៥. មាលុក្យបុត្តត្ថេរគាថាវណ្ណនា

រូបំ ទិស្វា សតិ មុដ្ឋាតិអាទិកា អាយស្មតោ មាលុក្យបុត្តស្ស គាថា. ឥមស្ស អាយស្មតោ វត្ថុ ហេដ្ឋា ឆក្កនិបាតេ (ថេរគា. ៣៩៩ អាទយោ) វុត្តមេវ. តា បន គាថា ថេរេន អរហត្តេ បតិដ្ឋិតេន ញាតីនំ ធម្មទេសនាវសេន ភាសិតា. ឥធ បន បុថុជ្ជនកាលេ ‘‘សាធុ មេ, ភន្តេ, ភគវា សំខិត្តេន ធម្មំ ទេសេតូ’’តិ យាចិតេន សត្ថារា ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, មាលុក្យបុត្ត, យេ តេ ចក្ខុវិញ្ញេយ្យា រូបា អទិដ្ឋា អទិដ្ឋបុព្ពា, ន ច បស្សសិ, ន ច តេ ហោតិ បស្សេយ្យន្តិ, អត្ថិ តេ តត្ថ ឆន្ទោ វា រាគោ វា បេមំ វា’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’. ‘‘យេ តេ សោតវិញ្ញេយ្យា សទ្ទា…បេ… ឃាន…ជិវ្ហា…កាយ…មនោវិញ្ញេយ្យា ធម្មា អវិញ្ញាតា អវិញ្ញាតបុព្ពា, ន ច វិជានាសិ, ន ច តេ ហោតិ វិជានេយ្យន្តិ, អត្ថិ តេ តត្ថ ឆន្ទោ វា រាគោ វា បេមំ វា’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’. ‘‘ឯត្ថ ច តេ, មាលុក្យបុត្ត, ទិដ្ឋសុតមុតវិញ្ញាតព្ពេសុ ធម្មេសុ ទិដ្ឋេ ទិដ្ឋមត្តំ ភវិស្សតិ, សុតេ សុតមត្តំ, មុតេ មុតមត្តំ, វិញ្ញាតេ វិញ្ញាតមត្តំ ភវិស្សតិ. យតោ ខោ តេ, មាលុក្យបុត្ត, ទិដ្ឋសុតមុតវិញ្ញាតព្ពេសុ ធម្មេសុ ទិដ្ឋេ ទិដ្ឋមត្តំ, សុតេ សុតមត្តំ, មុតេ មុតមត្តំ, វិញ្ញាតេ វិញ្ញាតមត្តំ ភវិស្សតិ, តតោ ត្វំ, មាលុក្យបុត្ត, ន តេន. យតោ ត្វំ, មាលុក្យបុត្ត, ន តេន, តតោ ត្វំ, មាលុក្យបុត្ត, ន តត្ថ. យតោ ត្វំ, មាលុក្យបុត្ត, ន តត្ថ, តតោ ត្វំ, មាលុក្យបុត្ត, នេវិធ ន ហុរំ ន ឧភយមន្តរេន, ឯសេវន្តោ ទុក្ខស្សា’’តិ (សំ. និ. ៤.៩៥). សំខិត្តេន ធម្មេ ទេសិតេ តស្ស ធម្មស្ស សាធុកំ ឧគ្គហិតភាវំ បកាសេន្តេន –

៧៩៤. ‘‘រូបំ ទិស្វា សតិ មុដ្ឋា, បិយំ និមិត្តំ មនសិ ករោតោ;

សារត្តចិត្តោ វេទេតិ, តញ្ច អជ្ឈោស តិដ្ឋតិ.

៧៩៥. ‘‘តស្ស វឌ្ឍន្តិ វេទនា, អនេកា រូបសម្ភវា;

អភិជ្ឈា ច វិហេសា ច, ចិត្តមស្សូបហញ្ញតិ;

ឯវមាចិនតោ ទុក្ខំ, អារា និព្ពាន វុច្ចតិ.

៧៩៦. ‘‘សទ្ទំ សុត្វា សតិ មុដ្ឋា, បិយំ និមិត្តំ មនសិ ករោតោ;

សារត្តចិត្តោ វេទេតិ, តញ្ច អជ្ឈោស តិដ្ឋតិ.

៧៩៧. ‘‘តស្ស វឌ្ឍន្តិ វេទនា, អនេកា សទ្ទសម្ភវា;

អភិជ្ឈា ច វិហេសា ច, ចិត្តមស្សូបហញ្ញតិ;

ឯវមាចិនតោ ទុក្ខំ, អារា និព្ពាន វុច្ចតិ.

៧៩៨. ‘‘គន្ធំ ឃត្វា សតិ មុដ្ឋា, បិយំ និមិត្តំ មនសិ ករោតោ;

សារត្តចិត្តោ វេទេតិ, តញ្ច អជ្ឈោស តិដ្ឋតិ.

៧៩៩. ‘‘តស្ស វឌ្ឍន្តិ វេទនា, អនេកា គន្ធសម្ភវា;

អភិជ្ឈា ច វិហេសា ច, ចិត្តមស្សូបហញ្ញតិ;

ឯវមាចិនតោ ទុក្ខំ, អារា និព្ពាន វុច្ចតិ.

៨០០. ‘‘រសំ ភោត្វា សតិ មុដ្ឋា, បិយំ និមិត្តំ មនសិ ករោតោ;

សារត្តចិត្តោ វេទេតិ, តញ្ច អជ្ឈោស តិដ្ឋតិ.

៨០១. ‘‘តស្ស វឌ្ឍន្តិ វេទនា, អនេកា រសសម្ភវា;

អភិជ្ឈា ច វិហេសា ច, ចិត្តមស្សូបហញ្ញតិ;

ឯវមាចិនតោ ទុក្ខំ, អារា និព្ពាន វុច្ចតិ.

៨០២. ‘‘ផស្សំ ផុស្ស សតិ មុដ្ឋា, បិយំ និមិត្តំ មនសិ ករោតោ;

សារត្តចិត្តោ វេទេតិ, តញ្ច អជ្ឈោស តិដ្ឋតិ.

៨០៣. ‘‘តស្ស វឌ្ឍន្តិ វេទនា, អនេកា ផស្សសម្ភវា;

អភិជ្ឈា ច វិហេសា ច, ចិត្តមស្សូបហញ្ញតិ;

ឯវមាចិនតោ ទុក្ខំ, អារា និព្ពាន វុច្ចតិ.

៨០៤. ‘‘ធម្មំ ញត្វា សតិ មុដ្ឋា, បិយំ និមិត្តំ មនសិ ករោតោ;

សារត្តចិត្តោ វេទេតិ, តញ្ច អជ្ឈោស តិដ្ឋតិ.

៨០៥. ‘‘តស្ស វឌ្ឍន្តិ វេទនា, អនេកា ធម្មសម្ភវា;

អភិជ្ឈា ច វិហេសា ច, ចិត្តមស្សូបហញ្ញតិ;

ឯវមាចិនតោ ទុក្ខំ, អារា និព្ពាន វុច្ចតិ.

៨០៦. ‘‘ន សោ រជ្ជតិ រូបេសុ, រូបំ ទិស្វា បដិស្សតោ;

វិរត្តចិត្តោ វេទេតិ, តញ្ច នាជ្ឈោស តិដ្ឋតិ.

៨០៧. ‘‘យថាស្ស បស្សតោ រូបំ, សេវតោ ចាបិ វេទនំ;

ខីយតិ នោបចីយតិ, ឯវំ សោ ចរតី សតោ;

ឯវំ អបចិនតោ ទុក្ខំ, សន្តិកេ និព្ពាន វុច្ចតិ.

៨០៨. ‘‘ន សោ រជ្ជតិ សទ្ទេសុ, សទ្ទំ សុត្វា បដិស្សតោ;

វិរត្តចិត្តោ វេទេតិ, តញ្ច នាជ្ឈោស តិដ្ឋតិ.

៨០៩. ‘‘យថាស្ស សុណតោ សទ្ទំ, សេវតោ ចាបិ វេទនំ;

ខីយតិ នោបចីយតិ, ឯវំ សោ ចរតី សតោ;

ឯវំ អបចិនតោ ទុក្ខំ, សន្តិកេ និព្ពាន វុច្ចតិ.

៨១០. ‘‘ន សោ រជ្ជតិ គន្ធេសុ, គន្ធំ ឃត្វា បដិស្សតោ;

វិរត្តចិត្តោ វេទេតិ, តញ្ច នាជ្ឈោស តិដ្ឋតិ.

៨១១. ‘‘យថាស្ស ឃាយតោ គន្ធំ, សេវតោ ចាបិ វេទនំ;

ខីយតិ នោបចីយតិ, ឯវំ សោ ចរតី សតោ;

ឯវំ អបចិនតោ ទុក្ខំ, សន្តិកេ និព្ពាន វុច្ចតិ.

៨១២. ‘‘ន សោ រជ្ជតិ រសេសុ, រសំ ភោត្វា បដិស្សតោ;

វិរត្តចិត្តោ វេទេតិ, តញ្ច នាជ្ឈោស តិដ្ឋតិ.

៨១៣. ‘‘យថាស្ស សាយតោ រសំ, សេវតោ ចាបិ វេទនំ;

ខីយតិ នោបចីយតិ, ឯវំ សោ ចរតី សតោ;

ឯវំ អបចិនតោ ទុក្ខំ, សន្តិកេ និព្ពាន វុច្ចតិ.

៨១៤. ‘‘ន សោ រជ្ជតិ ផស្សេសុ, ផស្សំ ផុស្ស បដិស្សតោ;

វិរត្តចិត្តោ វេទេតិ, តញ្ច នាជ្ឈោស តិដ្ឋតិ.

៨១៥. ‘‘យថាស្ស ផុសតោ ផស្សំ, សេវតោ ចាបិ វេទនំ;

ខីយតិ នោបចីយតិ, ឯវំ សោ ចរតី សតោ;

ឯវំ អបចិនតោ ទុក្ខំ, សន្តិកេ និព្ពាន វុច្ចតិ.

៨១៦. ‘‘ន សោ រជ្ជតិ ធម្មេសុ, ធម្មំ ញត្វា បដិស្សតោ;

វិរត្តចិត្តោ វេទេតិ, តញ្ច នាជ្ឈោស តិដ្ឋតិ.

៨១៧. ‘‘យថាស្ស វិជានតោ ធម្មំ, សេវតោ ចាបិ វេទនំ;

ខីយតិ នោបចីយតិ, ឯវំ សោ ចរតី សតោ;

ឯវំ អបចិនតោ ទុក្ខំ, សន្តិកេ និព្ពាន វុច្ចតី’’តិ. –

ឥមា គាថា អភាសិ.

តត្ថ រូបំ ទិស្វាតិ ចក្ខុវិញ្ញេយ្យំ រូបំ ចក្ខុទ្វារេន ឧបលភិត្វា. សតិ មុដ្ឋា, បិយំ និមិត្តំ មនសិ ករោតោតិ តស្មិំ រូបេ ទិដ្ឋមត្តេ ឯវ អដ្ឋត្វា សុភនិមិត្តំ មនសិ ករោតោ សុភាការគ្គហណវសេន អយោនិសោ មនសិ ករោតោ សតិ មុដ្ឋា ហោតិ. តថា ច សតិ សារត្តចិត្តោ វេទេតិ តំ រូបារម្មណំ រត្តោ, គិទ្ធោ, គធិតោ ហុត្វា អនុភវតិ, អស្សាទេតិ, អភិនន្ទតិ. តថាភូតោ ច តញ្ច អជ្ឈោស តិដ្ឋតីតិ តញ្ច រូបារម្មណំ អជ្ឈោសាយ ‘‘សុខំ សុខ’’ន្តិ អភិនិវិស្ស គិលិត្វា បរិនិដ្ឋាបេត្វា តិដ្ឋតិ.

តស្ស វឌ្ឍន្តិ វេទនា, អនេកា រូបសម្ភវាតិ តស្ស ឯវរូបស្ស បុគ្គលស្ស រូបសម្ភវា រូបារម្មណា សុខាទិភេទេន អនេកា វេទនា កិលេសុប្បត្តិហេតុភូតា វឌ្ឍន្តិ. អភិជ្ឈា ច វិហេសា ច, ចិត្តមស្សូបហញ្ញតីតិ បិយរូបេ សារជ្ជនវសេន ឧប្បជ្ជមានាយ អភិជ្ឈាយ, អបិយរូបេ ព្យាបជ្ជនវសេន បិយរូបស្សេវ វិបរិណាមញ្ញថាភាវាយ ឧប្បជ្ជមានាយ សោកាទិលក្ខណាយ វិហេសាយ ច អស្ស បុគ្គលស្ស ចិត្តំ ឧបហញ្ញតិ ពាធីយតិ. ឯវមាចិនតោ ទុក្ខន្តិ វុត្តាការេន តំ តំ វេទនស្សាទវសេន ភវាភិសង្ខារំ អាចិនតោ វដ្ដទុក្ខំ បវត្តតិ. តេនាហ ភគវា – ‘‘វេទនាបច្ចយា តណ្ហា…បេ… ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតី’’តិ (វិភ. ២២៥; សំ. និ. ២.១). តថាភូតស្ស អារា អារកា ទូរេ និព្ពានំ វុច្ចតិ, តស្ស តំ ទុល្លភន្តិ អត្ថោ. សទ្ទំ សុត្វាតិអាទិគាថាសុបិ វុត្តនយេនេវ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. តត្ថ ឃត្វាតិ ឃាយិត្វា. ភោត្វាតិ សាយិត្វា. ផុស្សាតិ ផុសិត្វា. ធម្មំ ញត្វាតិ ធម្មារម្មណំ វិជានិត្វា.

ឯវំ ឆទ្វារគោចរេ សារជ្ជន្តស្ស វដ្ដំ ទស្សេត្វា ឥទានិ តត្ថ វិរជ្ជន្តស្ស វិវដ្ដំ ទស្សេន្តោ ‘‘ន សោ រជ្ជតិ រូបេសូ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ន សោ រជ្ជតិ រូបេសុ, រូបំ ទិស្វា បដិស្សតោតិ យោ បុគ្គលោ រូបំ ទិស្វា អាបាថគតំ រូបារម្មណំ ចក្ខុទ្វារិកេន វិញ្ញាណសន្តានេន គហេត្វា ចតុសម្បជញ្ញវសេន សម្បជានការិតាយ បដិស្សតោ ហោតិ, សោ រូបារម្មណេសុ ន រជ្ជតិ រាគំ ន ជនេតិ, អញ្ញទត្ថុ វិរត្តចិត្តោ វេទេតិ, រូបារម្មណម្ហិ សមុទយាទិតោ យថាភូតំ បជានន្តោ និព្ពិន្ទតិ, និព្ពិន្ទន្តោ តំ តត្ថុប្បន្នវេទនញ្ច វិរត្តចិត្តោ វេទេតិ, តថាភូតោ ច តញ្ច នជ្ឈោស តិដ្ឋតីតិ តំ រូបារម្មណំ សម្មទេវ វិរត្តចិត្តតាយ អជ្ឈោសាយ ន តិដ្ឋតិ ‘‘ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’’តិ តណ្ហាមានទិដ្ឋិវសេន នាភិនិវិសតិ.

យថាស្ស បស្សតោ រូបន្តិ អស្ស យោគិនោ យថា តត្ថ អភិជ្ឈាទយោ នប្បវត្តន្តិ, ឯវំ អនិច្ចាទិតោ រូបំ បស្សន្តស្ស. សេវតោ ចាបិ វេទនន្តិ តំ អារព្ភ ឧប្បន្នំ វេទនំ តំសម្បយុត្តធម្មេ ច គោចរសេវនាយ សេវតោ ចាបិ. ខីយតីតិ សព្ពំ កិលេសវដ្ដំ បរិក្ខយំ បរិយាទានំ គច្ឆតិ. នោបចីយតីតិ ន ឧបចិយតិ ន អាចយំ គច្ឆតិ. ឯវំ សោ ចរតី សតោតិ ឯវំ កិលេសាបនយនបដិបត្តិយា សតោ សម្បជានោ ហុត្វា ចរតិ, វិហរតិ. ឯវំ អបចិនតោ ទុក្ខន្តិ វុត្តនយេន អបចយគាមិនិយា មគ្គបញ្ញាយ សកលំ វដ្ដទុក្ខំ អបចិនន្តស្ស. សន្តិកេ និព្ពាន វុច្ចតីតិ សឧបាទិសេសអនុបាទិសេសនិព្ពានធាតុសមីបេ ឯវាតិ វុច្ចតិ អសង្ខតាយ ធាតុយា សច្ឆិកតត្តា. ន សោ រជ្ជតិ សទ្ទេសូតិអាទីសុបិ ឥមិនាវ នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

ឯវំ ថេរោ ឥមាហិ គាថាហិ សត្ថុ ឱវាទស្ស អត្តនា ឧបធារិតភាវំ បវេទេត្វា ឧដ្ឋាយាសនា សត្ថារំ វន្ទិត្វា គតោ នចិរស្សេវ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ បាបុណីតិ.

មាលុក្យបុត្តត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.