៤. រដ្ឋបាលត្ថេរគាថាវណ្ណនា

បស្ស ចិត្តកតន្តិអាទិកា អាយស្មតោ រដ្ឋបាលត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយំ កិរ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ ឧប្បត្តិតោ បុរេតរមេវ ហំសវតីនគរេ គហបតិមហាសាលកុលេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ បិតុ អច្ចយេន ឃរាវាសេ បតិដ្ឋិតោ រតនកោដ្ឋាគារកម្មិកេន ទស្សិតំ អបរិមាណំ កុលវំសានុគតំ ធនំ ទិស្វា ‘‘ឥមំ ឯត្តកំ ធនរាសិំ មយ្ហំ បិតុអយ្យកបយ្យកាទយោ អត្តនា សទ្ធិំ គហេត្វា គន្តុំ នាសក្ខិំសុ, មយា បន គហេត្វា គន្តុំ វដ្ដតី’’តិ ចិន្តេត្វា កបណទ្ធិកាទីនំ មហាទានំ អទាសិ. សោ អភិញ្ញាលាភិំ ឯកំ តាបសំ ឧបដ្ឋហន្តោ តេន ទេវលោកាធិបច្ចេ និយោជិតោ យាវជីវំ បុញ្ញានិ កត្វា តតោ ចុតោ ទេវលោកេ និព្ពត្តិត្វា ទិព្ពសម្បត្តិំ អនុភវន្តោ តត្ថ យាវតាយុកំ ឋត្វា តតោ ចុតោ មនុស្សលោកេ ភិន្នំ រដ្ឋំ សន្ធារេតុំ សមត្ថស្ស កុលស្ស ឯកបុត្តកោ ហុត្វា និព្ពត្តិ.

តេន ច សមយេន បទុមុត្តរោ ភគវា លោកេ ឧប្បជ្ជិត្វា បវត្តិតវរធម្មចក្កោ វេនេយ្យសត្តេ និព្ពានមហានគរសង្ខាតំ ខេមន្តភូមិំ សម្បាបេសិ. អថ សោ កុលបុត្តោ អនុក្កមេន វិញ្ញុតំ បត្តោ ឯកទិវសំ ឧបាសកេហិ សទ្ធិំ វិហារំ គន្ត្វា សត្ថារំ ធម្មំ ទេសេន្តំ ទិស្វា បសន្នចិត្តោ បរិសបរិយន្តេ និសីទិ. តេន ខោ បន សមយេន សត្ថា ឯកំ ភិក្ខុំ សទ្ធាបព្ពជិតានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសិ. តំ ទិស្វា សោ បសន្នមានសោ តទត្ថាយ ចិត្តំ ឋបេត្វា សតសហស្សភិក្ខុបរិវុតស្ស ភគវតោ មហតា សក្ការេន សត្តាហំ មហាទានំ បវត្តេត្វា បណិធានំ អកាសិ. សត្ថា តស្ស អនន្តរាយេន ឥជ្ឈនភាវំ ទិស្វា ‘‘អនាគតេ គោតមស្ស នាម សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស សាសនេ សទ្ធាបព្ពជិតានំ អគ្គោ ភវិស្សតី’’តិ ព្យាកាសិ. សោ សត្ថារំ ភិក្ខុសង្ឃញ្ច វន្ទិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា បក្កាមិ. សោ តត្ថ យាវតាយុកំ បុញ្ញានិ កត្វា តតោ ចវិត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥតោ ទ្វេនវុតេ កប្បេ ផុស្សស្ស ភគវតោ កាលេ សត្ថុ វេមាតិកភាតិកេសុ តីសុ រាជបុត្តេសុ សត្ថារំ ឧបដ្ឋហន្តេសុ តេសំ បុញ្ញកិរិយាយ កិច្ចំ អកាសិ.

ឯវំ តត្ថ តត្ថ ភវេ តំ តំ ពហុំ កុសលំ ឧបចិនិត្វា សុគតីសុយេវ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ កុរុរដ្ឋេ ថុល្លកោដ្ឋិកនិគមេ រដ្ឋបាលសេដ្ឋិនោ គេហេ និព្ពត្តិ, តស្ស ភិន្នំ រដ្ឋំ សន្ធារេតុំ សមត្ថេ កុលេ និព្ពត្តត្តា រដ្ឋបាលោតិ វំសានុគតមេវ នាមំ អហោសិ. សោ មហតា បរិវារេន វឌ្ឍន្តោ អនុក្កមេន យោព្ពនបត្តោ មាតាបិតូហិ បតិរូបេន ទារេន សំយោជិតោ មហន្តេ ច យសេ បតិដ្ឋាបិតោ ទិព្ពសម្បត្តិសទិសំ សម្បត្តិំ បច្ចនុភោតិ. អថ ភគវា កុរុរដ្ឋេ ជនបទចារិកំ ចរន្តោ ថុល្លកោដ្ឋិកំ អនុបាបុណិ. តំ សុត្វា រដ្ឋបាលោ កុលបុត្តោ សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា សត្ថុ សន្តិកេ ធម្មំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិតុកាមោ សត្តាហំ ភត្តច្ឆេទំ កត្វា កិច្ឆេន កសិរេន មាតាបិតរោ អនុជានាបេត្វា សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា បព្ពជ្ជំ យាចិត្វា សត្ថុ អាណត្តិយា អញ្ញតរស្ស ថេរស្ស សន្តិកេ បព្ពជិត្វា យោនិសោមនសិការេន កម្មំ ករោន្តោ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.២.៩៧-១១១) –

‘‘បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ, លោកជេដ្ឋស្ស តាទិនោ;

វរនាគោ មយា ទិន្នោ, ឦសាទន្តោ ឧរូឡ្ហវា.

‘‘សេតច្ឆត្តោ បសោភិតោ, សកប្បនោ សហត្ថិបោ;

អគ្ឃាបេត្វាន តំ សព្ពំ, សង្ឃារាមំ អការយិំ.

‘‘ចតុបញ្ញាសសហស្សានិ, បាសាទេ ការយិំ អហំ;

មហោឃទានំ ករិត្វាន, និយ្យាទេសិំ មហេសិនោ.

‘‘អនុមោទិ មហាវីរោ, សយម្ភូ អគ្គបុគ្គលោ;

សព្ពេ ជនេ ហាសយន្តោ, ទេសេសិ អមតំ បទំ.

‘‘តំ មេ ពុទ្ធោ វិយាកាសិ, ជលជុត្តរនាមកោ;

ភិក្ខុសង្ឃេ និសីទិត្វា, ឥមា គាថា អភាសថ.

‘‘ចតុបញ្ញាសសហស្សានិ, បាសាទេ ការយី អយំ;

កថយិស្សាមិ វិបាកំ, សុណោថ មម ភាសតោ.

‘‘អដ្ឋារសសហស្សានិ, កូដាគារា ភវិស្សរេ;

ព្យម្ហុត្តមម្ហិ និព្ពត្តា, សព្ពសោណ្ណមយា ច តេ.

‘‘បញ្ញាសក្ខត្តុំ ទេវិន្ទោ, ទេវរជ្ជំ ករិស្សតិ;

អដ្ឋបញ្ញាសក្ខត្តុញ្ច, ចក្កវត្តី ភវិស្សតិ.

‘‘កប្បសតសហស្សម្ហិ, ឱក្កាកកុលសម្ភវោ;

គោតមោ នាម គោត្តេន, សត្ថា លោកេ ភវិស្សតិ.

‘‘ទេវលោកា ចវិត្វាន, សុក្កមូលេន ចោទិតោ;

អឌ្ឍេ កុលេ មហាភោគេ, និព្ពត្តិស្សតិ តាវទេ.

‘‘សោ បច្ឆា បព្ពជិត្វាន, សុក្កមូលេន ចោទិតោ;

រដ្ឋបាលោតិ នាមេន, ហេស្សតិ សត្ថុ សាវកោ.

‘‘បធានបហិតត្តោ សោ, ឧបសន្តោ និរូបធិ;

សព្ពាសវេ បរិញ្ញាយ, និព្ពាយិស្សតិនាសវោ.

‘‘ឧដ្ឋាយ អភិនិក្ខម្ម, ជហិតា ភោគសម្បទា;

ខេឡបិណ្ឌេវ ភោគម្ហិ, បេមំ មយ្ហំ ន វិជ្ជតិ.

‘‘វីរិយំ មេ ធុរធោរយ្ហំ, យោគក្ខេមាធិវាហនំ;

ធារេមិ អន្តិមំ ទេហំ, សម្មាសម្ពុទ្ធសាសនេ.

‘‘បដិសម្ភិទា ចតស្សោ, វិមោក្ខាបិ ច អដ្ឋិមេ;

ឆឡភិញ្ញា សច្ឆិកតា, កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា សត្ថារំ អនុជានាបេត្វា មាតាបិតរោ បស្សិតុំ ថុល្លកោដ្ឋិកំ គន្ត្វា, តត្ថ សបទានំ បិណ្ឌាយ ចរន្តោ បិតុ និវេសនេ អាភិទោសិកំ កុម្មាសំ លភិត្វា តំ អមតំ វិយ បរិភុញ្ជន្តោ, បិតរា និមន្តិតោ ស្វាតនាយ អធិវាសេត្វា, ទុតិយទិវសេ បិតុ និវេសនេ បិណ្ឌបាតំ បរិភុញ្ជិត្វា អលង្កតបដិយត្តេ ឥត្ថាគារជនេ ឧបគន្ត្វា ‘‘កីទិសា នាម តា, អយ្យបុត្ត, អច្ឆរាយោ, យាសំ ត្វំ ហេតុ ព្រហ្មចរិយំ ចរសី’’តិអាទីនិ (ម. និ. ២.៣០១) វត្វា, បលោភនកម្មំ កាតុំ អារទ្ធេ តស្ស អធិប្បាយំ បរិវត្តេត្វា អនិច្ចតាទិបដិសំយុត្តំ ធម្មំ កថេន្តោ –

៧៦៩. ‘‘បស្ស ចិត្តកតំ ពិម្ពំ, អរុកាយំ សមុស្សិតំ;

អាតុរំ ពហុសង្កប្បំ, យស្ស នត្ថិ ធុវំ ឋិតិ.

៧៧០. ‘‘បស្ស ចិត្តកតំ រូបំ, មណិនា កុណ្ឌលេន ច;

អដ្ឋិំ តចេន ឱនទ្ធំ, សហ វត្ថេហិ សោភតិ.

៧៧១. ‘‘អលត្តកកតា បាទា, មុខំ ចុណ្ណកមក្ខិតំ;

អលំ ពាលស្ស មោហាយ, នោ ច បារគវេសិនោ.

៧៧២. ‘‘អដ្ឋាបទកតា កេសា, នេត្តា អញ្ជនមក្ខិតា;

អលំ ពាលស្ស មោហាយ, នោ ច បារគវេសិនោ.

៧៧៣. ‘‘អញ្ជនីវ នវា ចិត្តា, បូតិកាយោ អលង្កតោ;

អលំ ពាលស្ស មោហាយ, នោ ច បារគវេសិនោ.

៧៧៤. ‘‘ឱទហិ មិគវោ បាសំ, នាសទា វាគុរំ មិគោ;

ភុត្វា និវាបំ គច្ឆាម, កន្ទន្តេ មិគពន្ធកេ.

៧៧៥. ‘‘ឆិន្នោ បាសោ មិគវស្ស, នាសទា វាគុរំ មិគោ;

ភុត្វា និវាបំ គច្ឆាម, សោចន្តេ មិគលុទ្ទកេ’’តិ. – ឥមា គាថា អភាសិ;

តត្ថ ចិត្តកតន្តិ ចិត្តំ កតំ ចិត្តកតំ, វត្ថាភរណមាលាទីហិ វិចិត្តំ កតន្តិ អត្ថោ. ពិម្ពន្តិ ទីឃាទិភាវេន យុត្តដ្ឋានេសុ ទីឃាទីហិ អង្គបច្ចង្គេហិ មណ្ឌិតំ អត្តភាវំ. អរុកាយន្តិ នវន្នំ វណមុខានំ លោមកូបានញ្ច វសេន វិស្សន្ទមានអសុចិំ, សព្ពសោ ច អរុភូតំ វណភូតំ អរូនំ វា កាយំ. សមុស្សិតន្តិ តីហិ អដ្ឋិសតេហិ សមុស្សិតំ. អាតុរន្តិ សព្ពកាលំ ឥរិយាបថន្តរាទីហិ បរិហរិតព្ពតាយ និច្ចំ គិលានំ. ពហុសង្កប្បន្តិ ពាលជនេន អភូតំ អារោបេត្វា ពហុធា សង្កប្បិតព្ពំ. យស្ស នត្ថិ ធុវំ ឋិតីតិ យស្ស កាយស្ស ធុវភាវោ ឋិតិសភាវោ នត្ថិ, ឯកំសតោ ភេទនវិកិរណវិទ្ធំសនធម្មោយេវ. តំ បស្សាតិ សមីបេ ឋិតំ ជនំ, អត្តានមេវ វា សន្ធាយ វទតិ.

រូបន្តិ សរីរំ. សរីរម្បិ ហិ ‘‘អដ្ឋិញ្ច បដិច្ច, ន្ហារុញ្ច បដិច្ច, មំសញ្ច បដិច្ច, ចម្មញ្ច បដិច្ច, អាកាសោ បរិវារិតោ ‘រូបន្ត្វេវ សង្ខំ គច្ឆតី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.៣០៦) រូបន្តិ វុច្ចតិ. មណិនា កុណ្ឌលេន ចាតិ សីសូបគាទិអាភរណគតេន មណិនា កុណ្ឌលេន ចិត្តកតំ. អដ្ឋិំ តចេន ឱនទ្ធន្តិ អល្លចម្មេន បរិយោនទ្ធំ អតិរេកតិសតបភេទំ អដ្ឋិំ បស្សាតិ យោជនា. កុណ្ឌលេន ចាតិ ច-សទ្ទេន សេសាភរណាលង្ការេ សង្គណ្ហាតិ. សហ វត្ថេហិ សោភតីតិ តយិទំ រូបំ មណិនា ចិត្តកតម្បិ វត្ថេហិ បដិច្ឆាទិតមេវ សោភតិ, ន អបដិច្ឆាទិតន្តិ អត្ថោ. យេ បន ‘‘អដ្ឋិតចេនា’’តិ បឋន្តិ, តេសំ អដ្ឋិតចេនំ ឱនទ្ធំ សោភតិ, ឱនទ្ធត្តា អដ្ឋិតចេនាតិ អត្ថោ.

អលត្តកកតាតិ អលត្តកេន កតរញ្ជនា លាខាយ សំរញ្ជិតា. បាទាតិ ចរណា. មុខំ ចុណ្ណកមក្ខិតន្តិ មុខំ ចុណ្ណកេន មក្ខិតំ, យំ មណ្ឌនមនុយុត្តា សាសបកក្កេន មុខបីឡកាទីនិ ហរិត្វា លោណមត្តិកាយ ទុដ្ឋលោហិតំ ហរិត្វា មុខចុណ្ណកវិលេបនំ ករោន្តិ, តំ សន្ធាយ វុត្តំ. អលន្តិ ពាលស្ស អន្ធបុថុជ្ជនស្ស នោ ច បារគវេសិនោ វដ្ដាភិរតស្ស មោហាយ សម្មោហនាយ សមត្ថំ តស្ស ចិត្តំ មោហេតុំ បរិយត្តំ, បារគវេសិនោ បន វិវដ្ដាភិរតស្ស នោ អលំ ន បរិយត្តំ.

អដ្ឋាបទកតាតិ អដ្ឋបទាការេន កតា សញ្ចិតា បុរិមភាគេ កេសេ កប្បេត្វា នលាដស្ស បដិច្ឆាទនវសេន កតា កេសរចនា អដ្ឋបទំ នាម, យំ ‘‘អលក’’ន្តិបិ វុច្ចតិ. នេត្តា អញ្ជនមក្ខិតាតិ ឧភោបិ នយនានិ អន្តោ ទ្វីសុ អន្តេសុ ច យថា អញ្ជនច្ឆាយា ទិស្សតិ, ឯវំ អញ្ជិតញ្ជនានិ.

អញ្ជនីវ នវា ចិត្តា, បូតិកាយោ អលង្កតោតិ យថា អញ្ជនី អញ្ជននាឡិកា នវា អភិនវា មាលាកម្មមករទន្តាទិវសេន ចិត្តា ពហិ មដ្ឋា ឧជ្ជលា ទស្សនីយា, អន្តោ បន ន ទស្សនីយា ហោតិ, ឯវមេវ តាសំ កាយោ ន្ហានព្ភញ្ជនវត្ថាលង្ការេហិ អលង្កតោ ពហិ ឧជ្ជលោ, អន្តោ បន បូតិ នានប្បការអសុចីហិ ភរិតោ តិដ្ឋតីតិ អត្ថោ.

ឱទហីតិ ឱឌ្ឌេសិ. មិគវោតិ, មិគលុទ្ទកោ. បាសន្តិ, ទណ្ឌវាគុរំ. នាសទាតិ ន សង្ឃដ្ដេសិ. វាគុរន្តិ បាសំ. និវាបន្តិ មិគានំ ខាទនត្ថាយ ខិត្តំ តិណាទិឃាសំ. ឧបមា ខោ អយំ ថេរេន កតា អត្ថស្ស វិញ្ញាបនាយ. អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ – យថា មិគានំ មារណត្ថាយ ទណ្ឌវាគុរំ ឱឌ្ឌេត្វា តត្ថ និវាបំ វិកិរិយ មិគលុទ្ទកេ និលីនេ ឋិតេ តត្ថេកោ ជវបរក្កមសម្បន្នោ ឆេកោ មិគោ បាសំ អផុសន្តោ ឯវ យថាសុខំ និវាបំ ខាទិត្វា, ‘‘វញ្ចេសិ វត មិគោ’’តិ មិគលុទ្ទកេ វិរវន្តេ ឯវ គច្ឆតិ. អបរោ មិគោ ពលវា ឆេកោ ជវសម្បន្នោវ តត្ថ គន្ត្វា និវាបំ ខាទិត្វា តត្ថ តត្ថ បាសំ ឆិន្ទិត្វា, ‘‘វញ្ចេសិ វត មិគោ, បាសោ ឆិន្នោ’’តិ មិគលុទ្ទកេ សោចន្តេ ឯវ គច្ឆតិ, ឯវំ មយម្បិ បុព្ពេ បុថុជ្ជនកាលេ មាតាបិតូហិ អាសជ្ជនត្ថាយ និយ្យាទិតេ ភោគេ ភុញ្ជិត្វា តត្ថ តត្ថ អសជ្ជមានា និក្ខន្តា. ឥទានិ បន សព្ពសោ ឆិន្នកិលេសា អបាសា ហុត្វា ឋិតា, តេហិ ទិន្នភោជនំ ភុញ្ជិត្វា តេសុ សោចន្តេសុ ឯវ គច្ឆាមាតិ.

ឯវំ ថេរោ មិគលុទ្ទកំ វិយ មាតាបិតរោ, ហិរញ្ញសុវណ្ណំ ឥត្ថាគារញ្ច វាគុរជាលំ វិយ, អត្តនា បុព្ពេ ភុត្តភោគេ ច ឥទានិ ភុត្តភោជនញ្ច និវាបតិណំ វិយ, អត្តានំ មហាមិគំ វិយ ច កត្វា ទស្សេតិ. ឥមា គាថា វត្វា វេហាសំ អព្ភុគ្គន្ត្វា រញ្ញោ កោរព្យស្ស មិគាជិនឧយ្យានេ មង្គលសិលាបដ្ដេ និសីទិ. ថេរស្ស កិរ បិតា សត្តសុ ទ្វារកោដ្ឋកេសុ អគ្គឡំ ទាបេត្វា មល្លេ អាណាបេសិ ‘‘និក្ខមិតុំ មា ទេថ, កាសាយានិ អបនេត្វា សេតកានិ និវាសេថា’’តិ, តស្មា ថេរោ អាកាសេន អគមាសិ. អថ រាជា កោរព្យោ ថេរស្ស តត្ថ និសិន្នភាវំ សុត្វា តំ ឧបសង្កមិត្វា សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ‘‘ឥធ, ភោ រដ្ឋបាល, បព្ពជន្តោ ព្យាធិបារិជុញ្ញំ វា ជរាភោគញាតិបារិជុញ្ញំ វា បត្តោ បព្ពជតិ. ត្វំ បន កិញ្ចិបិ បារិជុញ្ញំ អនុបគតោ ឯវ កស្មា បព្ពជិតោ’’តិ បុច្ឆិ. អថស្ស ថេរោ, ‘‘ឧបនិយ្យតិ លោកោ អទ្ធុវោ, អតាណោ លោកោ អនភិស្សរោ, អស្សកោ លោកោ សព្ពំ បហាយ គមនីយំ, ឩនោ លោកោ អតិត្តោ តណ្ហាទាសោ’’តិ (ម. និ. ២.៣០៥) ឥមេសំ ចតុន្នំ ធម្មុទ្ទេសានំ អត្តានំ វិវិត្តភាវំ កថេត្វា តស្សា ទេសនាយ អនុគីតិំ កថេន្តោ –

៧៧៦. ‘‘បស្សាមិ លោកេ សធនេ មនុស្សេ, លទ្ធាន វិត្តំ ន ទទន្តិ មោហា;

លុទ្ធា ធនំ សន្និចយំ ករោន្តិ, ភិយ្យោវ កាមេ អភិបត្ថយន្តិ.

៧៧៧. ‘‘រាជា បសយ្ហប្បថវិំ វិជេត្វា, សសាគរន្តំ មហិមាវសន្តោ;

ឱរំ សមុទ្ទស្ស អតិត្តរូបោ, បារំ សមុទ្ទស្សបិ បត្ថយេថ.

៧៧៨. ‘‘រាជា ច អញ្ញេ ច ពហូ មនុស្សា, អវីតតណ្ហា មរណំ ឧបេន្តិ;

ឩនាវ ហុត្វាន ជហន្តិ ទេហំ, កាមេហិ លោកម្ហិ ន ហត្ថិ តិត្តិ.

៧៧៩. ‘‘កន្ទន្តិ នំ ញាតី បកិរិយ កេសេ, ‘អហោ វតា នោ អមរា’តិ ចាហុ;

វត្ថេន នំ បារុតំ នីហរិត្វា, ចិតំ សមោធាយ តតោ ឌហន្តិ.

៧៨០. ‘‘សោ ឌយ្ហតិ សូលេហិ តុជ្ជមានោ, ឯកេន វត្ថេន បហាយ ភោគេ;

ន មីយមានស្ស ភវន្តិ តាណា, ញាតី ច មិត្តា អថ វា សហាយា.

៧៨១. ‘‘ទាយាទកា តស្ស ធនំ ហរន្តិ, សត្តោ បន គច្ឆតិ យេនកម្មំ;

ន មីយមានំ ធនមន្វេតិ កិញ្ចិ, បុត្តា ច ទារា ច ធនញ្ច រដ្ឋំ.

៧៨២. ‘‘ន ទីឃមាយុំ លភតេ ធនេន, ន ចាបិ វិត្តេន ជរំ វិហន្តិ;

អប្បំ ហិទំ ជីវិតមាហុ ធីរា, អសស្សតំ វិប្បរិណាមធម្មំ.

៧៨៣. ‘‘អឌ្ឍា ទលិទ្ទា ច ផុសន្តិ ផស្សំ, ពាលោ ច ធីរោ ច តថេវ ផុដ្ឋោ;

ពាលោ ហិ ពាល្យា វធិតោវ សេតិ, ធីរោ ច នោ វេធតិ ផស្សផុដ្ឋោ.

៧៨៤. ‘‘តស្មា ហិ បញ្ញាវ ធនេន សេយ្យា, យាយ វោសានមិធាធិគច្ឆតិ;

អព្យោសិតត្តា ហិ ភវាភវេសុ, បាបានិ កម្មានិ ករោតិ មោហា.

៧៨៥. ‘‘ឧបេតិ គព្ភញ្ច បរញ្ច លោកំ, សំសារមាបជ្ជ បរម្បរាយ;

តស្សប្បបញ្ញោ អភិសទ្ទហន្តោ, ឧបេតិ គព្ភញ្ច បរញ្ច លោកំ.

៧៨៦. ‘‘ចោរោ យថា សន្ធិមុខេ គហីតោ, សកម្មុនា ហញ្ញតិ បាបធម្មោ;

ឯវំ បជា បេច្ច បរម្ហិ លោកេ, សកម្មុនា ហញ្ញតិ បាបធម្មោ.

៧៨៧. ‘‘កាមា ហិ ចិត្រា មធុរា មនោរមា, វិរូបរូបេន មថេន្តិ ចិត្តំ;

អាទីនវំ កាមគុណេសុ ទិស្វា, តស្មា អហំ បព្ពជិតោម្ហិ រាជ.

៧៨៨. ‘‘ទុមប្ផលានីវ បតន្តិ មាណវា, ទហរា ច វុឌ្ឍា ច សរីរភេទា;

ឯតម្បិ ទិស្វា បព្ពជិតោម្ហិ រាជ, អបណ្ណកំ សាមញ្ញមេវ សេយ្យោ.

៧៨៩. ‘‘សទ្ធាយាហំ បព្ពជិតោ, ឧបេតោ ជិនសាសនេ;

អវញ្ឈា មយ្ហំ បព្ពជ្ជា, អនណោ ភុញ្ជាមិ ភោជនំ.

៧៩០. ‘‘កាមេ អាទិត្តតោ ទិស្វា, ជាតរូបានិ សត្ថតោ;

គព្ភវោក្កន្តិតោ ទុក្ខំ, និរយេសុ មហព្ភយំ.

៧៩១. ‘‘ឯតមាទីនវំ ញត្វា, សំវេគំ អលភិំ តទា;

សោហំ វិទ្ធោ តទា សន្តោ, សម្បត្តោ អាសវក្ខយំ.

៧៩២. ‘‘បរិចិណ្ណោ មយា សត្ថា, កតំ ពុទ្ធស្ស សាសនំ;

ឱហិតោ គរុកោ ភារោ, ភវនេត្តិ សមូហតា.

៧៩៣. ‘‘យស្សត្ថាយ បព្ពជិតោ, អគារស្មានគារិយំ;

សោ មេ អត្ថោ អនុប្បត្តោ, សព្ពសំយោជនក្ខយោ’’តិ. – ឥមា គាថា អវោច;

តត្ថ បស្សាមិ លោកេតិ អហំ, មហារាជ, ឥមស្មិំ លោកេ សធនេ ធនសម្បន្នេ អឌ្ឍេ មនុស្សេ បស្សាមិ, តេ បន លទ្ធាន វិត្តំ ធនំ លភិត្វា ភោគសម្បត្តិយំ ឋិតា សមណព្រាហ្មណាទីសុ កស្សចិ កិញ្ចិបិ ន ទទន្តិ. កស្មា? មោហា កម្មស្សកតាបញ្ញាយ អភាវតោ. លុទ្ធា លោភាភិភូតា យថាលទ្ធំ ធនំ សន្និចយំ សព្ពសោ និចេតព្ពំ និធេតព្ពំ ករោន្តិ. ភិយ្យោវ យថាធិគតកាមតោ ឧបរិ កាមេ កាមគុណេ ‘‘តថាហំ ឯទិសេ ច ភោគេ បដិលភេយ្យ’’ន្តិ អភិបត្ថយន្តិ បច្ចាសីសន្តិ តជ្ជញ្ច វាយាមំ ករោន្តិ.

ភិយ្យោ កាមបត្ថនាយ ឧទាហរណំ ទស្សេន្តោ ‘‘រាជា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ បសយ្ហប្បថវិំ វិជេត្វាតិ អត្តនោ វំសានុគតំ បថវិំ ពលក្ការេន អភិវិជិយ. អាវសន្តោតិ បសាសេន្តោ. ឱរំ សមុទ្ទស្សាតិ អនវសេសំ សមុទ្ទស្ស ឱរភាគំ លភិត្វាបិ តេន អតិត្តរូបោ បារំ សមុទ្ទស្ស ទីបន្តរម្បិ បត្ថយេយ្យ.

អវីតតណ្ហាតិ អវិគតតណ្ហា. ឩនាវាតិ អបរិបុណ្ណមនោរថាវ. កាមេហិ លោកម្ហិ ន ហត្ថិ តិត្តីតិ តណ្ហាវិបន្នានំ ឥមស្មិំ លោកេ វត្ថុកាមេហិ តិត្តិ នាម នត្ថិ.

កន្ទន្តិ នន្តិ មតបុរិសំ ឧទ្ទិស្ស តស្ស គុណេ កិត្តេន្តា កន្ទនំ ករោន្តិ. អហោ វតា នោ អមរាតិ ចាហូតិ អហោ វត អម្ហាកំ ញាតី អមរា សិយុន្តិ ច កថេន្តិ, គាថាសុខត្ថញ្ហេត្ថ វតា-ឥតិ ទីឃំ កត្វា វុត្តំ.

សោ ឌយ្ហតិ សូលេហិ តុជ្ជមានោតិ សោ មតសត្តោ ឆវឌាហកេហិ សម្មា ឈាបេតុំ សូលេហិ តុជ្ជមានោ. តាណាតិ បរិត្តាណករា.

យេនកម្មន្តិ យថាកម្មំ. ធនន្តិ ធនាយិតព្ពំ យំកិញ្ចិ វត្ថុ. បុន ធនន្តិ ហិរញ្ញសុវណ្ណំ សន្ធាយ វទតិ.

‘‘ន ទីឃមាយុ’’ន្តិអាទិនា កាមគុណស្ស ជរាយ ច បដិការាភាវំ វត្វា បុន តស្ស ឯកន្តិកភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘អប្បំ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. ផុសន្តីតិ អនិដ្ឋផស្សំ ផុសន្តិ បាបុណន្តិ, តត្ថ អឌ្ឍទលិទ្ទតា អការណន្តិ ទស្សេតិ. ផស្សំ ពាលោ ច ធីរោ ច តថេវ ផុដ្ឋោតិ យថា ពាលោ ឥដ្ឋានិដ្ឋសម្ផស្សំ ផុដ្ឋោ, តថេវ ធីរោ ឥដ្ឋានិដ្ឋផស្សំ ផុដ្ឋោ ហោតិ, ន ឯត្ថ ពាលបណ្ឌិតានំ កោចិ វិសេសោ. អយំ បន វិសេសោ, ពាលោ ហិ ពាល្យា វធិតោវ សេតីតិ ពាលបុគ្គលោ កេនចិ ទុក្ខធម្មេន ផុដ្ឋោ សោចន្តោ កិលមន្តោ ឧរត្តាឡិំ កន្ទន្តោ ពាលភាវេន វធិតោ បីឡិតោវ ហុត្វា សេតិ សយតិ. ឥតោ ចិតោ ច អាវដ្ដន្តោ វិវដ្ដន្តោ វិរោធេន្តោ វេធតិ ផស្សផុដ្ឋោតិ ធីរោ បន បណ្ឌិតោ ទុក្ខសម្ផស្សេន សម្ផុដ្ឋោ ន វេធតិ កម្បនមត្តម្បិ តស្ស ន ហោតីតិ.

តស្មាតិ យស្មា ពាលបណ្ឌិតានំ លោកធម្មេ ឯទិសី បវត្តិ, តស្មា ហិ បញ្ញាវ ធនេន សេយ្យា, យាយ វោសានមិធាធិគច្ឆតីតិ បញ្ញាវ ធនតោ បាសំសតរា, យាយ បញ្ញាយ វោសានំ ភវស្ស បរិយោសានភូតំ និព្ពានំ អធិគច្ឆតិ. អព្យោសិតត្តា ហីតិ អនធិគតនិដ្ឋត្តា. ភវាភវេសូតិ មហន្តាមហន្តេសុ ភវេសុ.

ឧបេតិ គព្ភញ្ច បរញ្ច លោកំ, សំសារមាបជ្ជ បរម្បរាយាតិ យោ បាបានិ កត្វា អបរាបរំ សំសរណមាបជ្ជិត្វា ឧបេតិ គព្ភញ្ច បរញ្ច លោកំ គព្ភសេយ្យាយ បរលោកុប្បត្តិយា ច ន មុច្ចតិ, តស្ស បាបកម្មការិនោ បុគ្គលស្ស កិរិយំ អភិសទ្ទហន្តោ ‘‘អត្តា ច មេ ហោតី’’តិ បត្តិយាយន្តោ អញ្ញោបិ អប្បបញ្ញោ ពាលោ យថា បដិបជ្ជិត្វា ឧបេតិ គព្ភញ្ច បរញ្ច លោកំ, ន តតោ បរិមុច្ចតិ.

ចោរោ យថាតិ យថា ចោរោ បាបធម្មោ ឃរសន្ធិំ ឆិន្ទន្តោ សន្ធិមុខេ អារក្ខកបុរិសេហិ គហិតោ សកម្មុនា តេន អត្តនោ សន្ធិច្ឆេទកម្មុនា ការណភូតេន កសាទីហិ តាឡនាទិវសេន ហញ្ញតិ រាជបុរិសេហិ ពាធិយ្យតិ ពជ្ឈតិ ច. ឯវំ បជាតិ ឯវមយំ សត្តលោកោ ឥធ បាបានិ ករិត្វា បេច្ច បត្វា តេន កម្មុនា បរម្ហិ លោកេ និរយាទីសុ ហញ្ញតិ, បញ្ចវិធពន្ធនកម្មការណាទិវសេន ពាធិយ្យតិ.

ឯវមេតាហិ ឯកាទសហិ គាថាហិ យថារហំ ចត្តារោ ធម្មុទ្ទេសេ បកាសេត្វា ឥទានិ កាមេសុ សំសារេ ច អាទីនវំ ទិស្វា សទ្ធាយ អត្តនោ បព្ពជិតភាវំ បព្ពជិតកិច្ចស្ស ច មត្ថកប្បត្តិំ វិភាវេន្តោ ‘‘កាមា ហី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ កាមាតិ វត្ថុកាមា មនាបិយា រូបាទយោ ធម្មា, កិលេសកាមា សព្ពេបិ រាគប្បភេទា. ឥធ បន វត្ថុកាមា វេទិតព្ពា. តេ ហិ រូបាទិវសេន អនេកប្បការតាយ ចិត្រា. លោកស្សាទវសេន ឥដ្ឋាការតាយ មធុរា. ពាលបុថុជ្ជនានំ មនំ រមេន្តីតិ មនោរមា. វិរូបរូបេនាតិ វិវិធរូបេន, អនេកវិធសភាវេនាតិ អត្ថោ. តេ ហិ រូបាទិវសេន ចិត្រា, នីលាទិវសេន វិវិធរូបា. ឯវំ តេន វិរូបរូបេន តថា តថា អស្សាទំ ទស្សេត្វា មថេន្តិ ចិត្តំ បព្ពជ្ជាយ អភិរមិតុំ ន ទេន្តីតិ ឥមិនា អប្បស្សាទពហុទុក្ខតាទិនា អាទីនវំ កាមគុណេសុ ទិស្វា តស្មា តំនិមិត្តំ អហំ បព្ពជិតោ អម្ហិ. ទុមប្ផលានិ បក្កកាលេ អបរិបក្កកាលេ ច យត្ថ កត្ថចិ បរូបក្កមតោ សរសតោ វា បតន្តិ, ឯវំ សត្តា ទហរា ច វុឌ្ឍា ច សរីរស្ស ភេទា បតន្តិយេវ. ឯតម្បិ ទិស្វាតិ ឯវំ អនិច្ចតម្បិ បញ្ញាចក្ខុនា ទិស្វា, ន កេវលំ អប្បស្សាទតាទិតាយ អាទីនវមេវាតិ អធិប្បាយោ. អបណ្ណកន្តិ អវិរទ្ធនកំ សាមញ្ញមេវ សមណភាវោវ សេយ្យោ ឧត្តរិតរោ.

សទ្ធាយាតិ កម្មំ កម្មផលំ ពុទ្ធសុពុទ្ធតំ ធម្មសុធម្មតំ សង្ឃសុប្បដិបត្តិញ្ច សទ្ទហិត្វា. ឧបេតោ ជិនសាសនេតិ សត្ថុ សាសនេ សម្មាបដិបត្តិំ ឧបគតោ. អវញ្ឈា មយ្ហំ បព្ពជ្ជា អរហត្តស្ស អធិគតត្តា. តតោ ឯវ អនណោ ភុញ្ជាមិ ភោជនំ និក្កិលេសវសេន សាមិភាវតោ សាមិបរិភោគេន បរិភុញ្ជនតោ.

កាមេ អាទិត្តតោ ទិស្វាតិ វត្ថុកាមេ កិលេសកាមេ ច ឯកាទសហិ អគ្គីហិ អាទិត្តភាវតោ ទិស្វា. ជាតរូបានិ សត្ថតោតិ កតាកតប្បភេទា សព្ពសុវណ្ណវិកតិយោ អនត្ថាវហតាយ និសិតសត្ថតោ. គព្ភវោក្កន្តិតោ ទុក្ខន្តិ គព្ភវោក្កន្តិតោ បដ្ឋាយ សព្ពសំសារបវត្តិទុក្ខំ. និរយេសុ មហព្ភយន្តិ សឧស្សទេសុ អដ្ឋសុ មហានិរយេសុ លព្ភមានំ មហាភយញ្ច សព្ពត្ថ ទិស្វាតិ យោជនា.

ឯតមាទីនវំ ញត្វាតិ ឯតំ កាមានំ អាទិត្តតាទិំ សំសារេ អាទីនវំ ទោសំ ញត្វា. សំវេគំ អលភិំ តទាតិ តស្មិំ សត្ថុ សន្តិកេ ធម្មស្ស សុតកាលេ ភវាទិកេ សំវេគំ អលត្ថំ. វិទ្ធោ តទា សន្តោតិ តស្មិំ គហដ្ឋកាលេ រាគសល្លាទីហិ វិទ្ធោ សមានោ ឥទានិ សត្ថុ សាសនំ អាគម្ម សម្បត្តោ អាសវក្ខយំ, វិទ្ធោ វា ចត្តារិ សច្ចានិ, បដិវិទ្ធោតិ អត្ថោ. សេសំ អន្តរន្តរាទីសុ វុត្តត្តា សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ឯវំ ថេរោ រញ្ញោ កោរព្យស្ស ធម្មំ ទេសេត្វា សត្ថុ សន្តិកមេវ គតោ. សត្ថា ច អបរភាគេ អរិយគណមជ្ឈេ និសិន្នោ ថេរំ សទ្ធាបព្ពជិតានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសីតិ.

រដ្ឋបាលត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.