២. បារាបរិយត្ថេរគាថាវណ្ណនា

សមណស្ស អហុ ចិន្តាតិអាទិកា អាយស្មតោ បារាបរិយត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយំ កុសលំ ឧបចិនិត្វា សុគតីសុយេវ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាវត្ថិយំ អញ្ញតរស្ស ព្រាហ្មណមហាសាលស្ស បុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តិ. តស្ស វយប្បត្តស្ស គោត្តវសេន បារាបរិយោត្វេវ សមញ្ញា អហោសិ. សោ តយោ វេទេ ឧគ្គហេត្វា ព្រាហ្មណសិប្បេសុ និប្ផត្តិំ គតោ. ឯកទិវសំ សត្ថុ ធម្មទេសនាកាលេ ជេតវនវិហារំ គន្ត្វា បរិសបរិយន្តេ និសីទិ. សត្ថា តស្ស អជ្ឈាសយំ ឱលោកេត្វា ឥន្ទ្រិយភាវនាសុត្តំ (ម. និ. ៣.៤៥៣) ទេសេសិ. សោ តំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិ. តំ សុត្តំ ឧគ្គហេត្វា តទត្ថមនុចិន្តេសិ. យថា បន អនុចិន្តេសិ, ស្វាយមត្ថោ គាថាសុ ឯវ អាវិ ភវិស្សតិ. សោ តថា អនុវិចិន្តេន្តោ អាយតនមុខេន វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា នចិរស្សេវ អរហត្តំ បត្តោ. អបរភាគេ អត្តនា ចិន្តិតាការំ បកាសេន្តោ –

៧២៦. ‘‘សមណស្ស អហុ ចិន្តា, បារាបរិយស្ស ភិក្ខុនោ;

ឯកកស្ស និសិន្នស្ស, បវិវិត្តស្ស ឈាយិនោ.

៧២៧. ‘‘កិមានុបុព្ពំ បុរិសោ, កិំ វតំ កិំ សមាចារំ;

អត្តនោ កិច្ចការីស្ស, ន ច កញ្ចិ វិហេឋយេ.

៧២៨. ‘‘ឥន្ទ្រិយានិ មនុស្សានំ, ហិតាយ អហិតាយ ច;

អរក្ខិតានិ អហិតាយ, រក្ខិតានិ ហិតាយ ច.

៧២៩. ‘‘ឥន្ទ្រិយានេវ សារក្ខំ, ឥន្ទ្រិយានិ ច គោបយំ;

អត្តនោ កិច្ចការីស្ស, ន ច កញ្ចិ វិហេឋយេ.

៧៣០. ‘‘ចក្ខុន្ទ្រិយំ ចេ រូបេសុ, គច្ឆន្តំ អនិវារយំ;

អនាទីនវទស្សាវី, សោ ទុក្ខា ន ហិ មុច្ចតិ.

៧៣១. ‘‘សោតិន្ទ្រិយំ ចេ សទ្ទេសុ, គច្ឆន្តំ អនិវារយំ;

អនាទីនវទស្សាវី, សោ ទុក្ខា ន ហិ មុច្ចតិ.

៧៣២. ‘‘អនិស្សរណទស្សាវី, គន្ធេ ចេ បដិសេវតិ;

ន សោ មុច្ចតិ ទុក្ខម្ហា, គន្ធេសុ អធិមុច្ឆិតោ.

៧៣៣. ‘‘អម្ពិលំ មធុរគ្គញ្ច, តិត្តកគ្គមនុស្សរំ;

រសតណ្ហាយ គធិតោ, ហទយំ នាវពុជ្ឈតិ.

៧៣៤. ‘‘សុភាន្យប្បដិកូលានិ, ផោដ្ឋព្ពានិ អនុស្សរំ;

រត្តោ រាគាធិករណំ, វិវិធំ វិន្ទតេ ទុខំ.

៧៣៥. ‘‘មនំ ចេតេហិ ធម្មេហិ, យោ ន សក្កោតិ រក្ខិតុំ;

តតោ នំ ទុក្ខមន្វេតិ, សព្ពេហេតេហិ បញ្ចហិ.

៧៣៦. ‘‘បុព្ពលោហិតសម្បុណ្ណំ, ពហុស្ស កុណបស្ស ច;

នរវីរកតំ វគ្គុំ, សមុគ្គមិវ ចិត្តិតំ.

៧៣៧. ‘‘កដុកំ មធុរស្សាទំ, បិយនិពន្ធនំ ទុខំ;

ខុរំវ មធុនា លិត្តំ, ឧល្លិហំ នាវពុជ្ឈតិ.

៧៣៨. ‘‘ឥត្ថិរូបេ ឥត្ថិសរេ, ផោដ្ឋព្ពេបិ ច ឥត្ថិយា;

ឥត្ថិគន្ធេសុ សារត្តោ, វិវិធំ វិន្ទតេ ទុខំ.

៧៣៩. ‘‘ឥត្ថិសោតានិ សព្ពានិ, សន្ទន្តិ បញ្ច បញ្ចសុ;

តេសមាវរណំ កាតុំ, យោ សក្កោតិ វីរិយវា.

៧៤០. ‘‘សោ អត្ថវា សោ ធម្មដ្ឋោ, សោ ទក្ខោ សោ វិចក្ខណោ;

ករេយ្យ រមមានោបិ, កិច្ចំ ធម្មត្ថសំហិតំ.

៧៤១. ‘‘អថោ សីទតិ សញ្ញុត្តំ, វជ្ជេ កិច្ចំ និរត្ថកំ;

ន តំ កិច្ចន្តិ មញ្ញិត្វា, អប្បមត្តោ វិចក្ខណោ.

៧៤២. ‘‘យញ្ច អត្ថេន សញ្ញុត្តំ, យា ច ធម្មគតា រតិ;

តំ សមាទាយ វត្តេថ, សា ហិ វេ ឧត្តមា រតិ.

៧៤៣. ‘‘ឧច្ចាវចេហុបាយេហិ, បរេសមភិជិគីសតិ;

ហន្ត្វា វធិត្វា អថ សោចយិត្វា, អាលោបតិ សាហសា យោ បរេសំ.

៧៤៤. ‘‘តច្ឆន្តោ អាណិយា អាណិំ, និហន្តិ ពលវា យថា;

ឥន្ទ្រិយានិន្ទ្រិយេហេវ, និហន្តិ កុសលោ តថា.

៧៤៥. ‘‘សទ្ធំ វីរិយំ សមាធិញ្ច, សតិបញ្ញញ្ច ភាវយំ;

បញ្ច បញ្ចហិ ហន្ត្វាន, អនីឃោ យាតិ ព្រាហ្មណោ.

៧៤៦. ‘‘សោ អត្ថវា សោ ធម្មដ្ឋោ, កត្វា វាក្យានុសាសនិំ;

សព្ពេន សព្ពំ ពុទ្ធស្ស, សោ នរោ សុខមេធតី’’តិ. – ឥមា គាថា អភាសិ;

តត្ថ សមណស្សាតិ បព្ពជិតស្ស. អហូតិ អហោសិ. ចិន្តាតិ ធម្មចិន្តា ធម្មវិចារណា. បារាបរិយស្សាតិ បារាបរគោត្តស្ស. ‘‘បារាចរិយស្សា’’តិបិ បឋន្តិ. ភិក្ខុនោតិ សំសារេ ភយំ ឥក្ខនសីលស្ស. ឯកកស្សាតិ អសហាយស្ស, ឯតេន កាយវិវេកំ ទស្សេតិ. បវិវិត្តស្សាតិ បវិវេកហេតុនា កិលេសានំ វិក្ខម្ភនេន វិវេកំ អារទ្ធស្ស, ឯតេន ចិត្តវិវេកំ ទស្សេតិ. តេនាហ ‘‘ឈាយិនោ’’តិ. ឈាយិនោតិ ឈាយនសីលស្ស, យោនិសោមនសិការេសុ យុត្តស្សាតិ អត្ថោ. សព្ពមេតំ ថេរោ អត្តានំ បរំ វិយ កត្វា វទតិ.

‘‘កិមានុបុព្ព’’ន្តិអាទិនា តំ ចិន្តនំ ទស្សេតិ. តត្ថ បឋមគាថាយំ តាវ កិមានុបុព្ពន្តិ អនុបុព្ពំ អនុក្កមោ, អនុបុព្ពមេវ វក្ខមានេសុ វតសមាចារេសុ កោ អនុក្កមោ, កេន អនុក្កមេន តេ បដិបជ្ជិតព្ពាតិ អត្ថោ. បុរិសោ កិំ វតំ កិំ សមាចារន្តិ អត្ថកាមោ បុរិសោ សមាទិយិតព្ពដ្ឋេន ‘‘វត’’ន្តិ លទ្ធនាមំ, កីទិសំ សីលំ សមាចារំ, សមាចរន្តោ, អត្តនោ កិច្ចការី កត្តព្ពការី អស្ស, កញ្ចិ សត្តំ ន ច វិហេឋយេ, ន ពាធេយ្យាតិ អត្ថោ. អត្តនោ កិច្ចំ នាម សមណធម្មោ, សង្ខេបតោ សីលសមាធិបញ្ញា, តំ សម្បាទេន្តស្ស បរវិហេឋនាយ លេសោបិ នត្ថិ តាយ សតិ សមណភាវស្សេវ អភាវតោ.

យថាហ ភគវា – ‘‘ន ហិ បព្ពជិតោ បរូបឃាតី, ន សមណោ ហោតិ បរំ វិហេឋយន្តោ’’តិ (ធ. ប. ១៨៤). ឯត្ថ ច វតគ្គហណេន វារិត្តសីលំ គហិតំ, សមាចារគ្គហណេន សមាចរិតព្ពតោ ចារិត្តសីលេន សទ្ធិំ ឈានវិបស្សនាទិ, តស្មា វារិត្តសីលំ បធានំ. តត្ថាបិ ច យស្មា ឥន្ទ្រិយសំវរេ សិទ្ធេ សព្ពំ សីលំ សុរក្ខិតំ, សុគោបិតមេវ ហោតិ, តស្មា ឥន្ទ្រិយសំវរសីលំ តាវ ទស្សេតុកាមោ ឥន្ទ្រិយានំ អរក្ខណេ រក្ខណេ ច អាទីនវានិសំសេ វិភាវេន្តោ ‘‘ឥន្ទ្រិយានិ មនុស្សាន’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ ឥន្ទ្រិយានីតិ រក្ខិតព្ពធម្មនិទស្សនំ, តស្មា ចក្ខាទីនិ ឆ ឥន្ទ្រិយានីតិ វុត្តំ ហោតិ. មនុស្សានន្តិ រក្ខណយោគ្យបុគ្គលនិទស្សនំ. ហិតាយាតិ អត្ថាយ. អហិតាយាតិ អនត្ថាយ. ហោន្តីតិ វចនសេសោ. កថំ បន តានិយេវ ហិតាយ ច អហិតាយ ហោន្តីតិ អាហ ‘‘រក្ខិតានី’’តិអាទិ. តស្សត្ថោ – យស្ស ចក្ខាទីនិ ឥន្ទ្រិយានិ សតិកវាដេន អបិហិតានិ, តស្ស រូបាទីសុ អភិជ្ឈាទិបាបធម្មបវត្តិយា ទ្វារភាវតោ អនត្ថាយ បិហិតានិ, តទភាវតោ អត្ថាយ សំវត្តន្តីតិ.

ឥន្ទ្រិយានេវ សារក្ខន្តិ យស្មា ឥន្ទ្រិយសំវរោ បរិបុណ្ណោ សីលសម្បទំ បរិបូរេតិ, សីលសម្បទា បរិបុណ្ណា សមាធិសម្បទំ បរិបូរេតិ, សមាធិសម្បទា បរិបុណ្ណា បញ្ញាសម្បទំ បរិបូរេតិ, តស្មា ឥន្ទ្រិយារក្ខា អត្តហិតបដិបត្តិយាវ មូលន្តិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឥន្ទ្រិយានេវ សារក្ខ’’ន្តិ. សតិបុព្ពង្គមេន អារក្ខេន សំរក្ខន្តោ យោនិសោមនសិការេន ឥន្ទ្រិយានិ ឯវ តាវ សម្មទេវ រក្ខន្តោ, យថា អកុសលចោរា តេហិ តេហិ ទ្វារេហិ បវិសិត្វា ចិត្តសន្តានេ កុសលំ ភណ្ឌំ ន វិលុម្បន្តិ, តថា តានិ បិទហន្តោតិ អត្ថោ. សារក្ខន្តិ ច សំ-សទ្ទស្ស សាភាវំ កត្វា វុត្តំ, ‘‘សារាគោ’’តិអាទីសុ វិយ. ‘‘សំរក្ខ’’ន្តិ ច បាឋោ. ឥន្ទ្រិយានិ ច គោបយន្តិ តស្សេវ បរិយាយវចនំ, បរិយាយវចនេ បយោជនំ នេត្តិអដ្ឋកថាយំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. ‘‘អត្តនោ កិច្ចការីស្សា’’តិ ឥមិនា អត្តហិតបដិបត្តិំ ទស្សេតិ, ‘‘ន ច កញ្ចិ វិហេឋយេ’’តិ ឥមិនា បរហិតបដិបត្តិំ, ឧភយេនាបិ វា អត្តហិតបដិបត្តិមេវ ទស្សេតិ បរាវិហេឋនស្សាបិ អត្តហិតបដិបត្តិភាវតោ. អថ វា បទទ្វយេនបិ អត្តហិតបដិបត្តិំ ទស្សេតិ បុថុជ្ជនស្ស សេក្ខស្ស ច បរហិតបដិបត្តិយាបិ អត្តហិតបដិបត្តិភាវតោ.

ឯវំ រក្ខិតានិ ឥន្ទ្រិយានិ ហិតាយ ហោន្តីតិ វោទានបក្ខំ សង្ខេបេនេវ ទស្សេត្វា, អរក្ខិតានិ អហិតាយ ហោន្តីតិ សំកិលេសបក្ខំ បន វិភជិត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘ចក្ខុន្ទ្រិយំ ចេ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ចក្ខុន្ទ្រិយំ ចេ រូបេសុ, គច្ឆន្តំ អនិវារយំ. អនាទីនវទស្សាវីតិ យោ នីលបីតាទិភេទេសុ ឥដ្ឋានិដ្ឋេសុ រូបាយតនេសុ គច្ឆន្តំ យថារុចិ បវត្តន្តំ ចក្ខុន្ទ្រិយំ អនិវារយំ, អនិវារយន្តោ អប្បដិពាហន្តោ តថាបវត្តិយំ អាទីនវទស្សាវី ន ហោតិ ចេ, ទិដ្ឋធម្មិកំ សម្បរាយិកញ្ច អាទីនវំ ទោសំ ន បស្សតិ ចេ. ‘‘គច្ឆន្តំ និវារយេ អនិស្សរណទស្សាវី’’តិ ច បាឋោ. តត្ថ យោ ‘‘ទិដ្ឋេ ទិដ្ឋមត្តំ ភវិស្សតី’’តិ (សំ. និ. ៤.៩៥) វុត្តវិធិនា ទិដ្ឋមត្តេយេវ ឋត្វា សតិសម្បជញ្ញវសេន រូបាយតនេ បវត្តមានោ តត្ថ និស្សរណទស្សាវី នាម. វុត្តវិបរិយាយេន អនិស្សរណទស្សាវី ទដ្ឋព្ពោ. សោ ទុក្ខា ន ហិ មុច្ចតីតិ សោ ឯវរូបោ បុគ្គលោ វដ្ដទុក្ខតោ ន មុច្ចតេវ. ឯត្ថ ច ចក្ខុន្ទ្រិយស្ស អនិវារណំ នាម យថា តេន ទ្វារេន អភិជ្ឈាទយោ បាបធម្មា អន្វាស្សវេយ្យុំ, តថា បវត្តនំ, តំ បន អត្ថតោ សតិសម្បជញ្ញស្ស អនុដ្ឋាបនំ ទដ្ឋព្ពំ. សេសិន្ទ្រិយេសុបិ ឯសេវ នយោ. អធិមុច្ឆិតោតិ អធិមុត្តតណ្ហាយ មុច្ឆំ អាបន្នោ. អម្ពិលន្តិ អម្ពិលរសំ. មធុរគ្គន្តិ មធុររសកោដ្ឋាសំ. តថា តិត្តកគ្គំ. អនុស្សរន្តិ អស្សាទវសេន តំ តំ រសំ អនុវិចិន្តេន្តោ. គន្ថិតោតិ រសតណ្ហាយ តស្មិំ តស្មិំ រសេ គន្ថិតោ ពន្ធោ. ‘‘គធិតោ’’តិ ច បឋន្តិ, គេធំ អាបន្នោតិ អត្ថោ. ហទយំ នាវពុជ្ឈតីតិ ‘‘ទុក្ខស្សន្តំ ករិស្សាមី’’តិ បព្ពជ្ជាទិក្ខណេ ឧប្បន្នំ ចិត្តំ ន ជានាតិ ន សល្លក្ខេតិ, សាសនស្ស ហទយំ អព្ភន្តរំ អនវជ្ជធម្មានំ សម្មទ្ទនរសតណ្ហាយ គធិតោ នាវពុជ្ឈតិ ន ជានាតិ, ន បដិបជ្ជតីតិ អត្ថោ.

សុភានីតិ សុន្ទរានិ. អប្បដិកូលានីតិ មនោរមានិ, ឥដ្ឋានិ. ផោដ្ឋព្ពានីតិ ឧបាទិណ្ណានុបាទិណ្ណប្បភេទេ ផស្សេ. រត្តោតិ រជ្ជនសភាវេន រាគេន រត្តោ. រាគាធិករណន្តិ រាគហេតុ. វិវិធំ វិន្ទតេ ទុខន្តិ រាគបរិឡាហាទិវសេន ទិដ្ឋធម្មិកញ្ច និរយសន្តាបាទិវសេន អភិសម្បរាយញ្ច នានប្បការំ ទុក្ខំ បដិលភតិ.

មនំ ចេតេហីតិ មនញ្ច ឯតេហិ រូបារម្មណាទីហិ ធម្មារម្មណប្បភេទេហិ ច. នន្តិ បុគ្គលំ. សព្ពេហីតិ សព្ពេហិ បញ្ចហិបិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យោ បុគ្គលោ មនំ, មនោទ្វារំ, ឯតេហិ យថាវុត្តេហិ រូបាទីហិ បញ្ចហិ ធម្មេហិ ធម្មារម្មណប្បភេទតោ ច. តត្ថ បវត្តនកបាបកម្មនិវារណេន រក្ខិតុំ, គោបិតុំ ន សក្កោតិ, តតោ តស្ស អរក្ខណតោ នំ បុគ្គលំ តំនិមិត្តំ ទុក្ខំ អន្វេតិ, អនុគច្ឆតិ, អនុគច្ឆន្តញ្ច ឯតេហិ បញ្ចហិបិ រូបារម្មណាទីហិ ឆដ្ឋារម្មណេន សទ្ធិំ សព្ពេហិបិ អារម្មណប្បច្ចយភូតេហិ អនុគច្ឆតីតិ. ឯត្ថ ចក្ខុន្ទ្រិយំ, សោតិន្ទ្រិយញ្ច អសម្បត្តគ្គាហិភាវតោ ‘‘គច្ឆន្តំ អនិវារយ’’ន្តិ វុត្តំ ឥតរំ សម្បត្តគ្គាហីតិ ‘‘គន្ធេ ចេ បដិសេវតី’’តិអាទិនា វុត្តំ. តត្ថាបិ ច រសតណ្ហា ច ផោដ្ឋព្ពតណ្ហា ច សត្តានំ វិសេសតោ ពលវតីតិ ‘‘រសតណ្ហាយ គធិតោ, ផោដ្ឋព្ពានិ អនុស្សរន្តោតិ’’ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

ឯវំ អគុត្តទ្វារស្ស បុគ្គលស្ស ឆហិ ទ្វារេហិ ឆសុបិ អារម្មណេសុ អសំវរនិមិត្តំ ឧប្បជ្ជនកទុក្ខំ ទស្សេត្វា ស្វាយមសំវរោ យស្មា សរីរសភាវានវពោធេន ហោតិ, តស្មា សរីរសភាវំ វិចិនន្តោ ‘‘បុព្ពលោហិតសម្បុណ្ណ’’ន្តិអាទិនា គាថាទ្វយមាហ. តស្សត្ថោ – សរីរំ នាមេតំ បុព្ពេន លោហិតេន ច សម្បុណ្ណំ ភរិតំ អញ្ញេន ច បិត្តសេម្ហាទិនា ពហុនា កុណបេន, តយិទំ នរវីរេន នរេសុ ឆេកេន សិប្បាចរិយេន កតំ វគ្គុ មដ្ឋំ លាខាបរិកម្មាទិនា ចិត្តិតំ, អន្តោ បន គូថាទិអសុចិភរិតំ សមុគ្គំ វិយ ឆវិមត្តមនោហរំ ពាលជនសម្មោហំ ទុក្ខសភាវតាយ និរយាទិទុក្ខតាបនតោ ច កដុកំ, បរិកប្បសម្ភវេន អមូលកេន អស្សាទមត្តេន មធុរតាយ មធុរស្សាទំ, តតោ ឯវ បិយភាវនិពន្ធនេន បិយនិពន្ធនំ, ទុស្សហតាយ អប្បតីតតាយ ច ទុខំ, ឦទិសេ សរីរេ អស្សាទលោភេន មហាទុក្ខំ បច្ចនុភុយ្យមានំ អនវពុជ្ឈន្តោ លោកោ មធុរគិទ្ធោ ខុរធារាលេហកបុរិសោ វិយ ទដ្ឋព្ពោតិ.

ឥទានិ ឯតេ ចក្ខាទីនំ គោចរភូតា រូបាទយោ វុត្តា, តេ វិសេសតោ បុរិសស្ស ឥត្ថិបដិពទ្ធា កមនីយាតិ តត្ថ សំវរោ កាតព្ពោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឥត្ថិរូបេ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ឥត្ថិរូបេតិ ឥត្ថិយា ចតុសមុដ្ឋានិករូបាយតនសង្ខាតេ វណ្ណេ. អបិ ច យោ កោចិ ឥត្ថិយា និវត្ថស្ស អលង្ការស្ស វា គន្ធវណ្ណកាទីនំ វា បិឡន្ធនមាលានំ វា កាយបដិពទ្ធោ វណ្ណោ បុរិសស្ស ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស អារម្មណភាវាយ ឧបកប្បតិ, សព្ពមេតំ ‘‘ឥត្ថិរូប’’ន្ត្វេវ វេទិតព្ពំ. ឥត្ថិសរេតិ ឥត្ថិយា គីតលបិតហសិតរុទិតសទ្ទេ. អបិ ច ឥត្ថិយា និវត្ថវត្ថស្សបិ អលង្កតអលង្ការស្សបិ ឥត្ថិបយោគនិប្ផាទិតា វេណុវីណាសង្ខបណវាទីនម្បិ សទ្ទា ឥធ ឥត្ថិសរគ្គហណេន គហិតាតិ វេទិតព្ពា. សព្ពោបេសោ បុរិសស្ស ចិត្តំ អាកឌ្ឍតីតិ. ‘‘ឥត្ថិរសេ’’តិ បន បាឡិយា ចតុសមុដ្ឋានិករសាយតនវសេន វុត្តំ. ឥត្ថិយា កិំការបដិស្សាវិតាទិវសេន អស្សវរសោ ចេវ បរិភោគរសោ ច ឥត្ថិរសោតិ ឯកេ. យោ បន ឥត្ថិយា ឱដ្ឋមំសសម្មក្ខិតខេឡាទិរសោ, យោ ច តាយ បុរិសស្ស ទិន្នយាគុភត្តាទីនំ រសោ, សព្ពោបេសោ ‘‘ឥត្ថិរសោ’’ត្វេវ វេទិតព្ពោ. ផោដ្ឋព្ពេបិ ច ឥត្ថិយា កាយសម្ផស្សោ, ឥត្ថិសរីរារូឡ្ហានំ វត្ថាលង្ការមាលាទីនំ ផស្សោ ‘‘ឥត្ថិផោដ្ឋព្ពោ’’ត្វេវ វេទិតព្ពោ. ឯត្ថ ច យេសំ ឥត្ថិរូបេ ឥត្ថិសរេតិ បាឡិ, តេសំ អបិ-សទ្ទេន ឥត្ថិរសសង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. ឥត្ថិគន្ធេសូតិ ឥត្ថិយា ចតុសមុដ្ឋានិកគន្ធាយតនេសុ. ឥត្ថិយា សរីរគន្ធោ នាម ទុគ្គន្ធោ. ឯកច្ចា ហិ ឥត្ថី អស្សគន្ធិនី ហោតិ, ឯកច្ចា មេណ្ឌគន្ធិនី, ឯកច្ចា សេទគន្ធិនី, ឯកច្ចា សោណិតគន្ធិនី, តថាបិ តាសុ អន្ធពាលោ រជ្ជតេវ. ចក្កវត្តិនោ បន ឥត្ថិរតនស្ស កាយតោ ចន្ទនគន្ធោ វាយតិ, មុខតោ ឧប្បលគន្ធោ, អយំ ន សព្ពាសំ ហោតីតិ, ឥត្ថិយា សរីរេ អារូឡ្ហោ អាគន្តុកោ អនុលិម្បនាទិគន្ធោ ‘‘ឥត្ថិគន្ធោ’’តិ វេទិតព្ពោ. សារត្តោតិ សុដ្ឋុ រត្តោ គធិតោ មុច្ឆិតោ, ឥទំ បន បទំ ‘‘ឥត្ថិរូបេ’’តិអាទីសុបិ យោជេតព្ពំ. វិវិធំ វិន្ទតេ ទុខន្តិ ឥត្ថិរូបាទីសុ សរាគនិមិត្តំ ទិដ្ឋធម្មិកំ វធពន្ធនាទិវសេន សម្បរាយិកំ បញ្ចវិធពន្ធនាទិវសេន នានប្បការំ ទុក្ខំ បដិលភតិ.

ឥត្ថិសោតានិ សព្ពានីតិ ឥត្ថិយា រូបាទិអារម្មណានិ សព្ពានិ អនវសេសានិ បញ្ច តណ្ហាសោតានិ សន្ទន្តិ. បញ្ចសូតិ បុរិសស្ស បញ្ចសុ ទ្វារេសុ. តេសន្តិ តេសំ បញ្ចន្នំ សោតានំ. អាវរណន្តិ សំវរណំ, យថា អសំវរោ ន ឧប្បជ្ជតិ, ឯវំ សតិសម្បជញ្ញំ បច្ចុបដ្ឋបេត្វា សំវរំ បវត្តេតុំ យោ សក្កោតិ, សោ វីរិយវា អារទ្ធវីរិយោ អកុសលានំ ធម្មានំ បហានាយ កុសលានំ ធម្មានំ ឧបសម្បទាយាតិ អត្ថោ.

ឯវំ រូបាទិគោចរេ បព្ពជិតស្ស បដិបត្តិំ ទស្សេត្វា ឥទានិ គហដ្ឋស្ស ទស្សេតុំ ‘‘សោ អត្ថវា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ សោ អត្ថវា សោ ធម្មដ្ឋោ, សោ ទក្ខោ សោ វិចក្ខណោតិ សោ បុគ្គលោ ឥមស្មិំ លោកេ អត្ថវា, ពុទ្ធិមា, ធម្មេ ឋិតោ, ធម្មេ ទក្ខោ, ធម្មេ ឆេកោ, អនលសោ វា វិចក្ខណោ ឥតិ កត្តព្ពតាសុ កុសលោ នាម. ករេយ្យ រមមានោបិ, កិច្ចំ ធម្មត្ថសំហិតន្តិ គេហរតិយា រមមានោបិ ធម្មត្ថសំហិតំ ធម្មតោ អត្ថតោ ច អនបេតមេវ តំ តំ កត្តព្ពំ. អនុប្បន្នានំ ភោគានំ ឧប្បាទនំ, ឧប្បន្នានំ បរិបាលនំ, បរិភោគញ្ច ករេយ្យ, អញ្ញមញ្ញំ, អវិរោធេន, អញ្ញមញ្ញំ, អពាធនេន, តិវគ្គត្ថំ អនុយុញ្ជេយ្យាតិ អធិប្បាយោ. អយញ្ច នយោ យេសំ សម្មាបដិបត្តិអវិរោធេន តិវគ្គត្ថស្ស វសេន វត្តតិ ពិម្ពិសារមហារាជាទីនំ វិយ, តេសំ វសេន វុត្តោ. ន យេសំ កេសញ្ចិ វសេនាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

អថោ សីទតិ សញ្ញុត្តន្តិ យទិ ឥធលោកេ សុបសំហិតំ ទិដ្ឋធម្មិកំ អត្ថំ បរិគ្គហេត្វា ឋិតំ. វជ្ជេ កិច្ចំ និរត្ថកន្តិ សម្បរាយិកត្ថរហិតំ អនត្ថុបសំហិតំ កិច្ចំ សចេបិ វិស្សជ្ជេយ្យ បរិច្ចជេយ្យ. ន តំ កិច្ចន្តិ មញ្ញិត្វា, អប្បមត្តោ វិចក្ខណោតិ សតិអវិប្បវាសេន អប្បមត្តោ វិចារណបញ្ញាសម្ភវេន វិចក្ខណោ អនត្ថុបសំហិតំ, តំ កិច្ចំ មយា ន កាតព្ពន្តិ មញ្ញិត្វា វិវជ្ជេយ្យ.

វិវជ្ជេត្វា បន យញ្ច អត្ថេន សញ្ញុត្តំ, យា ច ធម្មគតា រតិ. តំ សមាទាយ វត្តេថាតិ យំកិញ្ចិ ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកប្បភេទេន អត្ថេន ហិតេន សំយុត្តំ តទុភយហិតាវហំ, យា ច អធិកុសលធម្មគតា សមថវិបស្សនាសហិតា រតិ, តទុភយំ សម្មា អាទិយិត្វា បរិគ្គហំ កត្វា វត្តេយ្យ. ‘‘សព្ពំ រតិំ ធម្មរតិ ជិនាតី’’តិ (ធ. ប. ៣៥៤) វចនតោ សា ហិ ឯកំសេន ឧត្តមត្ថស្ស បាបនតោ ឧត្តមា រតិ នាម.

យំ បន កាមរតិសំយុត្តំ កិច្ចំ និរត្ថកន្តិ វុត្តំ, តស្សា អនត្ថុបសំហិតភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘ឧច្ចាវចេហី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ឧច្ចាវចេហីតិ មហន្តេហិ ចេវ ខុទ្ទកេហិ ច. ឧបាយេហីតិ នយេហិ. បរេសមភិជិគីសតីតិ បរេសំ សន្តកំ អាហរិតុំ ឥច្ឆតិ, បរេ វា សព្ពថា ហាបេតិ, ជិនាបេតិ បរំ ហន្ត្វា, វធិត្វា អថ សោចយិត្វា, អាលោបតិ សាហសា យោ បរេសំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យោ បុគ្គលោ កាមហេតុ បរេ ហនន្តោ, ឃាតេន្តោ, សោចេន្តោ សន្ធិច្ឆេទសន្ធិរុហនបសយ្ហាវហារាទីហិ នានុបាយេហិ បរេសំ សន្តកំ ហរិតុំ វាយមន្តោ សាហសាការំ ករោតិ, អាលោបតិ, ជិគីសតិ សាបតេយ្យវសេន បរេ ហាបេតិ, តស្ស តំ កិច្ចំ កាមរតិសន្និស្សិតំ អនត្ថុបសំហិតំ ឯកន្តនិហីនន្តិ. ឯតេន តប្បដិបក្ខតោ ធម្មគតាយ រតិយា ឯកំសតោ ឧត្តមភាវំយេវ វិភាវេតិ.

ឥទានិ យំ ‘‘តេសមាវរណំ កាតុំ យោ សក្កោតី’’តិ ឥន្ទ្រិយានំ អាវរណំ វុត្តំ, តំ ឧបាយេន សហ វិភាវេន្តោ ‘‘តច្ឆន្តោ អាណិយា អាណិំ, និហន្តិ ពលវា យថា’’តិ អាហ. យថា ពលវា កាយពលេន, ញាណពលេន ច សមន្នាគតោ តច្ឆកោ រុក្ខទណ្ឌគតំ អាណិំ នីហរិតុកាមោ តតោ ពលវតិំ អាណិំ កោដេន្តោ តតោ នីហរតិ, តថា កុសលោ ភិក្ខុ ចក្ខាទីនិ ឥន្ទ្រិយានិ វិបស្សនាពលេន និហន្តុកាមោ ឥន្ទ្រិយេហិ ឯវ និហន្តិ.

កតមេហិ បនាតិ អាហ ‘‘សទ្ធ’’ន្តិអាទិ. តស្សត្ថោ – អធិមោក្ខលក្ខណំ សទ្ធំ, បគ្គហលក្ខណំ វីរិយំ, អវិក្ខេបលក្ខណំ សមាធិំ, ឧបដ្ឋានលក្ខណំ សតិំ, ទស្សនលក្ខណំ បញ្ញន្តិ ឥមានិបិ វិមុត្តិបរិបាចកានិ បញ្ចិន្ទ្រិយានិ ភាវេន្តោ វឌ្ឍេន្តោ ឯតេហិ បញ្ចហិ ឥន្ទ្រិយេហិ ចក្ខាទីនិ បញ្ចិន្ទ្រិយានិ អនុនយបដិឃាទិកិលេសុប្បត្តិយា ទ្វារភាវវិហនេន ហន្ត្វា, អរិយមគ្គេន តទុបនិស្សយេ កិលេសេ សមុច្ឆិន្ទិត្វា, តតោ ឯវ អនីឃោ និទ្ទុក្ខោ ព្រាហ្មណោ អនុបាទិសេសបរិនិព្ពានមេវ យាតិ ឧបគច្ឆតីតិ.

សោ អត្ថវាតិ សោ យថាវុត្តោ ព្រាហ្មណោ ឧត្តមត្ថេន សមន្នាគតត្តា អត្ថវា, តំ សម្បាបកេ ធម្មេ ឋិតត្តា ធម្មដ្ឋោ. សព្ពេន សព្ពំ អនវសេសេន វិធិនា អនវសេសំ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ វាក្យភូតំ អនុសាសនិំ កត្វា យថានុសិដ្ឋំ បដិបជ្ជិត្វា ឋិតោ. តតោ ឯវ សោ នរោ ឧត្តមបុរិសោ និព្ពានសុខញ្ច ឯធតិ, ព្រូហេតិ, វឌ្ឍេតីតិ.

ឯវំ ថេរេន អត្តនោ ចិន្តិតាការវិភាវនាវសេន បដិបត្តិយា បកាសិតត្តា ឥទមេវ ចស្ស អញ្ញាព្យាករណំ ទដ្ឋព្ពំ.

បារាបរិយត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.