២. ឧទាយិត្ថេរគាថាវណ្ណនា

មនុស្សភូតន្តិអាទិកា អាយស្មតោ ឧទាយិត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយំ បុញ្ញំ ឧបចិនិត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ កបិលវត្ថុស្មិំ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា ឧទាយីតិ លទ្ធនាមោ វយប្បត្តោ សត្ថុ ញាតិសមាគមេ ពុទ្ធានុភាវំ ទិស្វា, បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា វិបស្សនាយ កម្មំ ករោន្តោ នចិរស្សេវ អរហត្តំ បាបុណិ. តយោ ហិ ឥមេ ឧទាយិត្ថេរា អមច្ចបុត្តោ បុព្ពេ អាគតោ កាឡុទាយី, កោវរិយបុត្តោ លាលុទាយី, អយំ ព្រាហ្មណបុត្តោ មហាឧទាយីតិ. ស្វាយំ ឯកទិវសំ សត្ថារា សេតវារណំ សព្ពាលង្ការបដិមណ្ឌិតំ មហាជនេន បសំសិយមានំ អដ្ឋុប្បត្តិំ កត្វា នាគោបមសុត្តន្តេ (អ. និ. ៦.៤៣) ទេសិតេ ទេសនាបរិយោសានេ អត្តនោ ញាណពលានុរូបំ សត្ថុ គុណេ អនុស្សរិត្វា, ពុទ្ធារម្មណាយ បីតិយា សមុស្សាហិតមានសោ ‘‘អយំ មហាជនោ ឥមំ តិរច្ឆានគតំ នាគំ បសំសតិ, ន ពុទ្ធមហានាគំ. ហន្ទាហំ ពុទ្ធមហាគន្ធហត្ថិនោ គុណេ បាកដេ ករិស្សាមី’’តិ សត្ថារំ ថោមេន្តោ –

៦៨៩. ‘‘មនុស្សភូតំ សម្ពុទ្ធំ, អត្តទន្តំ សមាហិតំ;

ឥរិយមានំ ព្រហ្មបថេ, ចិត្តស្សូបសមេ រតំ.

៦៩០. ‘‘យំ មនុស្សា នមស្សន្តិ, សព្ពធម្មាន បារគុំ;

ទេវាបិ តំ នមស្សន្តិ, ឥតិ មេ អរហតោ សុតំ.

៦៩១. ‘‘សព្ពសំយោជនាតីតំ, វនា និព្ពនមាគតំ;

កាមេហិ នេក្ខម្មរតំ, មុត្តំ សេលាវ កញ្ចនំ.

៦៩២. ‘‘ស វេ អច្ចរុចិ នាគោ, ហិមវាវញ្ញេ សិលុច្ចយេ;

សព្ពេសំ នាគនាមានំ, សច្ចនាមោ អនុត្តរោ.

៦៩៣. ‘‘នាគំ វោ កិត្តយិស្សាមិ, ន ហិ អាគុំ ករោតិ សោ;

សោរច្ចំ អវិហិំសា ច, បាទា នាគស្ស តេ ទុវេ.

៦៩៤. ‘‘សតិ ច សម្បជញ្ញញ្ច, ចរណា នាគស្ស តេបរេ;

សទ្ធាហត្ថោ មហានាគោ, ឧបេក្ខាសេតទន្តវា.

៦៩៥. ‘‘សតិ គីវា សិរោ បញ្ញា, វីមំសា ធម្មចិន្តនា;

ធម្មកុច្ឆិសមាវាសោ, វិវេកោ តស្ស វាលធិ.

៦៩៦. ‘‘សោ ឈាយី អស្សាសរតោ, អជ្ឈត្តំ សុសមាហិតោ;

គច្ឆំ សមាហិតោ នាគោ, ឋិតោ នាគោ សមាហិតោ.

៦៩៧. ‘‘សយំ សមាហិតោ នាគោ, និសិន្នោបិ សមាហិតោ;

សព្ពត្ថ សំវុតោ នាគោ, ឯសា នាគស្ស សម្បទា.

៦៩៨. ‘‘ភុញ្ជតិ អនវជ្ជានិ, សាវជ្ជានិ ន ភុញ្ជតិ;

ឃាសមច្ឆាទនំ លទ្ធា, សន្និធិំ បរិវជ្ជយំ.

៦៩៩. ‘‘សំយោជនំ អណុំ ថូលំ, សព្ពំ ឆេត្វាន ពន្ធនំ;

យេន យេនេវ គច្ឆតិ, អនបេក្ខោវ គច្ឆតិ.

៧០០. ‘‘យថាបិ ឧទកេ ជាតំ, បុណ្ឌរីកំ បវឌ្ឍតិ;

នោបលិប្បតិ តោយេន, សុចិគន្ធំ មនោរមំ.

៧០១. ‘‘តថេវ ច លោកេ ជាតោ, ពុទ្ធោ លោកេ វិហរតិ;

នោបលិប្បតិ លោកេន, តោយេន បទុមំ យថា.

៧០២. ‘‘មហាគិនិ បជ្ជលិតោ, អនាហារោបសម្មតិ;

អង្គារេសុ ច សន្តេសុ, និព្ពុតោតិ បវុច្ចតិ.

៧០៣. ‘‘អត្ថស្សាយំ វិញ្ញាបនី, ឧបមា វិញ្ញូហិ ទេសិតា;

វិញ្ញិស្សន្តិ មហានាគា, នាគំ នាគេន ទេសិតំ.

៧០៤. ‘‘វីតរាគោ វីតទោសោ, វីតមោហោ អនាសវោ;

សរីរំ វិជហំ នាគោ, បរិនិព្ពិស្សត្យនាសវោ’’តិ. – ឥមា គាថា អភាសិ;

តត្ថ មនុស្សភូតន្តិ មនុស្សេសុ ភូតំ, និព្ពត្តំ; មនុស្សត្តភាវំ វា បត្តំ. សត្ថា ហិ អាសវក្ខយញាណាធិគមេន សព្ពគតិវិមុត្តោបិ ចរិមត្តភាវេ គហិតបដិសន្ធិវសេន ‘‘មនុស្សោ’’ត្វេវ វោហរីយតីតិ. គុណវសេន បន ទេវានំ អតិទេវោ, ព្រហ្មានំ អតិព្រហ្មា. សម្ពុទ្ធន្តិ សយមេវ ពុជ្ឈិតព្ពពុទ្ធវន្តំ. អត្តទន្តន្តិ អត្តនាយេវ ទន្តំ. ភគវា ហិ អត្តនាយេវ ឧប្បាទិតេន អរិយមគ្គេន ចក្ខុតោបិ…បេ… មនតោបិ ឧត្តមេន ទមថេន ទន្តោ. សមាហិតន្តិ អដ្ឋវិធេន សមាធិនា មគ្គផលសមាធិនា ច សមាហិតំ. ឥរិយមានំ ព្រហ្មបថេតិ ចតុព្ពិធេបិ ព្រហ្មវិហារបថេ, ព្រហ្មេ វា សេដ្ឋេ ផលសមាបត្តិបថេ សមាបជ្ជនវសេន បវត្តមានំ. កិញ្ចាបិ ភគវា ន សព្ពកាលំ យថាវុត្តេ ព្រហ្មបថេ ឥរិយតិ, តត្ថ ឥរិយសាមត្ថិយំ បន តន្និន្នតញ្ច ឧបាទាយ ‘‘ឥរិយមាន’’ន្តិ វុត្តំ. ចិត្តស្សូបសមេ រតន្តិ ចិត្តស្ស ឧបសមហេតុភូតេ សព្ពសង្ខារសមថេ, និព្ពានេ, អភិរតំ. យំ មនុស្សា នមស្សន្តិ, សព្ពធម្មាន បារគុន្តិ យំ សម្មាសម្ពុទ្ធំ សព្ពេសំ ខន្ធាយតនាទិធម្មានំ អភិញ្ញាបារគូ, បរិញ្ញាបារគូ, បហានបារគូ, ភាវនាបារគូ, សច្ឆិកិរិយបារគូ, សមាបត្តិបារគូតិ ឆធា បារគុំ បរមុក្កំសគតសម្បត្តិំ ខត្តិយបណ្ឌិតាទយោ មនុស្សា នមស្សន្តិ. ធម្មានុធម្មបដិបត្តិយា បូជេន្តា កាយេន វាចាយ មនសា ច តន្និន្នា តប្បោណា តប្បព្ភារា ហោន្តិ. ទេវាបិ តំ នមស្សន្តីតិ ន កេវលំ មនុស្សា ឯវ, អថ ខោ អបរិមាណាសុ លោកធាតូសុ ទេវាបិ តំ នមស្សន្តិ. ឥតិ មេ អរហតោ សុតន្តិ ឯវំ មយា អារកត្តាទីហិ ការណេហិ អរហតោ, ភគវតោ, ធម្មសេនាបតិអាទីនញ្ច ‘‘សត្ថា ទេវមនុស្សាន’’ន្តិអាទិកំ វទន្តានំ សន្តិកេ ឯវំ សុតន្តិ ទស្សេតិ.

សព្ពសំយោជនាតីតន្តិ សព្ពានិ ទសបិ សំយោជនានិ យថារហំ ចតូហិ មគ្គេហិ សហ វាសនាយ អតិក្កន្តំ. វនា និព្ពនមាគតន្តិ កិលេសវនតោ តព្ពិរហិតំ និព្ពនំ ឧបគតំ. កាមេហិ នេក្ខម្មរតន្តិ សព្ពសោ កាមេហិ និក្ខមិត្វា បព្ពជ្ជាឈានវិបស្សនាទិភេទេ នេក្ខម្មេ អភិរតំ. មុត្តំ សេលាវ កញ្ចនន្តិ អសារតោ និស្សដសារសភាវត្តា សេលតោ និស្សដកញ្ចនសទិសំ ទេវាបិ តំ នមស្សន្តីតិ យោជនា.

ស វេ អច្ចរុចិ នាគោតិ សោ ឯកំសតោ អាគុំ ន ករោតិ, បុនព្ភវំ ន គច្ឆតិ; នាគោ វិយ ពលវាតិ. ‘‘នាគោ’’តិ លទ្ធនាមោ សម្មាសម្ពុទ្ធោ, អច្ចរុចីតិ អត្តនោ កាយរុចិយា ញាណរុចិយា ច សទេវកំ លោកំ អតិក្កមិត្វា រុចិ, សោភិ. យថា កិំ? ហិមវាវញ្ញេ សិលុច្ចយេ, យថា ហិ ហិមវា បព្ពតរាជា អត្តនោ ថិរគរុមហាសារភាវាទីហិ គុណេហិ អញ្ញេ បព្ពតេ អតិរោចតិ, ឯវំ អតិរោចតីតិ អត្ថោ. សព្ពេសំ នាគនាមានន្តិ អហិនាគហត្ថិនាគបុរិសនាគានំ, សេខាសេខបច្ចេកពុទ្ធនាគានំ វា. សច្ចនាមោតិ សច្ចេនេវ នាគនាមោ. តំ បន សច្ចនាមតំ ‘‘ន ហិ អាគុំ ករោតី’’តិអាទិនា សយមេវ វក្ខតិ.

ឥទានិ ពុទ្ធនាគំ អវយវតោ ច ទស្សេន្តោ នាមតោ តាវ ទស្សេតុំ ‘‘ន ហិ អាគុំ ករោតិ សោ’’តិ អាហ. យស្មា អាគុំ, បាបំ, សព្ពេន សព្ពំ ន ករោតិ, តស្មា នាគោតិ អត្ថោ. សោរច្ចន្តិ សីលំ. អវិហិំសាតិ ករុណា. តទុភយំ សព្ពស្សបិ គុណរាសិស្ស បុព្ពង្គមន្តិ, កត្វា ពុទ្ធនាគស្ស បុរិមបាទភាវោ តស្ស យុត្តោតិ អាហ ‘‘បាទា នាគស្ស តេ ទុវេ’’តិ.

អបរបាទភាវេន វទន្តោ ‘‘សតិ ច សម្បជញ្ញញ្ច, ចរណា នាគស្ស តេបរេ’’តិ អាហ. ‘‘ត្យាបរេ’’តិ វា បាឋោ. តេ អបរេត្វេវ បទវិភាគោ. អនវជ្ជធម្មានំ អាទានេ សទ្ធា ហត្ថោ ឯតស្សាតិ, សទ្ធាហត្ថោ. សុបរិសុទ្ធវេទនា ញាណប្បភេទា ឧបេក្ខា សេតទន្តា តេ ឯតស្ស អត្ថីតិ, ឧបេក្ខាសេតទន្តវា.

ឧត្តមង្គំ បញ្ញា, តស្សា អធិដ្ឋានំ សតីតិ អាហ ‘‘សតិ គីវា សិរោ បញ្ញា’’តិ. វីមំសា ធម្មចិន្តនាតិ យថា ខាទិតព្ពាខាទិតព្ពស្ស សោណ្ឌាយ បរាមសនំ ឃាយនញ្ច ហត្ថិនាគស្ស វីមំសា នាម ហោតិ, ឯវំ ពុទ្ធនាគស្ស កុសលាទិធម្មចិន្តនា វីមំសា. សមា វសន្តិ ឯត្ថាតិ, សមាវាសោ, ភាជនំ កុច្ឆិ ឯវ សមាវាសោ, អភិញ្ញាសមថានំ អាធានភាវតោ សមថវិបស្សនាសង្ខាតោ ធម្មោ កុច្ឆិសមាវាសោ ឯតស្សាតិ ធម្មកុច្ឆិសមាវាសោ. វិវេកោតិ ឧបធិវិវេកោ. តស្សាតិ ពុទ្ធនាគស្ស. វាលធិ, បរិយោសានង្គភាវតោ.

ឈាយីតិ អារម្មណូបនិជ្ឈានេន ច ឈាយនសីលោ. អស្សាសរតោតិ បរមស្សាសភូតេ និព្ពានេ រតោ. អជ្ឈត្តំ សុសមាហិតោតិ វិសយជ្ឈត្តេ ផលសមាបត្តិយំ សុដ្ឋុ សមាហិតោ តទិទំ សមាធានំ សុដ្ឋុ សព្ពកាលិកន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘គច្ឆំ សមាហិតោ នាគោ’’តិអាទិ វុត្តំ. ភគវា ហិ សវាសនស្ស ឧទ្ធច្ចស្ស បហីនត្តា វិក្ខេបាភាវតោ និច្ចំ សមាហិតោវ. តស្មា យំ យំ ឥរិយាបថំ កប្បេតិ, តំ តំ សមាហិតោវ កប្បេសីតិ.

សព្ពត្ថាតិ, សព្ពស្មិំ គោចរេ, សព្ពស្មិញ្ច ទ្វារេ សព្ពសោ បិហិតវុត្តិ. តេនាហ – ‘‘សព្ពំ កាយកម្មំ ញាណបុព្ពង្គមំ ញាណានុបរិវត្ត’’ន្តិអាទិ (នេត្តិ. ១៥). ឯសា នាគស្ស សម្បទាតិ ឯសា ‘‘ន ហិ អាគុំ ករោតិ សោ’’តិអាទិនា ‘‘សម្ពុទ្ធ’’ន្តិអាទិនា ឯវ វា យថាវុត្តា វក្ខមានា ច ពុទ្ធគន្ធហត្ថិនោ សម្បត្តិ គុណបរិបុណ្ណា.

ភុញ្ជតិ អនវជ្ជានីតិ សម្មាជីវស្ស ឧក្កំសបារមិប្បត្តិយា ភុញ្ជតិ អគរហិតព្ពានិ, មិច្ឆាជីវស្ស សព្ពសោ សវាសនានញ្ច បហីនត្តា សាវជ្ជានិ គរហិតព្ពានិ ន ភុញ្ជតិ អនវជ្ជានិ ភុញ្ជន្តោ ច សន្និធិំ បរិវជ្ជយំ ភុញ្ជតីតិ យោជនា.

សំយោជនន្តិ វដ្ដទុក្ខេន សទ្ធិំ សន្តានំ សំយោជនតោ វដ្ដេ ឱសីទាបនសមត្ថំ ទសវិធម្បិ សំយោជនំ. អណុំ ថូលន្តិ ខុទ្ទកញ្ចេវ មហន្តញ្ច. សព្ពំ ឆេត្វាន ពន្ធនន្តិ មគ្គញាណេន អនវសេសំ កិលេសពន្ធនំ ឆិន្ទិត្វា. យេន យេនាតិ យេន យេន ទិសាភាគេន.

យថា ហិ ឧទកេ ជាតំ បុណ្ឌរីកំ ឧទកេ បវឌ្ឍតិ នោបលិប្បតិ តោយេន, អនុបលេបសភាវត្តា, តថេវ លោកេ ជាតោ ពុទ្ធោ លោកេ វិហរតិ, នោបលិប្បតិ លោកេន តណ្ហាទិដ្ឋិមានលេបាភាវតោតិ យោជនា.

គិនីតិ អគ្គិ. អនាហារោតិ អនិន្ធនោ.

អត្ថស្សាយំ វិញ្ញាបនីតិ សត្ថុ គុណសង្ខាតស្ស ឧបមេយ្យត្ថស្ស វិញ្ញាបនី, បកាសនី អយំ នាគូបមា. វិញ្ញូហីតិ សត្ថុ បដិវិទ្ធចតុសច្ចធម្មំ បរិជានន្តេហិ អត្តានំ សន្ធាយ វទតិ. វិញ្ញិស្សន្តីតិអាទិ ការណវចនំ, យស្មា នាគេន មយា ទេសិតំ នាគំ តថាគតគន្ធហត្ថិំ មហានាគា ខីណាសវា អត្តនោ វិសយេ ឋត្វា វិជានិស្សន្តិ, តស្មា អញ្ញេសំ បុថុជ្ជនានំ ញាបនត្ថំ អយំ ឧបមា អម្ហេហិ ភាសិតាតិ អធិប្បាយោ.

សរីរំ វិជហំ នាគោ, បរិនិព្ពិស្សត្យនាសវោតិ ពោធិមូលេ សឧបាទិសេសបរិនិព្ពានេន អនាសវោ សម្មាសម្ពុទ្ធនាគោ, ឥទានិ សរីរំ អត្តភាវំ វិជហន្តោ ខន្ធបរិនិព្ពានេន បរិនិព្ពាយិស្សតីតិ.

ឯវំ ចុទ្ទសហិ ឧបមាហិ មណ្ឌេត្វា, សោឡសហិ គាថាហិ, ចតុសដ្ឋិយា បាទេហិ សត្ថុ គុណេ វណ្ណេន្តោ អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា ទេសនំ និដ្ឋាបេសិ.

ឧទាយិត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សោឡសកនិបាតវណ្ណនា និដ្ឋិតា.