទ្ធាភិសង្ខារំ អភិសង្ខាសិ, យថា បកតិឥរិយាបថេន គច្ឆន្តម្បិ អត្តានំ អង្គុលិមាលោ សព្ពថាមេន ធាវន្តោបិ ន សក្កោតិ សម្បាបុណិតុំ. សោ បរិហីនជវោ ឃុរុឃុរុបស្សាសី កច្ឆេហិ សេទំ មុញ្ចន្តោ បទំ ឧទ្ធរិតុម្បិ អសក្កោន្តោ ខាណុ វិយ ឋិតោ ភគវន្តំ ‘‘តិដ្ឋ តិដ្ឋ, សមណា’’តិ អាហ. ភគវា គច្ឆន្តោវ ‘‘ឋិតោ អហំ, អង្គុលិមាល, ត្វញ្ច តិដ្ឋា’’តិ អាហ. សោ ‘‘ឥមេ ខោ សមណា សក្យបុត្តិយា សច្ចវាទិនោ, អយំ សមណោ គច្ឆន្តោយេវ ‘ឋិតោ អហំ, អង្គុលិមាល, ត្វញ្ច តិដ្ឋា’តិ អាហ, អហញ្ចម្ហិ ឋិតោ, កោ នុ ខោ ឥមស្ស អធិប្បាយោ, បុច្ឆិត្វា នំ ជានិស្សាមី’’តិ ភគវន្តំ គាថាយ អជ្ឈភាសិ –

៨៦៦. ‘‘គច្ឆំ វទេសិ សមណ ឋិតោម្ហិ, មមញ្ច ព្រូសិ ឋិតមដ្ឋិតោតិ;

បុច្ឆាមិ តំ សមណ ឯតមត្ថំ, កថំ ឋិតោ ត្វំ អហមដ្ឋិតោម្ហី’’តិ.

តត្ថ សមណាតិ ភគវន្តំ អាលបតិ. មមន្តិ មំ. កថន្តិ កេនាការេន. អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ – សមណ, ត្វំ គច្ឆន្តោវ សមានោ ‘‘ឋិតោម្ហី’’តិ វទេសិ. មមញ្ច ឋិតំយេវ ‘‘អដ្ឋិតោ’’តិ ព្រូសិ, វទេសិ. ការណេនេត្ថ ភវិតព្ពំ, តស្មា តំ សមណំ អហំ ឯវមត្ថំ បុច្ឆាមិ. កថំ កេនាការេន ត្វំ ឋិតោ អហោសិ, អហញ្ច អដ្ឋិតោម្ហីតិ. ឯវំ វុត្តេ ភគវា –

៨៦៧. ‘‘ឋិតោ អហំ អង្គុលិមាល សព្ពទា, សព្ពេសុ ភូតេសុ និធាយ ទណ្ឌំ;

តុវញ្ច បាណេសុ អសញ្ញតោសិ, តស្មា ឋិតោហំ តុវមដ្ឋិតោសី’’តិ. –

គាថាយ តំ អជ្ឈភាសិ.

តត្ថ ឋិតោ អហំ, អង្គុលិមាល, សព្ពទា, សព្ពេសុ ភូតេសុ និធាយ ទណ្ឌន្តិ, អង្គុលិមាល, អហំ សព្ពទា សព្ពកាលេ អាទិមជ្ឈបរិយោសានេសុ តសថាវរភេទេសុ សព្ពេសុ សត្តេសុ ទណ្ឌំ និធាយ និហិតទណ្ឌោ និហិតសត្ថោ លជ្ជី ទយាបន្នោ, តតោ អញ្ញថា អវត្តនតោ ឯវរូបេនេវ ឋិតោ. តុវញ្ច បាណេសុ អសញ្ញតោសីតិ ត្វំ បន សត្តេសុ សញ្ញមរហិតោ អសិ, លុទ្ទោ លោហិតបាណិ ហតបហតេ និវិដ្ឋោ អទយាបន្នោ, តស្មា អសញ្ញតោ វិរតិវសេន អដ្ឋិតោ. តតោ ឯវ តាសុ តាសុ គតីសុ បរិព្ភមនតោបិ តុវំ ឥទានិ ឥរិយាបថេន ឋិតោបិ អដ្ឋិតោ អសិ, អហំ បន វុត្តប្បការេន ឋិតោតិ. តតោ អង្គុលិមាលោ យថាភុច្ចគុណប្បភាវិតស្ស ជលតលេ តេលស្ស វិយ សកលំ លោកំ អភិព្យាបេត្វា ឋិតស្ស ភគវតោ កិត្តិសទ្ទស្ស សុតបុព្ពត្តា ហេតុសម្បត្តិយា ញាណស្ស ច បរិបាកគតត្តា ‘‘អយំ សោ ភគវា’’តិ សញ្ជាតបីតិសោមនស្សោ ‘‘មហា អយំ សីហនាទោ, មហន្តំ គជ្ជិតំ, នយិទំ អញ្ញស្ស ភវិស្សតិ, សមណស្ស មញ្ញេ គោតមស្ស ឯតំ គជ្ជិតំ, ទិដ្ឋោ វតម្ហិ មហេសិនា សម្មាសម្ពុទ្ធេន, មយ្ហំ សង្គហករណត្ថំ ភគវា ឥធាគតោ’’តិ ចិន្តេត្វា –

៨៦៨. ‘‘ចិរស្សំ វត មេ មហិតោ មហេសី, មហាវនំ សមណោ បច្ចបាទិ;

សោហំ ចជិស្សាមិ សហស្សបាបំ, សុត្វាន គាថំ តវ ធម្មយុត្ត’’ន្តិ. –

ឥមំ គាថំ អភាសិ.

តត្ថ ចិរស្សំ វតាតិ ចិរកាលេន វត. មេតិ មយ្ហំ អនុគ្គហត្ថាយ. មហិតោតិ សទេវកេន លោកេន មហតិយា បូជាយ បូជិតោ. មហន្តេ សីលក្ខន្ធាទិគុណេ ឯសិ, គវេសីតិ មហេសី. មហាវនំ សមណោ បច្ចបាទីតិ ឥមំ មហារញ្ញំ សមិតសព្ពបាបោ ភគវា បដិបជ្ជិ. សោហំ ចជិស្សាមិ សហស្សបាបំ, សុត្វាន គាថំ តវ ធម្មយុត្តន្តិ សោហំ ធម្មយុត្តំ ធម្មូបសំហិតំ តវ គាថំ សុណិំ. សោហំ តំ សុត្វាន ‘‘ចិរស្សម្បិ ចិរកាលេនបិ សង្គតំ បរិចិតំ បាបសហស្សំ បជហិស្ស’’ន្តិ ចិន្តេត្វា ឥទានិ នំ អញ្ញទត្ថុ បរិច្ចជិស្សាមីតិ អត្ថោ. ឯវំ បន វត្វា យថា បដិបជ្ជិ, យថា ច ភគវតា អនុគ្គហិតោ, តំ ទស្សេតុំ –

៨៦៩. ‘‘ឥច្ចេវ ចោរោ អសិមាវុធញ្ច, សោព្ភេ បបាតេ នរកេ អន្វកាសិ;

អវន្ទិ ចោរោ សុគតស្ស បាទេ, តត្ថេវ បព្ពជ្ជមយាចិ ពុទ្ធំ.

៨៧០. ‘‘ពុទ្ធោ ច ខោ ការុណិកោ មហេសិ, យោ សត្ថា លោកស្ស សទេវកស្ស;

តមេហិ ភិក្ខូតិ តទា អវោច, ឯសេវ តស្ស អហុ ភិក្ខុភាវោ’’តិ.

សង្គីតិការា ឥមា ទ្វេ គាថា ឋបេសុំ.

តត្ថ ឥច្ចេវាតិ ឥតិ ឯវ ឯវំ វត្វា អនន្តរមេវ. ចោរោតិ អង្គុលិមាលោ. អសិន្តិ ខគ្គំ. អាវុធន្តិ សេសាវុធំ. សោព្ភេតិ សមន្តតោ ឆិន្នតដេ. បបាតេតិ ឯកតោ ឆិន្នតដេ. នរកេតិ ភូមិយា ផលិតវិវរេ. ឥធ បន តីហិបិ បទេហិ យត្ថ បតិតំ អញ្ញេន គហេតុំ ន សក្កា, តាទិសំ បព្ពតន្តរមេវ វទតិ. អន្វកាសីតិ អនុ អកាសិ, បញ្ចវិធម្បិ អត្តនោ អាវុធំ អនុ ខិបិ ឆឌ្ឌេសិ, តានិ ឆឌ្ឌេត្វា ភគវតោ បាទេសុ សិរសា និបតិត្វា ‘‘បព្ពាជេថ មំ, ភន្តេ’’តិ អាហ. តេន វុត្តំ ‘‘អវន្ទិ ចោរោ សុគតស្ស បាទេ, តត្ថេវ បព្ពជ្ជមយាចិ ពុទ្ធ’’ន្តិ. ឯវំ តេន បព្ពជ្ជាយ យាចិតាយ សត្ថា តស្ស បុរិមកម្មំ ឱលោកេន្តោ ឯហិភិក្ខុភាវាយ ហេតុសម្បត្តិំ ទិស្វា ទក្ខិណហត្ថំ បសារេត្វា – ‘‘ឯហិ, ភិក្ខុ, ស្វាខាតោ ធម្មោ, ចរ ព្រហ្មចរិយំ, សម្មា ទុក្ខស្ស អន្តកិរិយាយា’’តិ អាហ. សា ឯវ ច តស្ស បព្ពជ្ជា ឧបសម្បទា ច អហោសិ. តេនាហ ‘‘តមេហិ ភិក្ខូតិ តទា អវោច, ឯសេវ តស្ស អហុ ភិក្ខុភាវោ’’តិ.

ឯវំ ថេរោ សត្ថុ សន្តិកេ ឯហិភិក្ខុភាវេន បព្ពជ្ជំ ឧបសម្បទញ្ច លភិត្វា វិបស្សនាយ កម្មំ ករោន្តោ អរហត្តំ បត្វា វិមុត្តិសុខំ បដិសំវេទេន្តោ បីតិសោមនស្សជាតោ ឧទានវសេន –

៨៧១. ‘‘យោ ច បុព្ពេ បមជ្ជិត្វា, បច្ឆា សោ នប្បមជ្ជតិ;

សោមំ លោកំ បភាសេតិ, អព្ភា មុត្តោវ ចន្ទិមា.

៨៧២. ‘‘យស្ស បាបំ កតំ កម្មំ, កុសលេន បិធីយតិ;

សោមំ លោកំ បភាសេតិ, អព្ភា មុត្តោវ ចន្ទិមា.

៨៧៣. ‘‘យោ ហវេ ទហរោ ភិក្ខុ, យុញ្ជតិ ពុទ្ធសាសនេ;

សោមំ លោកំ បភាសេតិ, អព្ភា មុត្តោវ ចន្ទិមា’’តិ. – គាថត្តយំ អភាសិ;

តស្សត្ថោ – យោ បុគ្គលោ គហដ្ឋោ វា បព្ពជិតោ វា កល្យាណមិត្តសំសគ្គតោ បុព្ពេ បាបមិត្តសំសគ្គេន វា អត្តនោ វា បដិសង្ខានាភាវេន បមជ្ជិត្វា សម្មាបដិបត្តិយំ បមាទំ អាបជ្ជិត្វា, បច្ឆា កល្យាណមិត្តសំសគ្គេន យោនិសោ ឧម្មុជ្ជន្តោ នប្បមជ្ជតិ, សម្មា បដិបជ្ជតិ, សមថវិបស្សនំ អនុយុញ្ជន្តោ តិស្សោ វិជ្ជា ឆ អភិញ្ញា បាបុណាតិ, សោ អព្ភាទីហិ មុត្តោ ចន្ទោ វិយ ឱកាសលោកំ អត្តនា អធិគតាហិ វិជ្ជាភិញ្ញាហិ ឥមំ ខន្ធាទិលោកំ ឱភាសេតីតិ.

យស្ស បុគ្គលស្ស កតំ ឧបចិតំ បាបកម្មំ កម្មក្ខយករេន លោកុត្តរកុសលេន អវិបាការហភាវស្ស អាហរិតត្តា វិបាកុប្បាទនេ ទ្វារបិធានេន បិធីយតិ ថកីយតិ. សេសំ វុត្តនយមេវ.

ទហរោតិ តរុណោ, តេនស្ស យោគក្ខមសរីរតំ ទស្សេតិ. សោ ហិ ឧប្បន្នំ វាតាតបបរិស្សយំ អភិភវិត្វា យោគំ កាតុំ សក្កោតិ. យុញ្ជតិ ពុទ្ធសាសនេ សិក្ខត្តយេ យុត្តប្បយុត្តោ ហោតិ, សក្កច្ចំ សម្បាទេតីតិ អត្ថោ.

ឯវំ បីតិសោមនស្សជាតោ វិមុត្តិសុខេន វិហរន្តោ យទា នគរំ បិណ្ឌាយ បវិសតិ, តទា អញ្ញេនបិ ខិត្តោ លេឌ្ឌុ ថេរស្ស កាយេ និបតតិ, អញ្ញេនបិ ខិត្តោ ទណ្ឌោ តស្សេវ កាយេ និបតតិ. សោ ភិន្នេន បត្តេន វិហារំ បវិសិត្វា សត្ថុ សន្តិកំ គច្ឆតិ. សត្ថា តំ ឱវទតិ ‘‘អធិវាសេហិ, ត្វំ ព្រាហ្មណ, អធិវាសេហិ, ត្វំ ព្រាហ្មណ, យស្ស ខោ, ត្វំ ព្រាហ្មណ, កម្មស្ស វិបាកេន ពហូនិ វស្សសហស្សានិ និរយេ បច្ចេយ្យាសិ, តស្ស, ត្វំ ព្រាហ្មណ, កម្មស្ស វិបាកំ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ បដិសំវេទេសី’’តិ. អថ ថេរោ អនោធិសោ សព្ពសត្តេសុ មេត្តចិត្តំ ឧបដ្ឋបេត្វា –

៨៧៤. ‘‘ទិសាបិ មេ ធម្មកថំ សុណន្តុ, ទិសាបិ មេ យុញ្ជន្តុ ពុទ្ធសាសនេ;

ទិសាបិ មេ តេ មនុជេ ភជន្តុ, យេ ធម្មមេវាទបយន្តិ សន្តោ.

៨៧៥. ‘‘ទិសា ហិ មេ ខន្តិវាទានំ, អវិរោធប្បសំសិនំ;

សុណន្តុ ធម្មំ កាលេន, តញ្ច អនុវិធីយន្តុ.

៨៧៦. ‘‘ន ហិ ជាតុ សោ មមំ ហិំសេ, អញ្ញំ វា បន កញ្ចិ នំ;

បប្បុយ្យ បរមំ សន្តិំ, រក្ខេយ្យ តសថាវរេ.

៨៧៧. ‘‘ឧទកញ្ហិ នយន្តិ នេត្តិកា, ឧសុការា ទមយន្តិ តេជនំ;

ទារុំ ទមយន្តិ តច្ឆកា, អត្តានំ ទមយន្តិ បណ្ឌិតា.

៨៧៨. ‘‘ទណ្ឌេនេកេ ទមយន្តិ, អង្កុសេភិ កសាហិ ច;

អទណ្ឌេន អសត្ថេន, អហំ ទន្តោម្ហិ តាទិនា.

៨៧៩. ‘‘អហិំសកោតិ មេ នាមំ, ហិំសកស្ស បុរេ សតោ;

អជ្ជាហំ សច្ចនាមោម្ហិ, ន នំ ហិំសាមិ កញ្ចិ នំ.

៨៨០. ‘‘ចោរោ អហំ បុរេ អាសិំ, អង្គុលិមាលោតិ វិស្សុតោ;

វុយ្ហមានោ មហោឃេន, ពុទ្ធំ សរណមាគមំ.

៨៨១. ‘‘លោហិតបាណិ បុរេ អាសិំ, អង្គុលិមាលោតិ វិស្សុតោ;

សរណគមនំ បស្ស, ភវនេត្តិ សមូហតា.

៨៨២. ‘‘តាទិសំ កម្មំ កត្វាន, ពហុំ ទុគ្គតិគាមិនំ;

ផុដ្ឋោ កម្មវិបាកេន, អនណោ ភុញ្ជាមិ ភោជនំ.

៨៨៣. ‘‘បមាទមនុយុញ្ជន្តិ, ពាលា ទុម្មេធិនោ ជនា;

អប្បមាទញ្ច មេធាវី, ធនំ សេដ្ឋំវ រក្ខតិ.

៨៨៤. ‘‘មា បមាទមនុយុញ្ជេថ, មា កាមរតិសន្ថវំ;

អប្បមត្តោ ហិ ឈាយន្តោ, បប្បោតិ បរមំ សុខំ.

៨៨៥. ‘‘ស្វាគតំ នាបគតំ, នេតំ ទុម្មន្តិតំ មម;

សវិភត្តេសុ ធម្មេសុ, យំ សេដ្ឋំ តទុបាគមំ.

៨៨៦. ‘‘ស្វាគតំ នាបគតំ, នេតំ ទុម្មន្តិតំ មម;

តិស្សោ វិជ្ជា អនុប្បត្តា, កតំ ពុទ្ធស្ស សាសនំ.

៨៨៧. ‘‘អរញ្ញេ រុក្ខមូលេ វា, បព្ពតេសុ គុហាសុ វា;

តត្ថ តត្ថេវ អដ្ឋាសិំ, ឧព្ពិគ្គមនសោ តទា.

៨៨៨. ‘‘សុខំ សយាមិ ឋាយាមិ, សុខំ កប្បេមិ ជីវិតំ;

អហត្ថបាសោ មារស្ស, អហោ សត្ថានុកម្បិតោ.

៨៨៩. ‘‘ព្រហ្មជច្ចោ បុរេ អាសិំ, ឧទិច្ចោ ឧភតោ អហុ.

សោជ្ជ បុត្តោ សុគតស្ស, ធម្មរាជស្ស សត្ថុនោ.

៨៩០. ‘‘វីតតណ្ហោ អនាទានោ, គុត្តទ្វារោ សុសំវុតោ;

អឃមូលំ វធិត្វាន, បត្តោ មេ អាសវក្ខយោ.

៨៩១. ‘‘បរិចិណ្ណោ មយា សត្ថា, កតំ ពុទ្ធស្ស សាសនំ;

ឱហិតោ គរុកោ ភារោ, ភវនេត្តិ សមូហតា’’តិ. – ឥមា គាថា អភាសិ;

តត្ថ ទិសាបីតិ មយ្ហំ ទិសាបិ អមិត្តា បច្ចត្ថិកាបិ យេ មំ ឯវំ ឧបវទន្តិ ‘‘យថា មយំ អង្គុលិមាលស្ស វសេន ញាតិវិយោគទុក្ខបរេតា ទុក្ខំ បាបុណាម, ឯវំ អង្គុលិមាលោបិ ទុក្ខំ បាបុណាតូ’’តិ. មេ ធម្មកថំ សុណន្តូតិ មយា សត្ថុ សន្តិកេ សុតំ ចតុសច្ចធម្មបដិសំយុត្តំ កថំ សុណន្តុ. យុញ្ជន្តូតិ សុត្វា ច តទត្ថាយ បដិបជ្ជន្តុ. តេ មនុជេ ភជន្តូតិ តាទិសេ សប្បុរិសេ កល្យាណមិត្តេ ភជន្តុ សេវន្តុ. យេ ធម្មមេវាទបយន្តិ សន្តោតិ យេ សប្បុរិសា កុសលធម្មមេវ, ឧត្តរិមនុស្សធម្មមេវ, និព្ពត្តិតលោកុត្តរធម្មមេវ ច អាទបេន្តិ សមាទបេន្តិ គណ្ហាបេន្តិ.

ខន្តិវាទានន្តិ អធិវាសនខន្តិមេវ វទន្តានំ តតោ ឯវ អវិរោធប្បសំសិនន្តិ កេនចិ អវិរោធភូតាយ មេត្តាយ ឯវ បសំសនសីលានំ. សុណន្តុ ធម្មំ កាលេនាតិ យុត្តប្បយុត្តកាលេ តេសំ សន្តិកេ ធម្មំ សុណន្តុ. តញ្ច អនុវិធីយន្តូតិ តញ្ច យថាសុតំ ធម្មំ សម្មទេវ ឧគ្គហិត្វា អនុករោន្តុ ធម្មានុធម្មំ បដិបជ្ជន្តូតិ អត្ថោ.

ន ហិ ជាតុ សោ មមំ ហិំសេតិ សោ មយ្ហំ ទិសោ បច្ចត្ថិកោ ជាតុ, ឯកំសេនេវ មំ ន ហិំសេ, ន ពាធេយ្យ. អញ្ញំ វា បន កញ្ចិ នន្តិ ន កេវលំ មំយេវ, អញ្ញំ វាបិ កញ្ចិ សត្តំ ន ហិំសេយ្យ, បប្បុយ្យ បរមំ សន្តិន្តិ, បរមំ ឧត្តមំ សន្តិំ និព្ពានំ បាបុណេយ្យ, បាបុណិត្វា ច រក្ខេយ្យ តសថាវរេតិ សព្ពេ ច សត្តេ បរមាយ រក្ខាយ រក្ខេយ្យ, សិស្សំ បុត្តំ វិយ បរិបាលេយ្យាតិ អត្ថោ.

ឯវំ ថេរោ ឥមាហិ គាថាហិ បរេ បាបតោ បរិមោចេន្តោ បរិត្តកិរិយំ នាម កត្វា អត្តនោ បដិបត្តិំ បកាសេន្តោ ‘‘ឧទកំ ហី’’តិ គាថមាហ. តត្ថ បថវិយា ថលដ្ឋានំ ខណិត្វា និន្នដ្ឋានំ បូរេត្វា មាតិកំ វា កត្វា រុក្ខទោណិំ វា ឋបេត្វា អត្តនា ឥច្ឆិកិច្ឆិតដ្ឋានំ ឧទកំ នេន្តីតិ នេត្តិកា, ឧទកហារិនោ. តេជនន្តិ កណ្ឌំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – នេត្តិកា អត្តនោ រុចិយា ឧទកំ នយន្តិ, ឧសុការាបិ តាបេត្វា វង្កាភាវំ ហរន្តា តេជនំ ឧសុំ ទមយន្តិ, ឧជុកំ ករោន្តិ, តច្ឆកាបិ នេមិអាទីនំ អត្ថាយ តច្ឆន្តា ទារុំ ទមយន្តិ អត្តនោ រុចិយា ឧជុំ វា វង្កំ វា ករោន្តិ. ឯវំ ឯត្តកំ អារម្មណំ កត្វា បណ្ឌិតា សប្បញ្ញា អរិយមគ្គំ ឧប្បាទេន្តា អត្តានំ ទមេន្តិ, អរហត្តប្បត្តា បន ឯកន្តទន្តា នាម ហោន្តីតិ.

ឥទានិ បុរិសទម្មសារថិនា សត្ថារា អត្តនោ ទមិតាការំ កតញ្ញុតញ្ច បកាសេន្តោ ‘‘ទណ្ឌេនេកេ’’តិអាទិកា បញ្ច គាថា អភាសិ. តត្ថ ទណ្ឌេនេកេ ទមយន្តីតិ រាជរាជមហាមត្តាទយោ ទណ្ឌេន, ហត្ថិអស្សាទិនា ពលកាយេន ច បច្ចត្ថិកាទិកេ ទមេន្តិ, គោបាលាទយោ ច គាវាទិកេ ទណ្ឌេន យដ្ឋិយា ទមេន្តិ. ហត្ថាចរិយា ហត្ថិំ អង្កុសេហិ, អស្សាចរិយា អស្សេ កសាហិ ច ទមេន្តិ. អទណ្ឌេន អសត្ថេន, អហំ ទន្តោម្ហិ តាទិនាតិ អហំ បន ឥដ្ឋាទីសុ តាទិភាវប្បត្តេន សម្មាសម្ពុទ្ធេន វិនា ឯវ ទណ្ឌេន, វិនា សត្ថេន, និហិតទណ្ឌនិហិតសត្ថភាវេន ទន្តោ ទមិតោ និព្ពិសេវនោ គតោ អម្ហិ.

អហិំសកោតិ មេ នាមំ, ហិំសកស្ស បុរេ សតោតិ សត្ថារា សមាគមតោ បុព្ពេ ហិំសកស្ស មេ សមានស្ស អហិំសកោតិ នាមមត្តំ អហោសិ. អជ្ជាហន្តិ ឥទានិ បនាហំ ‘‘អហិំសកោ’’តិ សច្ចនាមោ អវិតថនាមោ អម្ហិ. តស្មា ន នំ ហិំសាមិ កញ្ចិបិ សត្តំ ន ហិំសាមិ ន ពាធេមិ, នន្តិ និបាតមត្តំ.

វិស្សុតោតិ ‘‘បាណាតិបាតី លុទ្ទោ លោហិតបាណី’’តិអាទិនា បញ្ញាតោ. មហោឃេនាតិ កាមោឃាទិនា មហតា ឱឃេន, តស្ស ឱឃស្ស វិច្ឆេទករំ ពុទ្ធំ សរណំ ពុទ្ធសង្ខាតំ សរណំ អគមំ ឧបគច្ឆិំ.

លោហិតបាណីតិ បាណមតិបាតនេន បរេសំ លោហិតេន រុហិរេន មក្ខិតបាណិ. សរណគមនំ បស្សាតិ មហប្ផលំ មម សរណគមនំ បស្សាតិ អត្តានមេវាលបតិ.

តាទិសំ កម្មន្តិ អនេកសតបុរិសវធំ ទារុណំ តថារូបំ បាបកម្មំ. ផុដ្ឋោ កម្មវិបាកេនាតិ បុព្ពេ កតស្ស បាបកម្មស្ស វិបាកេន ផុដ្ឋោ, សព្ពសោ បហីនកម្មោ វិបាកមត្តំ បច្ចនុភោន្តោ. អថ វា ផុដ្ឋោ កម្មវិបាកេនាតិ ឧបនិស្សយភូតស្ស កុសលកម្មស្ស ផលភូតេន លោកុត្តរមគ្គេន, លោកុត្តរកម្មស្សេវ វា ផលេន វិមុត្តិសុខេន ផុដ្ឋោ. សព្ពសោ កិលេសានំ ខីណត្តា អនណោ ភុញ្ជាមិ ភោជនំ, ភោជនាបទេសេន ចត្តារោបិ បច្ចយេ វទតិ.

ឥទានិ បុព្ពេ អត្តនោ បមាទវិហារំ គរហាមុខេន បច្ឆា អប្បមាទបដិបត្តិំ បសំសន្តោ តត្ថ ច បរេសំ ឧស្សាហំ ជនេន្តោ ‘‘បមាទមនុយុញ្ជន្តី’’តិអាទិកា គាថា អភាសិ. តត្ថ ពាលាតិ ពាល្យេន សមន្នាគតា ឥធលោកបរលោកត្ថំ អជានន្តា. ទុម្មេធិនោតិ និប្បញ្ញា, តេ បមាទេ អាទីនវំ អបស្សន្តា បមាទំ អនុយុញ្ជន្តិ បវត្តេន្តិ, បមាទេនេវ កាលំ វីតិនាមេន្តិ. មេធាវីតិ ធម្មោជបញ្ញាយ សមន្នាគតោ បន បណ្ឌិតោ កុលវំសាគតំ សេដ្ឋំ ឧត្តមំ សត្តរតនធនំ វិយ អប្បមាទំ រក្ខតិ. យថា ហិ ‘‘ឧត្តមំ ធនំ និស្សាយ ភោគសម្បត្តិំ បាបុណិស្សាម, បុត្តទារំ បោសេស្សាម, សុគតិមគ្គំ សោធេស្សាមា’’តិ ធនេ អានិសំសំ បស្សន្តា ធនំ រក្ខន្តិ; ឯវំ បណ្ឌិតោបិ ‘‘អប្បមាទំ និស្សាយ បឋមជ្ឈានាទីនិ បដិលភិស្សាមិ, មគ្គផលានិ បាបុណិស្សាមិ, តិស្សោ វិជ្ជា ឆ អភិញ្ញា សម្បាទេស្សាមី’’តិ អប្បមាទេ អានិសំសំ បស្សន្តោ ធនំ សេដ្ឋំវ អប្បមាទំ រក្ខតីតិ អត្ថោ.

មា បមាទន្តិ បមាទំ មា អនុយុញ្ជេថ បមាទេន កាលំ មា វីតិនាមយិត្ថ. កាមរតិសន្ថវន្តិ វត្ថុកាមេសុ, កិលេសកាមេសុ ច រតិសង្ខាតំ តណ្ហាសន្ថវម្បិ មា អនុយុញ្ជេថ មា វិន្ទិត្ថ មា បដិលភិត្ថ. អប្បមត្តោ ហីតិ ឧបដ្ឋិតសតិតាយ អប្បមត្តោ បុគ្គលោ ឈាយន្តោ ឈាយនប្បសុតោ បរមំ ឧត្តមំ និព្ពានសុខំ បាបុណាតិ.

ស្វាគតំ នាបគតន្តិ យំ តទា មម សត្ថុ សន្តិកេ អាគតំ អាគមនំ, សត្ថុ វា តស្មិំ មហាវនេ អាគមនំ, តំ ស្វាគតំ ស្វាគមនំ នាបគតំ, អត្ថតោ អបេតំ វិគតំ ន ហោតិ. នេតំ ទុម្មន្តិតំ មមាតិ យំ តទា មយា ‘‘សត្ថុ សន្តិកេ បព្ពជិស្សាមី’’តិ មន្តិតំ, ឥទម្បិ មម ន ទុម្មន្តិតំ, សុមន្តិតមេវ. កស្មា? សវិភត្តេសុ ធម្មេសូតិ សាវជ្ជានវជ្ជាទិវសេន បការតោ វិភត្តេសុ ធម្មេសុ យំ សេដ្ឋំ ឧត្តមំ បវរំ និព្ពានំ. តទុបាគមំ តទេវ ឧបគច្ឆិន្តិ អត្ថោ.

‘‘តទា បុថុជ្ជនកាលេ បយោគាសយវិបន្នតាយ អរញ្ញាទីសុ ទុក្ខំ វិហាសិំ, ឥទានិ បយោគាសយសម្បន្នតាយ តត្ថ សុខំ វិហរាមី’’តិ សុខវិហារភាវញ្ចេវ ‘‘បុព្ពេ ជាតិមត្តេន ព្រាហ្មណោ, ឥទានិ សត្ថុ ឱរសបុត្តតាយ ព្រាហ្មណោ’’តិ បរមត្ថព្រាហ្មណភាវញ្ច ទស្សេន្តោ ‘‘អរញ្ញេ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ សុខំ សយាមីតិ សយន្តោបិ សុខំ សុខេន និទុក្ខេន ចិត្តុត្រាសាទីនំ អភាវេន ចេតោទុក្ខរហិតោ សយាមិ. ឋាយាមីតិ ឋាមិ. អហត្ថបាសោ មារស្សាតិ កិលេសមារាទីនំ អគោចរោ. អហោ សត្ថានុកម្បិតោតិ សត្ថារានុកម្បិតោ អហោ.

ព្រហ្មជច្ចោតិ ព្រាហ្មណជាតិកោ. ឧទិច្ចោ ឧភតោតិ មាតិតោ ច បិតិតោ ច ឧភតោ ឧទិតោ សំសុទ្ធគហណិកោ. សេសំ តត្ថ តត្ថ វុត្តនយមេវ.

អង្គុលិមាលត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.