២. សុនីតត្ថេរគាថាវណ្ណនា

នីចេ កុលម្ហីតិអាទិកា អាយស្មតោ សុនីតត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ បុញ្ញានិ ឧបចិនិត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ពុទ្ធស្ស សុញ្ញកាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ ពាលជនេហិ សទ្ធិំ កីឡាបសុតោ ហុត្វា វិចរន្តោ ឯកំ បច្ចេកពុទ្ធំ គាមេ បិណ្ឌាយ ចរន្តំ ទិស្វា, ‘‘កិំ តុយ្ហំ សព្ពសោ វណិតសរីរស្ស វិយ សកលំ កាយំ បដិច្ឆាទេត្វា ភិក្ខាចរណេន, ននុ នាម កសិវាណិជ្ជាទីហិ ជីវិកា កប្បេតព្ពា? តានិ ចេ កាតុំ ន សក្កោសិ, ឃរេ ឃរេ មុត្តករីសាទីនិ នីហរន្តោ បច្ឆា វត្ថុសោធនេន ជីវាហី’’តិ អក្កោសិ. សោ តេន កម្មេន និរយេ បច្ចិត្វា តស្សេវ កម្មស្ស វិបាកាវសេសេន មនុស្សលោកេបិ ពហូនិ ជាតិសតានិ បុប្ផឆឌ្ឌកកុលេ និព្ពត្តិត្វា តថា ជីវិកំ កប្បេសិ. ឥមស្មិញ្ច ពុទ្ធុប្បាទេ បុប្ផឆឌ្ឌកកុលេ ឯវ និព្ពត្តោ ឧក្ការសោធនកម្មេន ជីវិកំ កប្បេតិ ឃាសច្ឆាទនមត្តម្បិ អលភន្តោ.

អថ ភគវា បច្ឆិមយាមេ ពុទ្ធាចិណ្ណំ មហាករុណាសមាបត្តិំ សមាបជ្ជិត្វា តតោ វុដ្ឋាយ ពុទ្ធចក្ខុនា លោកំ វោលោកេន្តោ សុនីតស្ស ហទយព្ភន្តរេ ឃដេ បទីបំ វិយ បជ្ជលន្តំ អរហត្តូបនិស្សយំ ទិស្វា វិភាតាយ រត្តិយា បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ រាជគហំ បិណ្ឌាយ បវិដ្ឋោ. យស្សំ វីថិយំ សុនីតោ ឧក្ការសោធនកម្មំ ករោតិ, តំ វីថិំ បដិបជ្ជិ. សុនីតោបិ តត្ថ តត្ថ វិឃាសុច្ចារសង្ការាទិកំ រាសិំ កត្វា បិដកេសុ បក្ខិបិត្វា កាជេនាទាយ បរិហរន្តោ ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតំ សត្ថារំ អាគច្ឆន្តំ ទិស្វា សារជ្ជមានោ សម្ភមាកុលហទយោ គមនមគ្គំ និលីយនោកាសញ្ច អលភន្តោ កាជំ ភិត្តិបស្សេ ឋបេត្វា ឯកេន បស្សេន អនុបវិសន្តោ វិយ ភិត្តិំ អល្លីនោ បញ្ជលិកោ អដ្ឋាសិ. ‘‘ភិត្តិឆិទ្ទេន អបក្កមិតុកាមោ អហោសី’’តិបិ វទន្តិ.

សត្ថា តស្ស សមីបំ បត្វា ‘‘អយំ អត្តនោ កុសលមូលសញ្ចោទិតំ ឧបគតំ មំ សារជ្ជមានោ ជាតិយា កម្មស្ស ច និហីនតាយ សម្មុខីភាវម្បិ លជ្ជតិ, ហន្ទស្ស វេសារជ្ជំ ឧប្បាទេស្សាមី’’តិ ករវីករុតមញ្ជុនា សកលនគរនិន្នាទវរ-គម្ភីរេន ព្រហ្មស្សរេន ‘‘សុនីតា’’តិ អាលបិត្វា ‘‘កិំ ឥមាយ ទុក្ខជីវិកាយ បព្ពជិតុំ សក្ខិស្សតី’’តិ អាហ. សុនីតោ តេន សត្ថុ វចនេន អមតេន វិយ អភិសិត្តោ ឧឡារំ បីតិសោមនស្សំ បដិសំវេទេន្តោ ‘‘ភគវា, សចេ មាទិសាបិ ឥធ បព្ពជ្ជំ លភន្តិ, កស្មាហំ ន បព្ពជិស្សាមិ, បព្ពាជេថ មំ ភគវា’’តិ អាហ. សត្ថា ‘‘ឯហិ, ភិក្ខូ’’តិ អាហ. សោ តាវទេវ ឯហិភិក្ខុភាវេន បព្ពជ្ជំ ឧបសម្បទញ្ច លភិត្វា ឥទ្ធិមយបត្តចីវរធរោ វស្សសដ្ឋិកត្ថេរោ វិយ ហុត្វា សត្ថុ សន្តិកេ អដ្ឋាសិ. ភគវា តំ វិហារំ នេត្វា កម្មដ្ឋានំ អាចិក្ខិ. សោ បឋមំ អដ្ឋ សមាបត្តិយោ, បញ្ច ច អភិញ្ញាយោ និព្ពត្តេត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា ឆឡភិញ្ញោ អហោសិ. តំ សក្កាទយោ ទេវា ព្រហ្មានោ ច ឧបសង្កមិត្វា នមស្សិំសុ. តេន វុត្តំ –

‘‘តា ទេវតា សត្តសតា ឧឡារា, ព្រហ្មា ច ឥន្ទោ ឧបសង្កមិត្វា;

អាជានីយំ ជាតិជរាភិភូតំ, សុនីតំ នមស្សន្តិ បសន្នចិត្តា’’តិអាទិ.

ភគវា តំយេវ ទេវសង្ឃបុរក្ខតំ ទិស្វា សិតំ កត្វា បសំសន្តោ ‘‘តបេន ព្រហ្មចរិយេនា’’តិ គាថាយ ធម្មំ ទេសេសិ. អថ នំ សម្ពហុលា ភិក្ខូ សីហនាទំ នទាបេតុកាមា, ‘‘អាវុសោ សុនីត, កស្មា កុលា ត្វំ បព្ពជិតោ, កថំ វា បព្ពជិតោ, កថញ្ច សច្ចានិ បដិវិជ្ឈី’’តិ បុច្ឆិំសុ. សោ តំ សព្ពំ បកាសេន្តោ –

៦២០. ‘‘នីចេ កុលម្ហិ ជាតោហំ, ទលិទ្ទោ អប្បភោជនោ;

ហីនកម្មំ មមំ អាសិ, អហោសិំ បុប្ផឆឌ្ឌកោ.

៦២១. ‘‘ជិគុច្ឆិតោ មនុស្សានំ, បរិភូតោ ច វម្ភិតោ;

នីចំ មនំ ករិត្វាន, វន្ទិស្សំ ពហុកំ ជនំ.

៦២២. ‘‘អថទ្ទសាសិំ សម្ពុទ្ធំ, ភិក្ខុសង្ឃបុរក្ខតំ;

បវិសន្តំ មហាវីរំ, មគធានំ បុរុត្តមំ.

៦២៣. ‘‘និក្ខិបិត្វាន ព្យាភង្គិំ, វន្ទិតុំ ឧបសង្កមិំ;

មមេវ អនុកម្បាយ, អដ្ឋាសិ បុរិសុត្តមោ.

៦២៤. ‘‘វន្ទិត្វា សត្ថុនោ បាទេ, ឯកមន្តំ ឋិតោ តទា;

បព្ពជ្ជំ អហមាយាចិំ, សព្ពសត្តានមុត្តមំ.

៦២៥. ‘‘តតោ ការុណិកោ សត្ថា, សព្ពលោកានុកម្បកោ;

‘ឯហិ ភិក្ខូ’តិ មំ អាហ, សា មេ អាសូបសម្បទា.

៦២៦. ‘‘សោហំ ឯកោ អរញ្ញស្មិំ, វិហរន្តោ អតន្ទិតោ.

អកាសិំ សត្ថុ វចនំ, យថា មំ ឱវទី ជិនោ.

៦២៧. ‘‘រត្តិយា បឋមំ យាមំ, បុព្ពជាតិមនុស្សរិំ;

រត្តិយា មជ្ឈិមំ យាមំ, ទិព្ពចក្ខុំ វិសោធយិំ;

រត្តិយា បច្ឆិមេ យាមេ, តមោខន្ធំ បទាលយិំ.

៦២៨. ‘‘តតោ រត្យាវិវសានេ, សូរិយុគ្គមនំ បតិ; (ជា. ១.១១.៧៩);

ឥន្ទោ ព្រហ្មា ច អាគន្ត្វា, មំ នមស្សិំសុ បញ្ជលី.

៦២៩. ‘‘នមោ តេ បុរិសាជញ្ញ, នមោ តេ បុរិសុត្តម;

យស្ស តេ អាសវា ខីណា, ទក្ខិណេយ្យោសិ មារិស.

៦៣០. ‘‘តតោ ទិស្វាន មំ សត្ថា, ទេវសង្ឃបុរក្ខតំ;

សិតំ បាតុករិត្វាន, ឥមមត្ថំ អភាសថ.

៦៣១. ‘‘តបេន ព្រហ្មចរិយេន, សំយមេន ទមេន ច;

ឯតេន ព្រាហ្មណោ ហោតិ, ឯតំ ព្រាហ្មណមុត្តម’’ន្តិ. –

ឥមាហិ គាថាហិ សីហនាទំ នទិ.

តត្ថ នីចេតិ លាមកេ សព្ពនិហីនេ. ឧច្ចនីចភាវោ ហិ នាម សត្តានំ ឧបាទាយុបាទាយ, អយំ បន សព្ពនិហីនេ បុក្កុសកុលេ ឧប្បន្នតំ ទស្សេន្តោ ‘‘នីចេ កុលម្ហិ ជាតោ’’តិ អាហ. តេន វុត្តំ – ‘‘នីចេតិ លាមកេ សព្ពនិហីនេ’’តិ. ទលិទ្ទោតិ ទុគ្គតោ, ទលិទ្ទាបិ កេចិ កទាចិ ឃាសច្ឆាទនស្ស លាភិនោ, អកសិរវុត្តិនោ ហោន្តិ, អហំ បន សព្ពកាលំ កសិរវុត្តិតាយ ហីនោ ឧទ្ធនំ ឧបដ្ឋបិតឧក្ខលិកោ ទស្សនយុត្តំ ថេវកម្បិ អបស្សិំ យេវាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘អប្បភោជនោ’’តិ អាហ. នីចកុលិកា ទលិទ្ទាបិ កេចិ អនីចកម្មាជីវា ហោន្តិ, មយ្ហំ បន ន តថាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ហីនកម្មំ មមំ អាសី’’តិ. កីទិសន្តិ ចេ? អហោសិំ បុប្ផឆឌ្ឌកោ, ហត្ថវិកលស្ស ហត្ថវាតិ វិយ ឧបចារវសេនាយំ ឥមស្ស សមញ្ញា អហោសិ យទិទំ ‘‘បុប្ផឆឌ្ឌកោ’’តិ. មិលាតបុប្ផសន្ថរវណ្ណតាយ វា ឧក្ការភូមិយា ឯវំ វុត្តោ.

ជិគុច្ឆិតោតិ ជាតិយា ចេវ កម្មុនា ច ហីឡិតោ. មនុស្សានន្តិ មនុស្សេហិ. បរិភូតោតិ អវញ្ញាតោ. វម្ភិតោតិ ខុំសិតោ. នីចំ មនំ ករិត្វានាតិ អញ្ញេ មនុស្សេ សិនេរុំ វិយ ឧក្ខិបិត្វា តេសំ បាទបំសុតោបិ អត្តានំ និហីនំ កត្វា បវត្តិយា នីចំ និហីនំ មនំ កត្វា. វន្ទិស្សំ ពហុកំ ជនន្តិ បុថុមហាជនំ ទិដ្ឋទិដ្ឋកាលេ វន្ទិំ សិរសិ អញ្ជលិំ ករោន្តោ បណាមិំ.

អថាតិ អធិការន្តរទីបនេ និបាតោ. អទ្ទសាសិន្តិ អទ្ទក្ខិំ. មគធានន្តិ មគធា នាម ជានបទិនោ រាជកុមារា, តេសំ និវាសោ ឯកោបិ ជនបទោ រុឡ្ហិយា ‘‘មគធាន’’ន្តិ វុត្តោ, មគធជនបទស្សាតិ អត្ថោ. បុរុត្តមន្តិ ឧត្តមំ នគរំ.

ព្យាភង្គិន្តិ កាជំ. បព្ពជ្ជំ អហមាយាចិន្តិ, ‘‘សុនីត, បព្ពជិតុំ សក្ខិស្សសី’’តិ សត្ថារា ឱកាសេ កតេ អហំ បព្ពជ្ជំ អយាចិំ. អាសូបសម្បទាតិ ‘‘ឯហិ, ភិក្ខូ’’តិ សត្ថុ វចនមត្តេន អាសិ ឧបសម្បទា. យថា មំ ឱវទីតិ ‘‘ឯវំ សមថបុព្ពង្គមំ វិបស្សនំ ភាវេហី’’តិ យថា មំ ឱវទិ, តថា សត្ថុនោ វចនំ អកាសិំ បដិបជ្ជិំ. រត្តិយាតិអាទិ តស្សា បដិបត្តិយា រសទស្សនំ. តត្ថ បុព្ពេនិវាសញាណំ អនាគតំសញាណញ្ច ពហុកិច្ចន្តិ ‘‘បឋមំ យាមំ មជ្ឈិមំ យាម’’ន្តិ អច្ចន្តសំយោគវសេន ឧបយោគវចនំ វុត្តំ. ន តថា អាសវក្ខយញាណំ ឯកាភិសមយវសេន បវត្តនតោតិ ‘‘បច្ឆិមេ យាមេ’’តិ ភុម្មវសេន វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ឥន្ទោតិ សក្កោ ទេវរាជា. ព្រហ្មាតិ មហាព្រហ្មា. ឥន្ទព្រហ្មគ្គហណេន អញ្ញេសំ កាមទេវានំ ព្រហ្មូនញ្ច អាគមនំ វុត្តមេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឧក្កដ្ឋនិទ្ទេសោ ហេស យថា ‘‘រាជា អាគតោ’’តិ. នមស្សិំសូតិ កាយេន វាចាយ ច នមក្ការំ អកំសុ.

តត្ថ កាយេន កតំ នមក្ការំ ទស្សេន្តោ ‘‘បញ្ជលី’’តិ វត្វា វាចាយ កតំ ទស្សេតុំ ‘‘នមោ តេ’’តិអាទិ វុត្តំ. ទេវសង្ឃបុរក្ខតន្តិ ទេវគ្គហណេន ឧបបត្តិទេវភាវតោ ព្រហ្មានោបិ គហិតា. សិតំ បាតុករិត្វានាតិ អត្តនោ ឱវាទស្ស មហប្ផលតំ ទេវព្រហ្មូនញ្ច គុណសម្បត្តិំ និស្សាយ សត្ថា សិតំ បាត្វាកាសិ. បាតុករោន្តោ ច ន អញ្ញេ វិយ ទន្តេ វិទំសេតិ, មុខាធានំ បន ថោកំ វិវរតិ, តត្តកេន ច អភិភូតទិព្ពផលិកមុត្តរស្មិយោ អវហសិតតារកាសសិមរីចិយោ សុសុក្កទាឋសម្ភវា ឃនរស្មិយោ និក្ខមិត្វា តិក្ខត្តុំ សត្ថុ មុខំ បទក្ខិណំ ករោន្តិ, តំ ទិស្វា បច្ឆតោ គច្ឆន្តាបិ សត្ថា សិតំ បាត្វាកាសីតិ សញ្ជានន្តិ.

តបេនាតិ ឥន្ទ្រិយសំវរេន, ‘‘ធុតធម្មសមាទានេនា’’តិ កេចិ. សំយមេនាតិ សីលេន. ទមេនាតិ បញ្ញាយ. ព្រហ្មចរិយេនាតិ អវសិដ្ឋសេដ្ឋចរិយាយ. ឯតេនាតិ យថាវុត្តេន តបាទិនា. ព្រាហ្មណោ ហោតិ ពាហិតបាបភាវតោ. ឯតន្តិ តបាទិ យថាវុត្តំ. ព្រាហ្មណមុត្តមន្តិ ឧត្តមំ ព្រាហ្មណំ, ព្រាហ្មណេសុ វា ឧត្តមំ សព្ពសេដ្ឋំ, អហូតិ វចនសេសោ. ព្រាហ្មណន្តិ វា ព្រហ្មញ្ញមាហ, ឯវំ ឧត្តមំ ព្រហ្មញ្ញំ, ន ជច្ចាទីតិ អធិប្បាយោ. ន ហិ ជាតិកុលបទេសគោត្តសម្បត្តិអាទយោ អរិយភាវស្ស ការណំ, អធិសីលសិក្ខាទយោ ឯវ បន ការណំ. តេនាហ –

‘‘យថា សង្ការឋានស្មិំ, ឧជ្ឈិតស្មិំ មហាបថេ;

បទុមំ តត្ថ ជាយេថ, សុចិគន្ធំ មនោរមំ.

‘‘ឯវំ សង្ការភូតេសុ, អន្ធភូតេ បុថុជ្ជនេ;

អតិរោចតិ បញ្ញាយ, សម្មាសម្ពុទ្ធសាវកោ’’តិ. (ធ. ប. ៥៨-៥៩);

ឯវំ ថេរោ តេហិ ភិក្ខូហិ បុច្ឆិតមត្ថំ ឥមាហិ គាថាហិ វិស្សជ្ជេន្តោ សីហនាទំ នទីតិ.

សុនីតត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ទ្វាទសកនិបាតវណ្ណនា និដ្ឋិតា.