១. សីលវត្ថេរគាថាវណ្ណនា

ទ្វាទសកនិបាតេ សីលមេវាតិអាទិកា អាយស្មតោ សីលវត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយំ កុសលំ ឧបចិនិត្វា ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ រាជគហេ ពិម្ពិសាររញ្ញោ បុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តិ, សីលវាតិស្ស នាមំ អហោសិ. តំ វយប្បត្តំ រាជា អជាតសត្តុ មារេតុកាមោ ចណ្ឌំ មត្តហត្ថិំ អារោបេត្វា នានាវិធេហិ ឧបាយេហិ ឧបក្កមន្តោបិ មារេតុំ នាសក្ខិ បច្ឆិមភវិកស្ស អរហត្តំ អប្បត្វា អន្តរា ជីវិតន្តរាយាភាវតោ. តស្ស បវត្តិំ ទិស្វា ភគវា មហាមោគ្គល្លានត្ថេរំ អាណាបេសិ – ‘‘សីលវកុមារំ អានេហី’’តិ. ថេរោ ឥទ្ធិពលេន សទ្ធិំ ហត្ថិនា តំ អានេសិ. កុមារោ ហត្ថិតោ ឱរុយ្ហ ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ភគវា តស្ស អជ្ឈាសយានុរូបំ ធម្មំ ទេសេសិ. សោ ធម្មំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា វិបស្សនាយ កម្មំ ករោន្តោ នចិរស្សេវ អរហត្តំ បត្វា កោសលរដ្ឋេ វសតិ. អថ នំ អជាតសត្តុ ‘‘មារេថា’’តិ បុរិសេ អាណាបេសិ. តេ ថេរស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា ឋិតា ថេរេន កថិតំ ធម្មកថំ សុត្វា សញ្ជាតសំវេគា បសន្នចិត្តា ហុត្វា បព្ពជិំសុ. ថេរោ តេសំ –

៦០៨. ‘‘សីលមេវិធ សិក្ខេថ, អស្មិំ លោកេ សុសិក្ខិតំ.

សីលញ្ហិ សព្ពសម្បត្តិំ, ឧបនាមេតិ សេវិតំ.

៦០៩. ‘‘សីលំ រក្ខេយ្យ មេធាវី, បត្ថយានោ តយោ សុខេ;

បសំសំ វិត្តិលាភញ្ច, បេច្ច សគ្គេ បមោទនំ.

៦១០. ‘‘សីលវា ហិ ពហូ មិត្តេ, សញ្ញមេនាធិគច្ឆតិ;

ទុស្សីលោ បន មិត្តេហិ, ធំសតេ បាបមាចរំ.

៦១១. ‘‘អវណ្ណញ្ច អកិត្តិញ្ច, ទុស្សីលោ លភតេ នរោ;

វណ្ណំ កិត្តិំ បសំសញ្ច, សទា លភតិ សីលវា.

៦១២. ‘‘អាទិ សីលំ បតិដ្ឋា ច, កល្យាណានញ្ច មាតុកំ;

បមុខំ សព្ពធម្មានំ, តស្មា សីលំ វិសោធយេ.

៦១៣. ‘‘វេលា ច សំវរំ សីលំ, ចិត្តស្ស អភិហាសនំ;

តិត្ថញ្ច សព្ពពុទ្ធានំ, តស្មា សីលំ វិសោធយេ.

៦១៤. ‘‘សីលំ ពលំ អប្បដិមំ, សីលំ អាវុធមុត្តមំ;

សីលមាភរណំ សេដ្ឋំ, សីលំ កវចមព្ភុតំ.

៦១៥. ‘‘សីលំ សេតុ មហេសក្ខោ, សីលំ គន្ធោ អនុត្តរោ;

សីលំ វិលេបនំ សេដ្ឋំ, យេន វាតិ ទិសោទិសំ.

៦១៦. ‘‘សីលំ សម្ពលមេវគ្គំ, សីលំ បាថេយ្យមុត្តមំ;

សីលំ សេដ្ឋោ អតិវាហោ, យេន យាតិ ទិសោទិសំ.

៦១៧. ‘‘ឥធេវ និន្ទំ លភតិ, បេច្ចាបាយេ ច ទុម្មនោ;

សព្ពត្ថ ទុម្មនោ ពាលោ, សីលេសុ អសមាហិតោ.

៦១៨. ‘‘ឥធេវ កិត្តិំ លភតិ, បេច្ច សគ្គេ ច សុម្មនោ;

សព្ពត្ថ សុមនោ ធីរោ, សីលេសុ សុសមាហិតោ.

៦១៩. ‘‘សីលមេវ ឥធ អគ្គំ, បញ្ញវា បន ឧត្តមោ;

មនុស្សេសុ ច ទេវេសុ, សីលបញ្ញាណតោ ជយ’’ន្តិ. –

ឥមាហិ គាថាហិ ធម្មំ ទេសេសិ.

តត្ថ សីលមេវិធ សិក្ខេថ, អស្មិំ លោកេតិ ឥធាតិ, និបាតមត្តំ, ឥមស្មិំ សត្តលោកេ អត្ថកាមោ កុលបុត្តោ ចារិត្តវារិត្តាទិភេទំ អាទិតោ សីលមេវ សិក្ខេយ្យ, សិក្ខន្តោ ច នំ សុសិក្ខិតំ អខណ្ឌាទិភាវាបាទនេន សុដ្ឋុ សិក្ខិតំ សុបរិសុទ្ធំ បរិបុណ្ណញ្ច កត្វា សិក្ខេយ្យ. អស្មិំ លោកេតិ វា ឥមស្មិំ សង្ខារលោកេ សិក្ខិតព្ពធម្មេសុ សីលំ អាទិតោ សិក្ខេយ្យ. ទិដ្ឋិសម្បត្តិយាបិ សីលស្ស បតិដ្ឋាភាវតោ អាហ ‘‘សីលំ ហី’’តិអាទិ. តត្ថ ហីតិ ការណវចនំ. យស្មា សីលំ សេវិតំ បរិចិតំ រក្ខិតំ មនុស្សសម្បត្តិ, ទិព្ពសម្បត្តិ, និព្ពានសម្បត្តីតិ ឯតំ សព្ពសម្បត្តិំ តំសមង្គិនោ សត្តស្ស ឧបនាមេតិ អាវហតិ.

សីលំ សព្ពសម្បត្តិំ ឧបនាមេតីតិ សង្ខេបតោ វុត្តមត្ថំ វិត្ថារតោ ទស្សេន្តោ ‘‘សីលំ រក្ខេយ្យា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ រក្ខេយ្យាតិ គោបេយ្យ. បាណាតិបាតាទិតោ ហិ វិរមន្តោ វត្តបដិវត្តញ្ច បូរេន្តោ បដិបក្ខាភិភវនតោ តំ រក្ខតិ នាម. មេធាវីតិ បញ្ញវា, ឥទំ តស្ស រក្ខនុបាយទស្សនំ ញាណពលេន ហិស្ស សមាទានំ អវិកោបនញ្ច ហោតិ. បត្ថយានោតិ ឥច្ឆន្តោ. តយោ សុខេតិ តីណិ សុខានិ. សុខនិមិត្តំ វា ‘‘សុខ’’ន្តិ អធិប្បេតំ. បសំសន្តិ កិត្តិំ, វិញ្ញូហិ វា បសំសនំ. វិត្តិលាភន្តិ តុដ្ឋិលាភំ. ‘‘វិត្តលាភ’’ន្តិ ច បឋន្តិ, ធនលាភន្តិ អត្ថោ. សីលវា ហិ អប្បមត្តតាយ មហន្តំ ភោគក្ខន្ធំ អធិគច្ឆតិ. បេច្ចាតិ កាលង្កត្វា. សគ្គេ បមោទនន្តិ ទេវលោកេ ឥដ្ឋេហិ កាមគុណេហិ, មោទនញ្ច បត្ថយមានោតិ សម្ពន្ធោ. ឥធលោកេ បសំសំ វិត្តិលាភំ បរលោកេ ទិព្ពសម្បត្តិយា មោទនញ្ច ឥច្ឆន្តោ សីលំ រក្ខេយ្យាតិ យោជនា.

សញ្ញមេនាតិ កាយាទីនំ សំយមេន. សំយតោ ហិ កាយទុច្ចរិតាទីហិ កញ្ចិ អវិហេឋេន្តោ អភយទានំ ទទន្តោ បិយមនាបតាយ មិត្តានិ គន្ថតិ. ធំសតេតិ អបេតិ. បាបមាចរន្តិ បាណាតិបាតាទិបាបកម្មំ ករោន្តោ. ទុស្សីលញ្ហិ បុគ្គលំ អត្ថកាមា សត្តា ន ភជន្តិ, អញ្ញទត្ថុ បរិវជ្ជេន្តិ.

អវណ្ណន្តិ អគុណំ, សម្មុខា គរហំ វា. អកិត្តិន្តិ, អយសំ អសិលោកំ. វណ្ណន្តិ គុណំ. កិត្តិន្តិ សិលោកំ បត្ថដយសតំ. បសំសន្តិ សម្មុខា ថោមនំ.

អាទីតិ មូលំ. សីលញ្ហិ កុសលានំ ធម្មានំ អាទិ. យថាហ – ‘‘តស្មាតិហ ត្វំ, ភិក្ខុ, អាទិមេវ វិសោធេហិ កុសលេសុ ធម្មេសុ. កោ ចាទិ កុសលានំ ធម្មានំ? សីលញ្ច សុវិសុទ្ធ’’ន្តិ (សំ. និ. ៥.៣៦៩). បតិដ្ឋាតិ អធិដ្ឋានំ. សីលញ្ហិ សព្ពេសំ ឧត្តរិមនុស្សធម្មានំ បតិដ្ឋា. តេនាហ – ‘‘សីលេ បតិដ្ឋាយា’’តិអាទិ (សំ. និ. ១.២៣; ១៩២; បេដកោ. ២២; មិ. ប. ២.១.៩). កល្យាណានញ្ច មាតុកន្តិ សមថវិបស្សនាទីនំ កល្យាណធម្មានំ មាតុភូតំ, ជនកន្តិ, អត្ថោ. បមុខំ សព្ពធម្មានន្តិ, សព្ពេសំ បាមោជ្ជាទីនំ អនវជ្ជធម្មានំ បមុខំ មុខភូតំ, បវត្តិទ្វារន្តិ អត្ថោ. តស្មាតិ អាទិភាវាទិតោ. វិសោធយេតិ អក្ខណ្ឌាទិភាវេន សម្បាទេយ្យ.

វេលាតិ ទុច្ចរិតេហិ អនតិក្កមនីយដ្ឋេន វេលា, សីមាតិ អត្ថោ. វេលាយតិ វា ទុស្សិល្យំ ចលយតិ វិទ្ធំសេតីតិ វេលា. សំវរំ សីលំ កាយទុច្ចរិតាទីនំ ឧប្បត្តិទ្វារស្ស បិទហនតោ. អភិហាសនន្តិ តោសនំ អវិប្បដិសារហេតុតាយ ចិត្តស្សាភិប្បមោទនតោ. តិត្ថញ្ច សព្ពពុទ្ធានន្តិ សាវកពុទ្ធា, បច្ចេកពុទ្ធា, សម្មាសម្ពុទ្ធាតិ សព្ពេសំ ពុទ្ធានំ កិលេសមលប្បវាហនេ និព្ពានមហាសមុទ្ទាវគាហណេ ច តិត្ថភូតញ្ច.

សីលំ ពលំ អប្បដិមន្តិ មារសេនប្បមទ្ទនេ អសទិសំ ពលំ សេនាថាមោ ច. អាវុធមុត្តមន្តិ សំកិលេសធម្មានំ ឆេទនេ ឧត្តមំ បហរណំ. គុណសរីរោបសោភនដ្ឋេន អាភរណំ. សេដ្ឋន្តិ សព្ពកាលំ ឧត្តមំ ទព្ពញ្ច. សបាណបរិត្តានតោ កវចមព្ភុតំ. ‘‘អព្ភិទ’’ន្តិ ច បឋន្តិ, អភេជ្ជន្តិ អត្ថោ.

អបាយមហោឃាតិក្កមនេ សំសារមហោឃាតិក្កមនេ ច កិលេសេហិ អសំសីទនដ្ឋេន សេតុ. មហេសក្ខោតិ មហព្ពលោ. គន្ធោ អនុត្តរោតិ បដិវាតំ សព្ពទិសាសុ វាយនតោ អនុត្តរោ គន្ធោ សព្ពជនមនោហរត្តា. តេនាហ ‘‘យេន វាតិ ទិសោទិស’’ន្តិ យេន សីលគន្ធេន តំសមង្គី ទិសោទិសំ សព្ពា ទិសា វាយតិ. ‘‘ទិសោទិសា’’តិបិ បាឡិ, ទស ទិសាតិ អត្ថោ.

សម្ពលមេវគ្គន្តិ សម្ពលំ នាម បុដភត្តំ. យថា បុដភត្តំ គហេត្វា មគ្គំ គច្ឆន្តោ បុរិសោ អន្តរាមគ្គេ ជិឃច្ឆាទុក្ខេន ន កិលមតិ, ឯវំ សីលសម្បន្នោបិ សុទ្ធំ សីលសម្ពលំ គហេត្វា សំសារកន្តារំ បដិបន្នោ គតគតដ្ឋានេ ន កិលមតីតិ សីលំ អគ្គំ សម្ពលំ នាម. តថា សីលំ បាថេយ្យមុត្តមំ ចោរាទីហិ អសាធារណត្តា តត្ថ តត្ថ ឥច្ឆិតព្ពសម្បត្តិនិប្ផាទនតោ ច. អតិក្កាមេន្តោ តំ តំ ឋានំ យថិច្ឆិតដ្ឋានំ វា វាហេតិ សម្បាបេតីតិ អតិវាហោ, យានំ. កេនចិ អនុបទ្ទុតំ ហុត្វា ឥច្ឆិតដ្ឋានប្បត្តិហេតុតាយ សីលំ សេដ្ឋំ អតិវាហោ. យេនាតិ យេន អតិវាហេន យាតិ ទិសោទិសន្តិ អគតិំ គតិញ្ចាបិ តំ តំ ទិសំ សុខេនេវ គច្ឆតិ.

ឥធេវ និន្ទំ លភតីតិ ឥធលោកេបិ ទុម្មនោ រាគាទីហិ ទូសិតចិត្តោ ‘‘ទុស្សីលោ បាបធម្មោ’’តិ និន្ទំ គរហំ លភតិ. បេច្ច បរលោកេបិ អបាយេ ‘‘បុរិសត្តកលិ អវជាតា’’តិអាទិនា យមបុរិសាទីហិ ច និន្ទំ លភតិ. ន កេវលំ និន្ទមេវ លភតិ, អថ ខោ សព្ពត្ថ ទុម្មនោ ពាលោ ឥធលោកេ ទុច្ចរិតចរណេន ទូសិតចិត្តោ បរលោកេ កម្មការណាទិវសេន ទុក្ខុប្បត្តិយាតិ សព្ពត្ថ ពាលោ ទុម្មនោ ហោតិ. កថំ? សីលេសុ អសមាហិតោ សម្មា សីលេសុ ន ឋបិតចិត្តោ អប្បតិដ្ឋិតចិត្តោ.

ឥធេវ កិត្តិំ លភតីតិ ឥធលោកេបិ សុមនោ ‘‘សប្បុរិសោ សីលវា កល្យាណធម្មោ’’តិ កិត្តិំ លភតិ. បេច្ច បរលោកេបិ សគ្គេ ‘‘អយំ សប្បុរិសោ សីលវា កល្យាណធម្មោ. តថា ហិ ទេវានំ សហព្យតំ ឧបបន្នោ’’តិអាទិនា កិត្តិំ លភតិ. ន កេវលំ កិត្តិមេវ លភតិ, អថ ខោ ធីរោ ធិតិសម្បន្នោ សីលេសុ សុដ្ឋុ សមាហិតោ អប្បិតចិត្តោ សុបតិដ្ឋិតចិត្តោ សព្ពត្ថ ឥធលោកេ សុចរិតចរណេន, បរលោកេ សម្បត្តិបដិលាភេន សុមនោ សោមនស្សប្បត្តោ ហោតិ. សីលមេវ ឥធ អគ្គន្តិ ទុវិធំ សីលំ លោកិយំ លោកុត្តរន្តិ. តត្ថ លោកិយំ តាវ កាមលោកេ ខត្តិយមហាសាលាទីសុ, ទេវលោកេ ព្រហ្មលោកេ ច ឧបបត្តិវិសេសំ អាវហតិ, លាភីភាវាទិកស្ស ច ការណំ ហោតិ. លោកុត្តរំ បន សកលម្បិ វដ្ដទុក្ខំ អតិក្កាមេតីតិ សីលំ អគ្គមេវ. តថា ហិ វុត្តំ –

‘‘ហីនេន ព្រហ្មចរិយេន, ខត្តិយេ ឧបបជ្ជតិ;

មជ្ឈិមេន ច ទេវត្តំ, ឧត្តមេន វិសុជ្ឈតី’’តិ. (ជា. ១.៨.៧៥);

អាកង្ខេយ្យ ចេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ – ‘‘លាភី អស្សំ ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារាន’’ន្តិ (ម. និ. ១.៦៥), ‘‘សីលេស្វេវស្ស បរិបូរការី’’តិ (ម. និ. ១.៦៥), ‘‘ឥជ្ឈតិ, ភិក្ខវេ, សីលវតោ ចេតោបណិធិ វិសុទ្ធត្តា’’តិ (អ. និ. ៨.៣៥; ទី. និ. ៣.៣៣៧) ច.

លោកុត្តរសីលស្ស បន សព្ពសោ បហីនបដិបក្ខស្ស សត្តមភវតោ បដ្ឋាយ សំសារទុក្ខំ វិនិវត្តេន្តស្ស អគ្គភាវេ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ. បញ្ញវា បន ឧត្តមោតិ ‘‘បញ្ញវា បន បុគ្គលោ ឧត្តមោ បរមោ សេដ្ឋោយេវា’’តិ បុគ្គលាធិដ្ឋានេន បញ្ញាយ ឯវ សេដ្ឋភាវំ វទតិ. ឥទានិ សីលបញ្ញានំ សេដ្ឋភាវំ កិច្ចតោ ទស្សេន្តោ ‘‘សីលបញ្ញាណតោ ជយ’’ន្តិ អាហ. ជយន្តិ ច លិង្គវិបល្លាសោ ទដ្ឋព្ពោ, អហូតិ វា វចនសេសោ. តត្ថ បជាននដ្ឋេន បញ្ញាណំ, សីលតោ បញ្ញាណតោ ច បដិបក្ខជយោ. ន ហិ សីលេន វិនា បញ្ញា សម្ភវតិ, បញ្ញាយ ច វិនា សីលំ កិច្ចករំ, អញ្ញមញ្ញោបការកញ្ចេតំ. វុត្តញ្ហិ ‘‘សីលបរិធោតា បញ្ញា, បញ្ញាបរិធោតំ សីល’’ន្តិ (ទី. និ. ១.៣១៧) មនុស្សេសុ ច ទេវេសូតិ ឥទំ នេសំ ឋានវិសេសទស្សនំ. តត្ថ ហិ តានិ សវិសេសានិ វត្តន្តិ, សមាធិ បនេត្ថ សីលបក្ខិកោ បញ្ញាយ អធិដ្ឋានភាវតោ, បញ្ញាបក្ខិកោ វា ភាវេតព្ពតោ សីលាធិដ្ឋានតោ ច.

ឯវំ ថេរោ តេសំ ភិក្ខូនំ សីលមុខេន ធម្មំ ទេសេន្តោ អត្តនោ សុវិសុទ្ធសីលាទិគុណតាទីបនេន អញ្ញំ ព្យាកាសិ.

សីលវត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.